Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 111:1

Αλληλούια. Της επιστροφής του Αγγαίου και του Ζαχαρίου. Ψαλμός ΡΙΑ'. Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, θα επιθυμήσει σφόδρα τις εντολές του. Με αυτό διδάσκεται ο αποστολικός χορός ότι η εκπλήρωση των εντολών, αναδεικνύοντας μακάριους εκείνους που τις εφαρμόζουν, παρέχει αγαθές προσδοκίες για τον μέλλοντα αιώνα.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΝΘʹ. Ποιος είναι αυτός που ζέει στο πνεύμα; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Είναι εκείνος που με διάπυρη προθυμία, με ακόρεστη επιθυμία και με άοκνη σπουδή πράττει το θέλημα του Θεού μέσα στην αγάπη του Χριστού Ιησού του Κυρίου μας, κατά το γεγραμμένο: «Στις εντολές Του θα ευαρεστηθεί σφόδρα».

Εγώ δε διακρίνω αυτές τις τρεις διαφορές της διαθέσεως ως προς την απαραίτητη ανάγκη της υπακοής στον Χριστό: τη δουλεία, τη μισθαρνία και την υιότητα. Διότι, είτε επειδή φοβόμαστε τις κολάσεις απομακρυνόμαστε από το κακό και βρισκόμαστε στη δουλική διάθεση· είτε επιδιώκοντας τα κέρδη από τον μισθό, εκπληρώνουμε τα προστάγματα χάριν της δικής μας ωφέλειας, και ως προς αυτό μοιάζουμε με τους μισθωτούς· είτε για το ίδιο το καλό και από αγάπη προς Αυτόν που μας έδωσε τον νόμο, χαιρόμαστε που αξιωθήκαμε να υπηρετούμε έναν τόσο ένδοξο και αγαθό Θεό, και έτσι βρισκόμαστε στη διάθεση των υιών. Επομένως, ούτε εκείνος που εφαρμόζει τις εντολές με φόβο, αναμένοντας πάντοτε με τρόμο το επιτίμιο της ραθυμίας, πρόκειται άλλα μεν να πράξει από όσα του έχουν προσταχθεί και άλλα να τα παραβλέψει· αντίθετα, θα θεωρήσει την τιμωρία για κάθε παρακοή εξίσου φοβερή για τον εαυτό του· και για τον λόγο αυτό μακαρίζεται, καθώς δεν επιλέγει να παραβλέψει τίποτε από τα δέοντα (διότι «Μακάριος», λέει, «είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο»· γιατί; «διότι τις εντολές Του θα τις θελήσει σφόδρα»). Αλλά ούτε και ο μισθωτός θα επιλέξει να παραβεί κάτι από τα διατεταγμένα. Διότι πώς θα λάβει τον μισθό της εργασίας του, εάν δεν εκπληρώσει όλα τα συμφωνηθέντα; Επειδή, αν λείπει έστω και ένα από τα αναγκαία, καθιστά το έργο άχρηστο για τον κύριό του. Ποιος λοιπόν, εφόσον υφίσταται ακόμη η ζημία, θα πληρώσει μισθό σε εκείνον που τον αδίκησε; Τρίτη περίπτωση ήταν η υπηρεσία που γίνεται από αγάπη.

Επομένως, ούτε εκείνος που τηρεί τις εντολές από φόβο, και αναμένει πάντοτε την τιμωρία για την αμέλεια, θα εκτελέσει μεν κάποια από όσα του έχουν προσταχθεί, ενώ θα παραβλέψει κάποια άλλα· αντίθετα, θα θεωρήσει εξίσου φοβερή για τον εαυτό του την τιμωρία για κάθε παρακοή. Και για τον λόγο αυτόν μακαρίζεται μεν εκείνος που αισθάνεται φόβο για τα πάντα από ευλάβεια· στέκεται δε σταθερός στην αλήθεια, έχοντας τη δυνατότητα να πει: «Έβλεπα τον Κύριο ενώπιόν μου διαπαντός, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· διότι δεν επιλέγει να παραβλέψει τίποτε από όσα οφείλει· καθώς και το: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Γιατί; Διότι «τις εντολές Του θα τις επιθυμήσει πάρα πολύ». Δεν είναι, λοιπόν, γνώρισμα εκείνων που φοβούνται τον Θεό να παραλείπουν κάτι από τα προστάγματα ή να το πράττουν με αμέλεια· αλλά ούτε και ο μισθωτός θα επιλέξει να παραβεί κάτι από τα διατεταγμένα. Διότι, πώς θα λάβει τον μισθό της εργασίας του αμπελώνα, αν δεν εκπληρώσει όλα τα συμφωνηθέντα; Επειδή, εάν παραλείψει έστω και ένα από τα αναγκαία, κατέστησε τον εαυτό του άχρηστο στον ιδιοκτήτη. Ποιος, λοιπόν, θα πληρώσει έπειτα μισθό σε αυτόν που τον αδίκησε, για τη ζημιά που του προκάλεσε; Το τρίτο είδος ήταν η υπηρεσία από αγάπη. Ποιος γιος, λοιπόν, που έχει ως σκοπό να ευαρεστήσει τον πατέρα του, και του δίνει χαρά στα μεγάλα, θα επέλεγε να τον λυπήσει για τα ελάχιστα; Πολύ δε περισσότερο, εάν ενθυμείται και τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Και μη λυπείτε το Άγιο Πνεύμα του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε».

Εκείνοι, λοιπόν, που παραβαίνουν τις περισσότερες από τις εντολές, σε ποια μερίδα επιθυμούν να καταταχθούν; Αφού ούτε υπηρετούν τον Θεό ως Πατέρα, ούτε υπακούουν σε Εκείνον που υπόσχεται τόσο μεγάλα αγαθά, ούτε τον δουλεύουν ως Δεσπότη. Διότι, «εάν εγώ είμαι Πατέρας», λέγει, «πού είναι η δόξα μου; Και εάν εγώ είμαι Κύριος, πού είναι ο φόβος απέναντί μου;». Επειδή εκείνος που φοβάται τον Κύριο, θα ποθήσει σφόδρα τις εντολές Του· «με την παράβαση όμως του νόμου», λέγει, «ατιμάζεις τον Θεό». Πώς λοιπόν, έχοντας προτιμήσει τον βίο των ηδονών αντί του βίου που είναι σύμφωνος με τις εντολές, να αναμένουμε για τους εαυτούς μας τη μακαριότητα της ζωής, την ισοπολιτεία με τους αγίους και την ευφροσύνη μαζί με τους αγγέλους ενώπιον του προσώπου του Χριστού;

Ας μισήσουμε τη μέθη, το γέλιο και τα ανωφελή λόγια των κακόφρονων ανθρώπων. Διότι τα πάντα πράττουν, τα πάντα επινοούν για να μη στερηθούν τις ηδονές τους. Εσύ όμως, αγαπητέ, αυτά να τα αποφεύγεις, καθώς υποσχέθηκες να αρέσεις στον Θεό. τα πάντα να τα πράττεις κατά Θεόν. Διότι ο Θεός δεν εμπαίζεται, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου: διότι ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει. Επειδή εκείνος που σπέρνει στη δική του σάρκα, από τη σάρκα θα θερίσει φθορά. ενώ εκείνος που σπέρνει στο πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Μη συνομιλείς με τους ρυπαρούς λογισμούς, μήπως και σε παρασύρουν στην αισχρή πράξη τους, αλλά να τους αποστρέφεσαι και να τους απωθείς, ώστε να γαληνεύσει η διάνοιά σου. Παρακάλεσε τον Κύριο να φωτίσει τους οφθαλμούς της καρδιάς σου. διότι τα αδύνατα στους ανθρώπους είναι δυνατά στον Θεό. Όταν στέκεσαι στην προσευχή να μην αφαιρείσαι, για να μη βρεθείς ότι καταφρονείς τον Θεό. Πρόσεχε τον εαυτό σου, αγαπητέ, μήπως βλέποντας όσους πλουτίζουν στον παρόντα αιώνα, σπαταλούν και τρέφουν τις σάρκες τους σαν σε ημέρα σφαγής, τους μακαρίσεις για την πρόσκαιρη ευημερία τους. διότι το Άγιο Πνεύμα δεν μακάρισε κανέναν πλούσιο, ούτε τρυφηλό, ούτε δυνάστη, παρά μόνον όσους φοβούνται τον Κύριο. καθώς είναι γεγραμμένο: μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο. και, μακάριοι πάντες όσοι φοβούνται τον Κύριο.

Μικρός είναι ο αγώνας, αδελφοί, και απερίγραπτη η ανταμοιβή. Ας προσέλθουμε, λοιπόν, στο έργο του Κυρίου, αγαπητοί, με όλη μας την καρδιά και τη δύναμη, όσο έχουμε καιρό. Διότι, όπως ακριβώς είναι αμεταμέλητα τα χαρίσματά Του και η κλήση προς τους αγίους, έτσι και τα αντίθετα έχουν ετοιμαστεί από την αρχή για τους εναντίους. Γι' αυτό μακάριος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, διότι από Αυτόν θα λάβει το στεφάνι, το οποίο ετοίμασε για εκείνους που Τον αγαπούν. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Β΄ Περί φόβου Θεού. Μακάριος είναι ο άνθρωπος εκείνος, ο οποίος έχει μέσα του τον φόβο του Θεού· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος προφανώς έχει μακαριστεί και από το Άγιο Πνεύμα: «μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Πράγματι, στ' αλήθεια, εκείνος που φοβάται τον Κύριο παραμένει εκτός κάθε τεχνάσματος του Εχθρού, και διαφεύγει από κάθε επιβουλή του. Εκείνος που έχει τον φόβο του Θεού εύκολα υπερισχύει κατά των επινοήσεων του κακότεχνου Εχθρού· διότι σε τίποτα δεν μπορεί να τον αιχμαλωτίσει. Επειδή, εξαιτίας αυτού του φόβου, δεν αποδέχεται τη σαρκική ηδονή. Εκείνος που έχει τον φόβο δεν μετεωρίζεται εδώ και εκεί· διότι περιμένει τον Δεσπότη του, μήπως τυχόν έλθει ξαφνικά και τον βρει να ραθυμεί, και τον διχοτομήσει. Αυτός που έχει τον φόβο του Θεού δεν αμεριμνεί· διότι νήφει πάντοτε. Εκείνος που φοβάται δεν παραδίδει τον εαυτό του σε άμετρο ύπνο· διότι γρηγορεί και περιμένει την παρουσία του Κυρίου του. Εκείνος που φοβάται δεν αδιαφορεί, για να μην παροξύνει τον Δεσπότη του.

Αφού ο προφητικός λόγος διεξήλθε τις ασέβειες του ιουδαϊκού λαού εναντίον του Σωτήρα, και μετά από όλες τις εναντίον τους κατηγορίες, έχοντας προαναγγείλει μέσα από τα προηγούμενα ότι ο ίδιος ο Θεός θα γίνει εχθρός τους, μεταβαίνει πάλι στην κλήση των εθνών, με την οποία συνδέει την παρουσία του Χριστού· διότι ήταν φυσικό επακόλουθο, μαζί με την προφητεία για τον Χριστό, να συμπεριληφθεί και η χάρη που παρασχέθηκε στα έθνη μέσω αυτού. Λέει λοιπόν ξεκινώντας: «και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου»· «αρχή δε σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Προφητεύει, λοιπόν, ότι δεν θα μεταλάβει ο Ισραήλ από αυτή τη σοφία, αλλά εκείνοι «από τη δύση», δηλαδή όσοι έλαχε να κατοικούν στα δυτικά μέρη, «και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου». Ομοίως και αυτοί «θα φοβηθούν το ένδοξο όνομα». Και πιο πάνω, εξάλλου, ελέγετο: «Ιδού, αυτοί θα έρθουν από μακριά, αυτοί από τη δύση και αυτοί από τον βορρά, και άλλοι από τη γη των Περσών. Ευφραίνεσθε, ουρανοί». Σχετικά δε με αυτούς που «φοβούνται τον Κύριο» έχουν ειπωθεί πολλά, όπως: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», και: «Δεν υπάρχει υστέρημα σε εκείνους που τον φοβούνται», και: «Ο φόβος του Κυρίου είναι παιδεία και σοφία», και: «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες». Όλα αυτά, λοιπόν, τα ευαγγελίζεται ο προφήτης στα έθνη λέγοντας: «Και θα φοβηθούν αυτοί από τη δύση το όνομα του Κυρίου και εκείνοι από την ανατολή του ηλίου το ένδοξο όνομα».

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΑʹ. Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, τις εντολές του θα τις επιθυμήσει πάρα πολύ. Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του, η γενιά των ευθέων θα ευλογηθεί. Δόξα και πλούτος θα υπάρχουν στον οίκο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα. Έτσι συνηθίζει να ονομάζει καθέναν από τα έθνη που προσέρχεται στον Θεό. Αυτό δε αποδεικνύεται από το γεγονός ότι, διακεκριμένα μετά τον Ισραήλ και μετά τον οίκο του Ααρών και μετά τον οίκο του Λευί, καλούνται να υμνήσουν τον Θεό «εκείνοι που φοβούνται τον Κύριο», όπως έχει λεχθεί και σε άλλα χωρία. Διότι ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που φοβούνται τον Κύριο έπειτα από αυτούς, παρά οι αλλόφυλοι και αλλογενείς από τα έθνη; Επομένως, στον προκείμενο ψαλμό δεν θα μπορούσε να είναι άλλος αυτός που μακαρίζεται, παρά ο λαός που προήλθε από τα έθνη και προσήλθε στον Θεό· τον οποίο ονομάζει ως αυτόν που φοβάται τον Κύριο. Βεβαίως, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι ήδη μακάριος, εάν δεν πράττει και το επόμενο· δηλαδή το να επιθυμεί πάρα πολύ τις εντολές Του. Και κατέχει αυτή την επιθυμία σταθερά, έτσι ώστε να μην τηρεί κανείς τις εντολές καταναγκαστικά ούτε παρά τη θέλησή του, αλλά εθελοντικά, και με το να τις στέργει, με κάθε προθυμία και γνήσια να αγαπά την τήρηση των εντολών του Θεού.

Αλληλούια του Αγγαίου και του Ζαχαρίου. ΡΙΒ΄. Αινείτε, παίδες, τον Κύριο, αινείτε το όνομα του Κυρίου. Ας είναι ευλογημένο το όνομα του Κυρίου από τώρα και έως τον αιώνα. Αφού ο λόγος σκιαγράφησε στον προηγούμενο ψαλμό κάθε άνδρα που έχει καταστεί μακάριος επειδή φοβάται τον Κύριο, και αφού περιέγραψε τον βίο τέτοιων ανθρώπων και την κατά Θεόν πολιτεία τους, καθώς και το τέλος που τους επιφυλάσσει ο Θεός για όλα αυτά, στον προκείμενο ψαλμό διδάσκει ποιοι άραγε είναι αυτοί και με ποιους παρομοιάζονται, ονομάζοντάς τους «παίδες» λόγω του νεαρού και του αρτιγέννητου της κατά ψυχήν ηλικίας τους, και αυτούς ακριβώς καλεί προς αίνον του Θεού. Αντί της λέξεως «παίδες», ο Ακύλας και ο Σύμμαχος τους ονόμασαν «δούλους», λέγοντας: Υμνείτε, δούλοι, τον Κύριο, υμνείτε το όνομα του Κυρίου. Διότι οι παίδες δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους δούλους, καθώς παιδαγωγούνται με τον φόβο της δουλείας.

Αλληλούια. Ύμνος του νέου λαού, και ευχαριστία και προφητεία περί του Χριστού και της παρουσίας Του. «Μακάριος». Άπαξ και άκουσες ότι μακάριος είναι ο άνθρωπος, ποιος άλλος τέτοιος έπαινος υπάρχει για εκείνον που φοβάται τον Κύριο, όσο το «μακάριος». «Στις εντολές». Διότι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο σπεύδουν με χαρά, με όση δύναμη διαθέτουν, να εφαρμόζουν τις εντολές του Θεού. «Δυνατό». Του Χριστού· διότι δικός Του σπόρος είναι όλοι οι άγιοι. Διότι αυτοί είναι δυνατοί στη γη, καθώς κατέχουν το Πνεύμα του Θεού. «Γενεά». Των πιστών και όλων των δικαίων. Διότι οι φίλοι του Θεού τυγχάνουν να είναι γένος του Θεού. «Δόξα». Στο δεσποτικό σώμα, για το οποίο λέει ότι σε αυτό κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας. Να εννοείς όμως και την Εκκλησία· διότι και αυτή είναι οίκος του Θεού. Να εννοείς επίσης και την Παρθένο. Διότι σε αυτούς τους οίκους υπάρχει πολλή δόξα και αμέτρητος πλούτος. «Και η δικαιοσύνη». Του Χριστού· διότι ο Χριστός είναι αληθινά δίκαιος, καθώς έπραξε τα πάντα δικαίως, και γι' αυτό τα έργα Του παραμένουν εις τον αιώνα. «Εξανέτειλε». Ο Χριστός· διότι Αυτός φανερώθηκε στη γη, ως φως στο σκοτάδι, και φώτισε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά. Διότι σε όσους Τον δέχτηκαν, λέει, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, και υπάρχουν εις τον αιώνα. «Ελεήμων». Ο Χριστός, καθώς έχει και τα δύο αναλλοίωτα, και το καθένα για χάρη του ανθρώπου. «Χρηστός». Κάθε άνθρωπος, βέβαια, που σπλαγχνίζεται τον πλησίον του, θεωρείται χρηστός από όλους.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΑ'. Και αυτός ο ψαλμός είναι γραμμένος κατά αλφαβητική σειρά. Αλλά ο μεν προηγούμενος έχει αλφαβητική διάταξη δοξολογίας, ενώ αυτός αναφέρεται στον τρόπο ζωής, όπως ακριβώς αναγκαία σε καθέναν από τους δύο οι Εβραίοι προσάρμοσαν τα γράμματα του αλφαβήτου. «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» Επειδή αυτός που φοβάται τον Θεό ασκεί την αποχή από κάθε κακό, δεν υποτάσσεται στον μαμωνά, δεν ασπάζεται τη φιλία προς τον κόσμο, και αισθάνεται τον Κριτή παρόντα. Και εύλογα βρίσκεται μακάριος, αφού ο Θεός κυβερνά ολόκληρη τη ζωή του. «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του.» Σπέρμα των δικαίων είναι εκείνοι που δέχονται τη διδασκαλία τους, είτε είναι συγγενείς τους κατά σάρκα είτε είναι ξένοι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως.» Και γιατί ανέτειλε στους ευθείς; Επειδή όσοι πράττουν τα φαύλα μισούν το φως, επειδή ελέγχονται από αυτό, και δεν επιθυμούν να παραδώσουν τα μάτια τους σε αυτό. «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει.» Εύλογα ο Προφήτης δεν παρουσίασε εκείνον που απλώς δανείζει, αλλά εκείνον που είναι αγαθός μέσω της ευσπλαχνίας. Διότι ο ένας δανείζει με την ελπίδα του κέρδους, ενώ ο άλλος δανείζει και προσφέρει καθοδηγούμενος από τον νόμο της συμπόνιας.

Δεν υπάρχει τρόπος ζωής που να προσελκύει τέτοια παρρησία, ούτε βίος που να ομιλεί αντί για λόγια. Από πού να υφάνουμε τον χιτώνα των επαίνων για τον Αντώνιο; Ας τον στεφανώσει τώρα η κιθάρα του Δαβίδ· διότι περί αυτού και των οσίων έργων του έχει γραφτεί στην αρχή του βιβλίου: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, τις εντολές του θα αγαπήσει σφόδρα· δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του»· διότι δικό του σπέρμα είναι οι κοινότητες των αγίων παντού στην Αίγυπτο, ή μάλλον σε όλη τη γη. Εκείνον θεωρούν πατέρα και γεωργό, σύμφωνα με τα δικά του πρότυπα ρυθμίζουν τον βίο τους και θεωρούν ότι, αν και απών, είναι παρών μέσω της τήρησης των κανόνων. Ένας μόνο λόγος που διασώζεται από εκείνους που εκπαιδεύτηκαν διαδοχικά, είναι ικανός να συγκροτήσει τον τρόπο ζωής που προέρχεται από την πνευματική φιλοσοφία. Ας μιλήσει γι' αυτόν και ο προφήτης Ησαΐας: «Μακάριος εκείνος που έχει σπέρμα στη Σιών και οικείους στην Ιερουσαλήμ.» Ας λεχθούν για τον Αντώνιο και τούτα τα λόγια από την προφητεία του Ιερεμία: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα, και προτού εξέλθεις από τη μήτρα, σε αγίασα»· διότι την αγιοσύνη την καλλιεργούσε ως σύντροφό του. Ως κληρονομιά από τη μήτρα είχε αποκτήσει την αγία ταπείνωση, και ως θεμέλιο της πνευματικής φιλοσοφίας έθεσε τη σωφροσύνη διά του Χριστού.

ΙΒ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟΝ. Θαυμάζω πάρα πολύ την απλότητά σου, η οποία από τη μία εξύμνησε την ερμηνεία του ευαγγελικού λογίου, από την άλλη όμως μου απάντησε εγγράφως: «Τι φταίει λοιπόν η γυναίκα που την κοίταξαν, εάν αυτός που την κοίταξε πληγώθηκε;» Διότι έπρεπε να κατανοήσεις ότι, εκείνη μεν που περπατά με σωφροσύνη και κοσμιότητα και δεν προσπαθεί να παγιδεύσει αυτούς που συναντά, δεν φταίει σε τίποτα· εκείνη όμως που συμπεριφέρεται με επιτήδευση και προκλητικότητα, που απλώνει τα δίχτυα της ηδονής και κερνάει το δηλητήριο, ευθύνεται τα μέγιστα. Αυτά τα λέω, επειδή νόμισες ότι αυτό το λόγιο έχει ειπωθεί μόνο για τους άνδρες, αγνοώντας ότι ειπώθηκε και για τις γυναίκες. Διότι οι νόμοι είναι κοινοί και για τα δύο φύλα, με εξαίρεση μόνο εκείνους που έχουν θεσπιστεί ειδικά για το κάθε φύλο. Εάν λοιπόν αυτές δεν κυριεύονται από πάθος, τότε το λόγιο δεν απευθύνεται σε αυτές. Επειδή όμως και αυτές αιχμαλωτίζονται από αυτό το πάθος, το λόγιο αφορά και αυτές. Διότι όπως το: «Μακάριος ο άνδρας που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών», και το «Μακάριος ο άνδρας που φοβάται τον Κύριο», και όσα παρόμοια, δεν έχουν ειπωθεί μόνο για τους άνδρες, αλλά και για τις γυναίκες, καθώς μέσω του πιο ηγεμονικού όντος ο λόγος απευθύνεται και στο υποτασσόμενο.

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Εις τον ΡΙΑ΄ Ψαλμό. Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο. α΄. Μου φαίνεται ότι το προοίμιο αυτό ακολουθεί πολύ στενά το τέλος του προηγούμενου ψαλμού, και ότι αποτελούν σαν ένα σώμα, συνεχές και ενωμένο. Διότι εκεί μεν λέει, «Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου»· εδώ δε, «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», διδάσκοντας τον φόβο του Θεού με διαφορετικά μεν λόγια, αλλά με τα ίδια νοήματα.

Διότι εκεί μεν είπε ότι αυτός είναι σοφός, εδώ όμως τον ονομάζει μακάριο. Και αυτό είναι το αληθινά μακάριο, καθώς όλα τα άλλα είναι ματαιότητα, σκιά και κενά πράγματα· είτε τον πλούτο αναφέρεις, είτε την εξουσία, είτε τη σωματική ομορφιά, είτε την αφθονία των χρημάτων. Διότι μοιάζουν με φύλλα που καταπίπτουν, με σκιές που προσπερνούν και με όνειρα που εξανεμίζονται. Το πραγματικά μακάριο είναι τούτο. Έπειτα, επειδή και οι δαίμονες Τον φοβούνται και φρίττουν, για να μη νομίσεις ότι αυτό και μόνο αρκεί για τη σωτηρία, ό,τι ακριβώς έπραξε προηγουμένως, το πράττει και εδώ. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, αφού είπε «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου», συμπλήρωσε: «Αγαθή σύνεση χαρακτηρίζει όλους όσοι την εφαρμόζουν», συνδέοντας με τα δόγματα τον αντίστοιχο ορθό βίο· έτσι ακριβώς και εδώ, αφού έκανε λόγο για τον φόβο, δεν εννοεί μόνο εκείνον που προέρχεται από τη γνώση, τον οποίο κατέχουν και οι δαίμονες, αλλά προσθέτει και τούτο λέγοντας: «Τις εντολές Του θα επιθυμήσει σφόδρα».

Δηλαδή, με όση σπουδή και με όση επιθυμία επιδιώκατε την κακία, αν και δεν έχει κανένα έπαθλο, αλλά μάλλον κόλαση και τιμωρία, με την ίδια σπουδή να επιδιώξετε και την αρετή. Και όμως, είπε ότι απαιτεί αυτό το μέτρο ως σύμμετρο. Διότι, επειδή επρόκειτο να πει αυτά, μίλησε ως εξής: «Ανθρώπινα μιλώ, εξαιτίας της αδυναμίας της σάρκας σας»· δείχνοντας ότι οφείλουμε να επιδεικνύουμε για την αρετή επιθυμία όχι πολύ μικρότερη από αυτήν που επιδείξαμε για την κακία. Και αυτό που λέει είναι το εξής: Διότι, εάν δεν επιδείξουν την ίδια αρετή, ποια απολογία ή συγγνώμη θα μπορούσαν να έχουν εκείνοι που δεν προσέρχονται σε αυτήν ούτε καν με την ίδια επιθυμία; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο προφήτης αυτός είπε: «Στις εντολές του θα επιδείξει σφοδρή επιθυμία»· διότι εκείνος που τον φοβάται όπως πρέπει, αποδέχεται τα προστάγματά του με πολλή επιθυμία. Γι' αυτό, ο έρωτας για τον νομοθέτη καθιστά τον νόμο ευάρεστο, έστω και αν φαίνεται να έχει κάποια δυσκολία. Και ας μην κατακρίνει κανείς τον λόγο, επειδή χρησιμοποίησα ένα τέτοιο παράδειγμα· διότι και ο Παύλος το χρησιμοποίησε λέγοντας τα εξής: «Όπως ακριβώς παραστήσατε τα μέλη σας δούλα στην ακαθαρσία, έτσι παραστήστε τα δούλα στη δικαιοσύνη». Εκείνος, λοιπόν, που ερωτεύεται μια πόρνη, έστω και αν υβρίζεται, έστω και αν χλευάζεται, έστω και αν δέρνεται, έστω και αν εξευτελίζεται, έστω και αν εκδιώκεται από την πατρίδα του και στερείται την πατρική περιουσία, καθώς και την εύνοια του πατέρα του, έστω και αν υποφέρει άλλα χειρότερα δεινά, τα υπομένει όλα με ευχαρίστηση εξαιτίας του ακόλαστου έρωτά του.

Ο δε Παύλος έλεγε: Χαίρομαι για τα παθήματά μου, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου. Με ποια παθήματα; Με την πείνα, τη δίψα, τη γυμνότητα και με όλα τα υπόλοιπα. Στις εντολές Του θα δείξει μεγάλη προθυμία.

Διότι, όταν πεις: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο», και μπορέσεις να κατανοήσεις τι ακριβώς σημαίνει αυτό που λες, δεν θα ζηλέψεις εκείνον που κατέχει εξουσία, ούτε τον πλούσιο, ούτε αυτόν που έχει λαμπρές κατοικίες, ούτε εκείνον που ζει μέσα στα παλάτια, ούτε καν αυτόν που φοράει το διάδημα στο κεφάλι του, ούτε κανέναν άλλον, παρά μόνο θα ζηλέψεις εκείνον που ζει με ευλάβεια, με κατά Θεόν φιλοσοφία και με φόβο Θεού, όχι μόνο για τα μέλλοντα, αλλά και για τα ίδια τα παρόντα.

Αν αναζητάς τον Θεό, ω διάνοια, βγες έξω από τον εαυτό σου και αναζήτησέ τον. Τίτλος Δ'. — Περί αγάπης και φόβου Θεού· και ότι υπερέχουν από κάθε αγαθό. «Κάλεσε άγγελος Κυρίου τον Αβραάμ από τον ουρανό, και του είπε: Αβραάμ. Και εκείνος είπε: Ιδού εγώ. Και του είπε: Μην απλώσεις το χέρι σου επάνω στο παιδί σου, και μην του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπημένο σου γιο για χάρη μου.» «Και τώρα, Ισραήλ, τι απαιτεί από εσένα Κύριος ο Θεός, παρά μόνο να τον φοβάσαι, και να πορεύεσαι σε όλες τις οδούς του;» «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη.» «Στήριγμα είναι ο Κύριος για εκείνους που τον φοβούνται.» «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη. Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς εκείνους που τον φοβούνται.» «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους γλιτώσει. Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του.» «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.» «Δεν βρίσκεις ευχαρίστηση στη δύναμη του αλόγου, ούτε ευαρεστείσαι στις κνήμες του ανδρός,» και τα λοιπά. «Ο Κύριος θα δώσει σοφία, και θα διαφυλάξει την οδό εκείνων που τον ευλαβούνται.» «Ο φόβος του Κυρίου είναι πηγή ζωής· και σε κάνει να ξεφεύγεις από την παγίδα του θανάτου.» «Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία.» «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες. Οχύρωμα των οσίων είναι ο φόβος του Κυρίου.» «

Είναι αδύνατον να συνυπάρχει η αγάπη προς τον κόσμο με την αγάπη προς τον Θεό, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να συνυπάρχουν μεταξύ τους το φως και το σκοτάδι. ΤΙΤΛΟΣ ΛΑʹ. — Περί των αγίων, και αυτών που μακαρίζονται για όσα πράττουν, και για χάρη των οποίων μακαρίζονται. «Από τους αγίους θα φοβηθείτε.» «Μακάριος είσαι, Ισραήλ. Ποιος είναι όμοιός σου; Λαός που σώζεται από τον Κύριο.» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο έλεγξε ο Κύριος.» «Μακάριος ο άνθρωπος, που δεν πορεύτηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών, και σε δρόμο αμαρτωλών δεν στάθηκε.» «Θαυμαστός είναι ο Θεός στους αγίους Του.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι κατοικούν στον οίκο Σου, στους αιώνες θα Σε αινούν.» «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο Σου θα τον διδάξεις.» «Μακάριοι είναι εκείνοι που τηρούν την κρίση και πράττουν τη δικαιοσύνη σε κάθε καιρό.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές Του θα βρει μεγάλη ευαρέσκεια.» «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους, εκείνοι που πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του Κυρίου. Μακάριοι εκείνοι που ερευνούν.» «Μακάριος είναι εκείνος, του οποίου βοηθός είναι ο Θεός του Ιακώβ, και η ελπίδα του στηρίζεται στον Κύριο τον Θεό του.» «Η βουλή των αγίων είναι σύνεση.» «Μακάριος ο άνθρωπος που βρήκε τη σοφία. Διότι είναι πολυτιμότερη από τους πολυτελείς λίθους.» «Χέρι εκλεκτών θα επικρατήσει εύκολα.» «Η τελειότητα των οσίων θα τους οδηγήσει.» «Εκείνος που ελεεί τους φτωχούς είναι μακαριστός.» «Εκείνος που σας αγγίζει, είναι σαν να αγγίζει την κόρη του οφθαλμού μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι εμμένουν σε Αυτόν.» «Μακάριος εκείνος που συγκρατεί τα χέρια του από το να πράττουν το άδικο.» «

Πρόσεχε τον κύκλο των ανθρώπινων πραγμάτων που περιστρέφεται, άλλοτε φέρνοντας και περιφέροντας αυτά με τον έναν τρόπο και άλλοτε με τον άλλον· και μέσα στην απότομη μεταβολή τους να διατηρείς αμετάβλητο τον ευσεβή λογισμό σου. Διότι το να μεταβάλλεται κανείς μαζί με τις μεταβολές των πραγμάτων αποτελεί τεκμήριο ασταθούς διάνοιας. Εσύ όμως να είσαι σταθερός, απόλυτα στηριγμένος στο αγαθό. Μην υπερηφανεύεσαι εξαιτίας της πρόσκαιρης δόξας φτάνοντας σε μάταιη έπαρση· αλλά με καθαρό λογισμό να συλλογίζεσαι την ασημαντότητα της δικής σου φύσης, το βραχύ και εφήμερο της επίγειας ζωής, καθώς και τον θάνατο που είναι συζευγμένος με τη σάρκα. Και αναλογιζόμενος αυτά δεν θα ριχτείς στον βόθρο της υπεροψίας, αλλά θα φοβηθείς τον Θεό, τον αληθινό και επουράνιο βασιλιά, και θα γίνεις όντως μακάριος. Διότι λέγει: «Μακάριοι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο, όσοι πορεύονται στις οδούς του»· και: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο· τις εντολές του θα τις ποθήσει σφόδρα». Ποιες εντολές, όμως, οφείλεις να τηρείς προπαντός; Το «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων». Διότι αυτήν την εντολή, προπαντός, απαιτείται να τηρούν όσοι βρίσκονται σε μέγιστη εξουσία. Και αληθινά, αυτός που έχει λάβει μεγάλη εξουσία οφείλει να μιμείται τον δοτήρα της εξουσίας ανάλογα με τη δύναμή του· και σε τούτο προπάντων θα μιμηθεί τον Θεό, στο να μη θεωρεί τίποτε προτιμότερο από το να ελεεί.

Ψαλμός ριαʹ Αλληλούια. «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές του θα θελήσει πολύ (να υπακούει)». Διότι ο φόβος του Κυρίου καρποφορεί την τήρηση των εντολών του, από τις οποίες ο άνθρωπος αναδεικνύεται μακάριος ενώπιον του Θεού. «Δυνατό θα είναι το σπέρμα του πάνω στη γη», είτε το σωματικό είτε το πνευματικό προφανώς. «Η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί», δηλαδή, θα αυξηθεί από τον Θεό. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τα έθνη». Επειδή ο Πατέρας είναι φως, στα σκοτεινιασμένα έθνη ανέτειλε τον Υιό του ως φως και τα φώτισε. «Ελεήμων, οικτίρμων, δίκαιος και χρηστός είναι ο άνθρωπος, που σπλαχνίζεται και δανείζει», δηλαδή, ο ελεήμων και πρόθυμος στο να μεταδίδει αγαθά είναι δίκαιος και χρηστός ενώπιον του Θεού. Ένας τέτοιος άνθρωπος και «τα λόγια του θα τα οικονομήσει με κρίση», δηλαδή ζώντας με έργο και με λόγο με καλή διάκριση, «διότι στον αιώνα δεν θα κλονιστεί», δηλαδή δεν θα ταραχθεί ούτε θα θλιβεί. «Σε αιώνια μνήμη θα μείνει ο δίκαιος», επαινόμενος παντοτινά από τον Θεό και από τους ανθρώπους. «Από κακή είδηση δεν θα φοβηθεί», καθώς έχει στηρίξει στέρεα τις ελπίδες του στον Θεό. «Είναι έτοιμη η καρδιά του να ελπίζει στον Κύριο».

Γνωρίζεις αυτούς που θησαυρίζουν, γνωρίζεις τον θησαυρό, τι λογής και πόσος είναι και πού βρίσκεται; Γνωρίζεις τους φύλακες και τη χώρα την ασύλητη, την απρόσιτη στους κλέφτες, και τον άδυτο ήλιο; Είθε λοιπόν ο Κύριος να μας δώσει την χάρη να θησαυρίζουμε εκεί, εκεί να έχουμε την καρδιά μας αμετάκλητα, εκεί να στρέφεται η σκέψη μας πάντοτε, ημέρα και νύκτα, εκεί να ανυψωθεί ο νους μας, εκεί να ατενίσει το μάτι της διανοίας μας καθαρά, ώστε να σπεύσουμε να θησαυρίσουμε εκεί και να προσηλώσουμε εκεί τις καρδιές μας. Αυτό δε θα γίνει, εάν τηρήσουμε τις θείες εντολές του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού· διότι «είναι αξιόπιστες όλες οι εντολές του», κατά τον θείο Δαβίδ, και «μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, διότι θα βρει μεγάλη ευαρέσκεια στις εντολές του» και «απομακρυνθείτε από εμένα οι πονηροί λογισμοί και θα εξερευνήσω τις εντολές του Θεού μου»· διότι «όλες οι εντολές σου», Δέσποτα, «είναι δικαιοσύνη» και γι' αυτό «συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου», διότι «εσύ παρήγγειλες να φυλάττονται οι εντολές σου», και «τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου». Και θα μπορούσε κανείς να βρει χιλιάδες μαρτυρίες του Δαβίδ για αυτές τις θείες και άγιες εντολές του Σωτήρος μας Ιησού Χριστού.

Αυτός δε, ως μακάριος ανήρ που φοβήθηκε τον Κύριο και ανέδειξε το σπέρμα του δυνατό στη γη, μεταβαίνει προς τον δικό του Παγγεωργό και Δεσπότη, ώστε ως μύστης και μυσταγωγός και ποιμένας και γεωργός να μεσιτεύσει στον Ποιμενάρχη και Παγγεωργό για το σπέρμα και το ποίμνιό του. Εμείς δε, τιμώντας σήμερα την αείμνηστη μετάβασή του προς τον Δεσπότη, ας φέρουμε στο μέσον, κατά το δυνατόν, τον θεόληπτο βίο του και τα έπαθλα, καθώς και τα θαύματα και τα σεπτά κατορθώματά του, αφενός μεν για να «ευφρανθούν οι λαοί όταν εγκωμιάζεται ο δίκαιος», αφετέρου δε για να παρακινήσουμε και εμείς τους εαυτούς μας προς ζήλο των θείων του κατορθωμάτων, ώστε και ο ίδιος να πρεσβεύσει ενεργότερα υπέρ ημών στον Δεσπότη και βασιλιά, ενόσω διανύουμε τον παρόντα βίο της μετανοίας, επειδή στον μέλλοντα βίο οι προσευχές των δικαίων σε τίποτα δεν θα ωφελήσουν τους αμαρτωλούς. Διότι τώρα ο Θεός εκτελεί το θέλημα και εισακούει τη δέηση των δούλων Του, τότε όμως ο Ενώχ και ο Μωυσής και ο Ηλίας και οι όμοιοί τους δεν θα εισακουστούν, όπως λέει η Γραφή, εάν δεηθούν «για τους γιους και τις θυγατέρες τους». Γι' αυτό και ενόσω βρισκόμαστε στον παρόντα βίο της μετανοίας, έχουμε ανάγκη από μεγάλη προθυμία για μετάνοια, έχοντας ως συμμάχους και τις προσευχές των αγίων ανδρών.

Πώς όμως δεν υπάρχει υστέρημα σε όσους Τον φοβούνται; Διότι εκείνος που φοβάται τον Κύριο, θα δείξει μεγάλη επιθυμία για τις εντολές Του. Για τον λόγο αυτόν υπάρχει δόξα και πλούτος στον οίκο του, και μάλιστα ο ίδιος σκόρπισε και έδωσε στους φτωχούς· τόσο πολύ απέχει από το να στερηθεί ο ίδιος. Εκείνος, λοιπόν, που έχει απομακρυνθεί πολύ από τον Θεό και δεν έχει προ οφθαλμών το φοβερό Του πρόσωπο, εύλογα έχει υστέρημα, εφόσον κανένας θείος λόγος δεν ενεργεί μέσα του.

202. Όταν άκουσε ο αγιώτατος πάπας Αθανάσιος για τον πατέρα μας Θεόδωρο, λυπήθηκε πολύ· και έγραψε στον αββά Ωρσίσιο και στους αδελφούς, παρηγορώντας τους για την κοίμησή του, τα εξής: «Ο Αθανάσιος προς τον Ωρσίσιο, πατέρα των μοναχών, και προς όλους όσοι μαζί με σένα ασκούν τον μονήρη βίο, τους στερεωμένους στην πίστη του Θεού, αγαπητούς και πολυπόθητους αδελφούς, χαίρετε εν Κυρίω. Άκουσα για την κοίμηση του μακάριου Θεοδώρου και δέχθηκα αυτή την είδηση με μεγάλη θλίψη, γνωρίζοντας τη χρησιμότητά του και τη φιλανθρωπία του προς εσάς. Όμως, αν δεν επρόκειτο για τον Θεόδωρο, θα σας απηύθυνα πολλά λόγια με δάκρυα, αναλογιζόμενος τα μετά τον θάνατο. Επειδή όμως πρόκειται για τον Θεόδωρο, τον οποίο και εσείς και εμείς γνωρίσαμε, τι άλλο πρέπει να πω γράφοντας, παρά ότι μακάριος είναι ο Θεόδωρος, ο οποίος δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών· και πάλι, πραγματικά μακάριος είναι εκείνος που φοβάται τον Κύριο. Διότι τώρα έχουμε το θάρρος να τον μακαρίζουμε, έχοντας τη βεβαιότητα ότι έφτασε στον ακύμαντο λιμένα και στον αμέριμνο βίο. Μακάρι αυτό να γινόταν και για τον καθένα από εμάς· μακάρι ο καθένας, τρέχοντας τον αγώνα του, να έφτανε στο λιμάνι της ζωής· μακάρι ο καθένας να αγκυροβολούσε το δικό του σκάφος σε εκείνον τον αμέριμνο βίο, ώστε αναπαυόμενος να λέει μαζί με τους πατέρες: Εδώ θα κατοικήσω, διότι αυτήν εξέλεξα.»