Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 111:2

Ισχυρό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του. Με τη λέξη «σπέρμα» εννοεί τις αγαθές πράξεις, οι οποίες θα αποκτήσουν πνευματική δύναμη σε εκείνη τη γη των πραέων, προκειμένου να λάβουν αυτοί τις αμοιβές για όσα έπραξαν. Δόξα και πλούτος υπάρχει στον οίκο του. Και η δόξα και ο πλούτος ας μη λογίζονται ανάμεσα στα παροδικά πράγματα· διότι τίποτα παρόμοιο δεν υφίσταται μεταξύ των αγίων.

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΑʹ. Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, τις εντολές του θα τις επιθυμήσει πάρα πολύ. Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του, η γενιά των ευθέων θα ευλογηθεί. Δόξα και πλούτος θα υπάρχουν στον οίκο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα. Έτσι συνηθίζει να ονομάζει καθέναν από τα έθνη που προσέρχεται στον Θεό. Αυτό δε αποδεικνύεται από το γεγονός ότι, διακεκριμένα μετά τον Ισραήλ και μετά τον οίκο του Ααρών και μετά τον οίκο του Λευί, καλούνται να υμνήσουν τον Θεό «εκείνοι που φοβούνται τον Κύριο», όπως έχει λεχθεί και σε άλλα χωρία. Διότι ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που φοβούνται τον Κύριο έπειτα από αυτούς, παρά οι αλλόφυλοι και αλλογενείς από τα έθνη; Επομένως, στον προκείμενο ψαλμό δεν θα μπορούσε να είναι άλλος αυτός που μακαρίζεται, παρά ο λαός που προήλθε από τα έθνη και προσήλθε στον Θεό· τον οποίο ονομάζει ως αυτόν που φοβάται τον Κύριο. Βεβαίως, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι ήδη μακάριος, εάν δεν πράττει και το επόμενο· δηλαδή το να επιθυμεί πάρα πολύ τις εντολές Του. Και κατέχει αυτή την επιθυμία σταθερά, έτσι ώστε να μην τηρεί κανείς τις εντολές καταναγκαστικά ούτε παρά τη θέλησή του, αλλά εθελοντικά, και με το να τις στέργει, με κάθε προθυμία και γνήσια να αγαπά την τήρηση των εντολών του Θεού.

«Ωσεί άνθος»: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος μαραίνεται και πέφτει σαν το άνθος, ενώ ο πνευματικός παραμένει στο διηνεκές διά της χάριτος. «Ότι πνεύμα»: Διότι, μετά τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, ο άνθρωπος δεν υπάρχει πλέον, όμως η μνήμη των πιστών διαμένει. «Και ουκ επιγνώσεται»: Διότι ο άνθρωπος λησμονεί τα πάντα ομού, όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. «Το δε έλεος»: Διότι το έλεος του Θεού είναι συνεχές κυρίως για τους πιστούς και δεν εκλείπει ποτέ. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί· καθώς όσοι όντως φοβούνται τον Θεό μεταβιβάζουν τη διαθήκη στους υιούς τους, δηλαδή τον θεσμό του να δουλεύουν τον Κύριο. «Και μεμνημένοις»: Διότι όσοι έχουν πάντοτε τον φόβο του Θεού προ οφθαλμών, αυτοί φυλάσσουν τις εντολές του Θεού. «Κύριος»: Του ανθρώπου που ενδύθηκε· διότι τον συνήγειρε και τον συνεκάθισε στα επουράνια. «Και η βασιλεία»: Του Χριστού και Θεού· διότι αυτός είναι βασιλεύς πάντων των αιώνων. «Ευλογείτε»: Και οι ασώματοι άγγελοι στον ουρανό και όσοι επί της γης διήνυσαν βίο αγγελικό και ένδοξο. «Δυνατοί»: Διότι αμφότεροι εφαρμόζουν τον λόγο του Θεού με όλη την καρδιά και τη δύναμή τους. «Του ακούσαι»: Διότι ο Θεός ακούει τη φωνή τους όταν αυτοί υμνούν. «Ευλογείτε»: Προτρέπει τις επουράνιες δυνάμεις να ευλογούν τον Θεό για το παράδοξο μυστήριο.

Αλληλούια. Ύμνος του νέου λαού, και ευχαριστία και προφητεία περί του Χριστού και της παρουσίας Του. «Μακάριος». Άπαξ και άκουσες ότι μακάριος είναι ο άνθρωπος, ποιος άλλος τέτοιος έπαινος υπάρχει για εκείνον που φοβάται τον Κύριο, όσο το «μακάριος». «Στις εντολές». Διότι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο σπεύδουν με χαρά, με όση δύναμη διαθέτουν, να εφαρμόζουν τις εντολές του Θεού. «Δυνατό». Του Χριστού· διότι δικός Του σπόρος είναι όλοι οι άγιοι. Διότι αυτοί είναι δυνατοί στη γη, καθώς κατέχουν το Πνεύμα του Θεού. «Γενεά». Των πιστών και όλων των δικαίων. Διότι οι φίλοι του Θεού τυγχάνουν να είναι γένος του Θεού. «Δόξα». Στο δεσποτικό σώμα, για το οποίο λέει ότι σε αυτό κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας. Να εννοείς όμως και την Εκκλησία· διότι και αυτή είναι οίκος του Θεού. Να εννοείς επίσης και την Παρθένο. Διότι σε αυτούς τους οίκους υπάρχει πολλή δόξα και αμέτρητος πλούτος. «Και η δικαιοσύνη». Του Χριστού· διότι ο Χριστός είναι αληθινά δίκαιος, καθώς έπραξε τα πάντα δικαίως, και γι' αυτό τα έργα Του παραμένουν εις τον αιώνα. «Εξανέτειλε». Ο Χριστός· διότι Αυτός φανερώθηκε στη γη, ως φως στο σκοτάδι, και φώτισε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά. Διότι σε όσους Τον δέχτηκαν, λέει, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, και υπάρχουν εις τον αιώνα. «Ελεήμων». Ο Χριστός, καθώς έχει και τα δύο αναλλοίωτα, και το καθένα για χάρη του ανθρώπου. «Χρηστός». Κάθε άνθρωπος, βέβαια, που σπλαγχνίζεται τον πλησίον του, θεωρείται χρηστός από όλους.

«προσθείη»: Ας προσθέσει σε όσους φοβούνται τον Κύριο και στη γενεά τους· διότι η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί. «εὐλογημένοι»: Ονομάζει έτσι τους αγίους, όσους υποτάχθηκαν στον φόβο του Θεού· διότι αυτοί πραγματικά ευλογούνται από τον Θεό. «ὁ οὐρανός»: Ο ουρανός και οι δυνάμεις μέσα σε αυτόν διακονούν τον Κύριο, ως λειτουργικά πνεύματα. «τὴν δὲ γῆν»: Ώστε και αυτή η γη να βρεθεί να λειτουργεί για τον Θεό κατά το πρότυπο των ουρανών και να μην υστερεί σε λειτουργία. «οὐχ οἱ νεκροί»: Διότι ούτε μετά θάνατον μπορούν οι νεκροί να ευλογούν τον Θεό, εκτός αν εννοεί ως αληθινό <θαυμαστό> αυτούς που έχουν νεκρωθεί από την αμαρτία. «οὐδὲ πάντες»: Όσοι εξαιτίας της ασέβειας παραπέμφθηκαν στον άδη, όλοι αυτοί στερήθηκαν τη δόξα του Θεού· διότι όλοι οι πιστοί και δίκαιοι, ακόμη και αν έχουν πεθάνει, ζουν [και δοξάζουν τον Θεό]. «ἀλλ’ ἡμεῖς»: Όσοι ζουν με τη δικαιοσύνη, και αυτοί είναι όλοι οι άγιοι. «ἀπὸ τοῦ νῦν»: Δηλαδή και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα όλοι οι άγιοι δεν παύουν να ευλογούν τον Θεό.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΑ'. Και αυτός ο ψαλμός είναι γραμμένος κατά αλφαβητική σειρά. Αλλά ο μεν προηγούμενος έχει αλφαβητική διάταξη δοξολογίας, ενώ αυτός αναφέρεται στον τρόπο ζωής, όπως ακριβώς αναγκαία σε καθέναν από τους δύο οι Εβραίοι προσάρμοσαν τα γράμματα του αλφαβήτου. «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» Επειδή αυτός που φοβάται τον Θεό ασκεί την αποχή από κάθε κακό, δεν υποτάσσεται στον μαμωνά, δεν ασπάζεται τη φιλία προς τον κόσμο, και αισθάνεται τον Κριτή παρόντα. Και εύλογα βρίσκεται μακάριος, αφού ο Θεός κυβερνά ολόκληρη τη ζωή του. «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του.» Σπέρμα των δικαίων είναι εκείνοι που δέχονται τη διδασκαλία τους, είτε είναι συγγενείς τους κατά σάρκα είτε είναι ξένοι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως.» Και γιατί ανέτειλε στους ευθείς; Επειδή όσοι πράττουν τα φαύλα μισούν το φως, επειδή ελέγχονται από αυτό, και δεν επιθυμούν να παραδώσουν τα μάτια τους σε αυτό. «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει.» Εύλογα ο Προφήτης δεν παρουσίασε εκείνον που απλώς δανείζει, αλλά εκείνον που είναι αγαθός μέσω της ευσπλαχνίας. Διότι ο ένας δανείζει με την ελπίδα του κέρδους, ενώ ο άλλος δανείζει και προσφέρει καθοδηγούμενος από τον νόμο της συμπόνιας.

Δεν υπάρχει τρόπος ζωής που να προσελκύει τέτοια παρρησία, ούτε βίος που να ομιλεί αντί για λόγια. Από πού να υφάνουμε τον χιτώνα των επαίνων για τον Αντώνιο; Ας τον στεφανώσει τώρα η κιθάρα του Δαβίδ· διότι περί αυτού και των οσίων έργων του έχει γραφτεί στην αρχή του βιβλίου: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, τις εντολές του θα αγαπήσει σφόδρα· δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του»· διότι δικό του σπέρμα είναι οι κοινότητες των αγίων παντού στην Αίγυπτο, ή μάλλον σε όλη τη γη. Εκείνον θεωρούν πατέρα και γεωργό, σύμφωνα με τα δικά του πρότυπα ρυθμίζουν τον βίο τους και θεωρούν ότι, αν και απών, είναι παρών μέσω της τήρησης των κανόνων. Ένας μόνο λόγος που διασώζεται από εκείνους που εκπαιδεύτηκαν διαδοχικά, είναι ικανός να συγκροτήσει τον τρόπο ζωής που προέρχεται από την πνευματική φιλοσοφία. Ας μιλήσει γι' αυτόν και ο προφήτης Ησαΐας: «Μακάριος εκείνος που έχει σπέρμα στη Σιών και οικείους στην Ιερουσαλήμ.» Ας λεχθούν για τον Αντώνιο και τούτα τα λόγια από την προφητεία του Ιερεμία: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα, και προτού εξέλθεις από τη μήτρα, σε αγίασα»· διότι την αγιοσύνη την καλλιεργούσε ως σύντροφό του. Ως κληρονομιά από τη μήτρα είχε αποκτήσει την αγία ταπείνωση, και ως θεμέλιο της πνευματικής φιλοσοφίας έθεσε τη σωφροσύνη διά του Χριστού.

Δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του. Συχνά η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει σπέρμα όχι εκείνο που γεννιέται σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, αλλά εκείνο που προκύπτει από την κοινωνία της αρετής. Γι' αυτό και ο Παύλος, ερμηνεύοντας το «Σε εσένα θα δώσω τη γη αυτή και στο σπέρμα σου», έλεγε: «Διότι δεν αποτελούν τον πραγματικό Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του· αλλά μέσω του Ισαάκ θα αναγνωριστεί το δικό σου σπέρμα». Και πάλι: «Στο σπέρμα σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη». Διότι το ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για τους Ιουδαίους, το αποδεικνύουν τα ίδια τα πράγματα· εφόσον οι ίδιοι είναι γεμάτοι κατάρα, πώς θα μπορούσαν να γίνουν αίτιοι ευλογίας για άλλους; Αλλά ομιλεί περί της Εκκλησίας, η οποία, μέσω της κοινωνίας της πίστεως, ονομάζεται σπέρμα του. Τέτοιοι είναι, λοιπόν, οι ενάρετοι και τα παιδιά εκείνων που φοβούνται τον Θεό: «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του».

ΤΙΤΛΟΣ ΙΣΤ΄. — Περί των δικαίων, των καλών και των αγαθών ανδρών. «Ο Θεός αναγνώρισε τους δικούς του, και τους αγίους τους προσέλαβε κοντά του.» «Ο αγαπημένος του Κυρίου θα κατασκηνώσει με ασφάλεια, και ο Θεός θα τον επισκιάζει όλες τις ημέρες.» «Είπε ο Κύριος προς τον Σαμουήλ: Σήκω, χρίσε τον Δαβίδ, διότι είναι αγαθός.» «Ήμουν νέος και πράγματι γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο. Οι δίκαιοι θα κληρονομήσουν τη γη. Η σωτηρία των δικαίων προέρχεται από τον Κύριο, και είναι ο υπερασπιστής τους.» «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα, σαν τον κέδρο στον Λίβανο.» «Φως ανέτειλε για τον δίκαιο, και χαρά για τους ευθείς στην καρδιά.» «Η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί. Δόξα και πλούτος.

Ψαλμός ριαʹ Αλληλούια. «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές του θα θελήσει πολύ (να υπακούει)». Διότι ο φόβος του Κυρίου καρποφορεί την τήρηση των εντολών του, από τις οποίες ο άνθρωπος αναδεικνύεται μακάριος ενώπιον του Θεού. «Δυνατό θα είναι το σπέρμα του πάνω στη γη», είτε το σωματικό είτε το πνευματικό προφανώς. «Η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί», δηλαδή, θα αυξηθεί από τον Θεό. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τα έθνη». Επειδή ο Πατέρας είναι φως, στα σκοτεινιασμένα έθνη ανέτειλε τον Υιό του ως φως και τα φώτισε. «Ελεήμων, οικτίρμων, δίκαιος και χρηστός είναι ο άνθρωπος, που σπλαχνίζεται και δανείζει», δηλαδή, ο ελεήμων και πρόθυμος στο να μεταδίδει αγαθά είναι δίκαιος και χρηστός ενώπιον του Θεού. Ένας τέτοιος άνθρωπος και «τα λόγια του θα τα οικονομήσει με κρίση», δηλαδή ζώντας με έργο και με λόγο με καλή διάκριση, «διότι στον αιώνα δεν θα κλονιστεί», δηλαδή δεν θα ταραχθεί ούτε θα θλιβεί. «Σε αιώνια μνήμη θα μείνει ο δίκαιος», επαινόμενος παντοτινά από τον Θεό και από τους ανθρώπους. «Από κακή είδηση δεν θα φοβηθεί», καθώς έχει στηρίξει στέρεα τις ελπίδες του στον Θεό. «Είναι έτοιμη η καρδιά του να ελπίζει στον Κύριο».

Αυτός δε, ως μακάριος ανήρ που φοβήθηκε τον Κύριο και ανέδειξε το σπέρμα του δυνατό στη γη, μεταβαίνει προς τον δικό του Παγγεωργό και Δεσπότη, ώστε ως μύστης και μυσταγωγός και ποιμένας και γεωργός να μεσιτεύσει στον Ποιμενάρχη και Παγγεωργό για το σπέρμα και το ποίμνιό του. Εμείς δε, τιμώντας σήμερα την αείμνηστη μετάβασή του προς τον Δεσπότη, ας φέρουμε στο μέσον, κατά το δυνατόν, τον θεόληπτο βίο του και τα έπαθλα, καθώς και τα θαύματα και τα σεπτά κατορθώματά του, αφενός μεν για να «ευφρανθούν οι λαοί όταν εγκωμιάζεται ο δίκαιος», αφετέρου δε για να παρακινήσουμε και εμείς τους εαυτούς μας προς ζήλο των θείων του κατορθωμάτων, ώστε και ο ίδιος να πρεσβεύσει ενεργότερα υπέρ ημών στον Δεσπότη και βασιλιά, ενόσω διανύουμε τον παρόντα βίο της μετανοίας, επειδή στον μέλλοντα βίο οι προσευχές των δικαίων σε τίποτα δεν θα ωφελήσουν τους αμαρτωλούς. Διότι τώρα ο Θεός εκτελεί το θέλημα και εισακούει τη δέηση των δούλων Του, τότε όμως ο Ενώχ και ο Μωυσής και ο Ηλίας και οι όμοιοί τους δεν θα εισακουστούν, όπως λέει η Γραφή, εάν δεηθούν «για τους γιους και τις θυγατέρες τους». Γι' αυτό και ενόσω βρισκόμαστε στον παρόντα βίο της μετανοίας, έχουμε ανάγκη από μεγάλη προθυμία για μετάνοια, έχοντας ως συμμάχους και τις προσευχές των αγίων ανδρών.

Ποιος, λοιπόν, θα βαδίσει τώρα; Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου, όπως είναι γραμμένο; Ποιος θα υψωθεί σαν τον κέδρο στον Λίβανο; Ποιος θα λάβει φτερά σαν της περιστεράς, ασημωμένα από το Πνεύμα, και θα αναπαυθεί στο ύψος της τελειότητας; Ποιος θα κάνει να ανατείλει στις ημέρες του η δικαιοσύνη; Ποιος, κατανοώντας αυτά, θα ονομαστεί σοφός; Γι' αυτό, με κοινή θέληση, με κοινή προτροπή, εγώ από εσάς και εσείς από εμένα λάβετε, μεταδώστε, αντισταθείτε, για να μην υπολειφθούμε, για να μην ονομαστούμε γενεά διεστραμμένη και πικρόχολη, γενεά η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της και το πνεύμα της δεν στάθηκε πιστό στον Θεό· αντίθετα, ας γίνουμε γενεά ευθέων, γενεά ευλογημένη. Ας δείξουμε και εμείς τα έπαθλα της αρετής μας· ας βαδίσουμε την άγια οδό των πατέρων μας. Στα δικά τους μονοπάτια ας πορευθούμε· τις αποστάσεις εκείνων ας καταμετρήσουμε· τους βίους τους ας ιχνηλατήσουμε· τα έργα τους ας μιμηθούμε με ζήλο· τους τρόπους τους ας εκμιμηθούμε, έστω και ελάχιστα και ταπεινά. Είναι αρκετό για τον μαθητή να φέρει τα μιμήματα του δασκάλου του· εκείνοι είναι ζωγράφοι της θεοειδούς εικόνας, επιστήμονες των αρετών, εμείς ας κάνουμε έστω μια σκιαγραφία· ξένοι προς τον κόσμο εκείνοι, ας ζήσουμε ως ξένοι και εμείς· πατρίδα εκείνων είναι ο ουρανός, και δική μας η άνω Ιερουσαλήμ· περιουσία τους οι εντολές του Κυρίου, αυτό ας επιλέξουμε και εμείς· δεν παραδόθηκαν εκείνοι στο σαρκικό φίλτρο, δεν τέρφθηκαν με τις ηδονές του παρόντος αιώνα, τις ίδιες καταστάσεις ας βιώσουμε και εμείς.