Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 111:4

Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς. Μέσω της γνώσης και της διδασκαλίας. Ποιος δε, παρά ο αποστολικός χορός που εξέδιωξε την άγνοια των εθνών δια του ευαγγελικού κηρύγματος; Θα οικονομήσει τους λόγους του με κρίση. Διότι δεν πρέπει κανείς απλώς και άκριτα να εκθέτει σε όλους τον λόγο της μυσταγωγίας. Και αυτό ήταν εκείνο που τους είπε ο Κύριος: Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους.

Αλλά είναι φανερό ότι ο Μονογενής έλαμψε σε αυτούς που είχαν ανάγκη από φως. Επομένως, αυτός και μόνο είναι το αληθινό φως, ενώ η κτίση δανείζεται από αυτόν τη χάρη. Εάν όμως ισχύει αυτό, πώς είναι δυνατόν λοιπόν να είναι και ομοφυής με αυτόν; Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Μακάριος ο λαός που γνωρίζει τον αλαλαγμό· Κύριε, στο φως του προσώπου σου θα πορευθούν». Γιατί δεν βαδίζουν μάλλον στο δικό τους φως; Και γιατί, πες μου, συλλέγοντας τον φωτισμό από κάποιον άλλον, κατορθώνουν με δυσκολία για τον εαυτό τους τη σωτηρία, εάν πράγματι είναι και οι ίδιοι κατά αλήθειαν φως, όπως ακριβώς βέβαια είναι και το πρόσωπο του Θεού και Πατρός, δηλαδή ο Υιός; Αλλά νομίζω ότι είναι σε όλους ολοφάνερο και από αυτό, ότι ο Λόγος χορηγεί τον φωτισμό στην κτίση επειδή τον έχει ανάγκη, και αυτή σώζεται λαμβάνοντας αυτό που δεν έχει. Πώς λοιπόν μπορεί να είναι ταυτόσημος στην ουσία ο Μονογενής και τα δημιουργήματα που έγιναν μέσω αυτού; Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Εξαπέστειλε στο σκοτάδι φως στους ευθείς». Διότι πώς ήταν καθόλου δυνατόν να βρίσκεται στο σκοτάδι ο ευθύς, εάν είναι και ο ίδιος το αληθινό φως, εάν η φύση των δημιουργημάτων κατέχει αυτό το χαρακτηριστικό, όπως ακριβώς ο Μονογενής; Αν όμως το φως αποστέλλεται στους ευθείς επειδή δεν το έχουν, δεν θα χρειαστούμε πολλά λόγια. Διότι η ίδια η φύση των πραγμάτων θα αναβοήσει ότι δεν θα μπορούσε να ταυτίζεται ως προς την ουσία αυτό που έχει έλλειψη με το τέλειο, αυτό που έχει ανάγκη με αυτό που χορηγεί από το περίσσευμά του. Άλλο. «

Νήφε, αγαπητέ, νήφε και υπόμεινε τους κόπους. Διότι ο Θεός δεν είναι άδικος ώστε να ξεχάσει τον κόπο σου, αλλά, για το σκοτάδι που υπομένεις καθόμενος στο κελί σου, θα λάμψει πάνω σου το φως της αλήθειας, όπως έχει γραφτεί: ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς. Αγωνίζου τον καλό αγώνα της πίστεως, ώστε, αφού κερδίσεις τη νίκη κατά του Εχθρού, να προσκυνήσεις τον Βασιλέα της δόξης ανεπαισχύντως. Διότι ο Κύριος δεν στεφανώνει μόνο όσους πέθαναν από ξίφος και μαρτύρησαν στα χέρια τυράννων, αλλά και εκείνους που διακρίθηκαν στην άσκηση και την αγάπη. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι υπέμειναν τα βασανιστήρια για χάρη του Κυρίου, έτσι και αυτοί υπέμειναν την κακουχία και την άσκηση για χάρη του Κυρίου.

Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς, αυτός που είναι ελεήμων και οικτίρμων και δίκαιος. Ο μακαριζόμενος δεν παύει να εκπέμπει το δικό του φως, ανατέλλοντας όχι για όλους, αλλά προσφέροντας τη διδασκαλία στους ευθείς του, και παρέχοντας το φως της γνώσης εσωτερικά στη γενεά των ευθέων, και φωτίζοντας τους ευθείς. Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει. Δεν κλείνει τα σπλάχνα του, αλλά μοιράζεται τα υπάρχοντά του σε όσους έχουν ανάγκη, προκειμένου να τηρήσει την εντολή που λέει: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος, ο οποίος στην κατάλληλη ώρα θα δώσει το σιτηρέσιο στους συνδούλους του; Μακάριος είναι εκείνος ο δούλος, τον οποίο, όταν έρθει ο κύριός του, θα τον βρει να πράττει έτσι. Αληθινά σας λέω, ότι θα τον καταστήσει υπεύθυνο σε όλα τα υπάρχοντά του». Θα διαχειριστεί τα λόγια του με δίκαιη κρίση, διότι στον αιώνα δεν θα σαλευθεί. Ένας τέτοιος άνθρωπος, λέγει, και που πράττει τέτοια έργα, ούτε θα πέσει ούτε θα σαλευθεί από τη στέρεη στάση του πάνω στην πέτρα. Διότι ούτε από τις απειλές των αρχόντων θα πτοηθεί, ούτε από εκείνους που προσπαθούν να τον θορυβήσουν και να τον ταράξουν σε καιρούς δοκιμασιών.

Αλληλούια. Ύμνος του νέου λαού, και ευχαριστία και προφητεία περί του Χριστού και της παρουσίας Του. «Μακάριος». Άπαξ και άκουσες ότι μακάριος είναι ο άνθρωπος, ποιος άλλος τέτοιος έπαινος υπάρχει για εκείνον που φοβάται τον Κύριο, όσο το «μακάριος». «Στις εντολές». Διότι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο σπεύδουν με χαρά, με όση δύναμη διαθέτουν, να εφαρμόζουν τις εντολές του Θεού. «Δυνατό». Του Χριστού· διότι δικός Του σπόρος είναι όλοι οι άγιοι. Διότι αυτοί είναι δυνατοί στη γη, καθώς κατέχουν το Πνεύμα του Θεού. «Γενεά». Των πιστών και όλων των δικαίων. Διότι οι φίλοι του Θεού τυγχάνουν να είναι γένος του Θεού. «Δόξα». Στο δεσποτικό σώμα, για το οποίο λέει ότι σε αυτό κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας. Να εννοείς όμως και την Εκκλησία· διότι και αυτή είναι οίκος του Θεού. Να εννοείς επίσης και την Παρθένο. Διότι σε αυτούς τους οίκους υπάρχει πολλή δόξα και αμέτρητος πλούτος. «Και η δικαιοσύνη». Του Χριστού· διότι ο Χριστός είναι αληθινά δίκαιος, καθώς έπραξε τα πάντα δικαίως, και γι' αυτό τα έργα Του παραμένουν εις τον αιώνα. «Εξανέτειλε». Ο Χριστός· διότι Αυτός φανερώθηκε στη γη, ως φως στο σκοτάδι, και φώτισε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά. Διότι σε όσους Τον δέχτηκαν, λέει, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, και υπάρχουν εις τον αιώνα. «Ελεήμων». Ο Χριστός, καθώς έχει και τα δύο αναλλοίωτα, και το καθένα για χάρη του ανθρώπου. «Χρηστός». Κάθε άνθρωπος, βέβαια, που σπλαγχνίζεται τον πλησίον του, θεωρείται χρηστός από όλους.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΑ'. Και αυτός ο ψαλμός είναι γραμμένος κατά αλφαβητική σειρά. Αλλά ο μεν προηγούμενος έχει αλφαβητική διάταξη δοξολογίας, ενώ αυτός αναφέρεται στον τρόπο ζωής, όπως ακριβώς αναγκαία σε καθέναν από τους δύο οι Εβραίοι προσάρμοσαν τα γράμματα του αλφαβήτου. «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» Επειδή αυτός που φοβάται τον Θεό ασκεί την αποχή από κάθε κακό, δεν υποτάσσεται στον μαμωνά, δεν ασπάζεται τη φιλία προς τον κόσμο, και αισθάνεται τον Κριτή παρόντα. Και εύλογα βρίσκεται μακάριος, αφού ο Θεός κυβερνά ολόκληρη τη ζωή του. «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του.» Σπέρμα των δικαίων είναι εκείνοι που δέχονται τη διδασκαλία τους, είτε είναι συγγενείς τους κατά σάρκα είτε είναι ξένοι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως.» Και γιατί ανέτειλε στους ευθείς; Επειδή όσοι πράττουν τα φαύλα μισούν το φως, επειδή ελέγχονται από αυτό, και δεν επιθυμούν να παραδώσουν τα μάτια τους σε αυτό. «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει.» Εύλογα ο Προφήτης δεν παρουσίασε εκείνον που απλώς δανείζει, αλλά εκείνον που είναι αγαθός μέσω της ευσπλαχνίας. Διότι ο ένας δανείζει με την ελπίδα του κέρδους, ενώ ο άλλος δανείζει και προσφέρει καθοδηγούμενος από τον νόμο της συμπόνιας.

Αλλά ο καρπός της δικαιοσύνης δεν είναι τέτοιος· ούτε από τον χρόνο καταναλώνεται, ούτε από τον θάνατο διακόπτεται, αλλά τότε μάλλον γίνεται ακόμη πιο ασφαλής, όταν καταπλεύσει προς εκείνο το ακύμαντο λιμάνι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς». Περιγράφοντας τη μακαριότητα εκείνου που φοβάται τον Θεό, αναφέρει και τα όσα συμβαίνουν στο παρόν, όπως το ότι τα αποκτήματά του είναι αθάνατα, ότι θα απολαύσει δόξα και θα είναι ανώτερος από όλους, ότι εκείνους που του μοιάζουν ως προς την αρετή και γίνονται τέκνα του, θα τους δει ακατανίκητους, και ότι μέσα στις δυσκολίες των πραγμάτων θα επιτύχει μεγάλη ασφάλεια. Διότι αυτό σημαίνει το «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς». Επειδή για όσους έχουν αυτή τη διάθεση, για όσους βαδίζουν με ευθύτητα, θα φροντίσει να ανατείλει φως μέσα στο σκοτάδι. Τι σημαίνει, «Μέσα στο σκοτάδι»; Ακόμη κι αν βρεθούν, λέει, σε θλίψη, σε στενοχώρια, σε πειρασμό και σε κινδύνους (διότι αυτά ονομάζει σκοτάδι), αμέσως θα δημιουργήσει σε αυτούς πολλή αγαλλίαση. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Δεν θέλω να αγνοείτε σχετικά με τη θλίψη που μας συνέβη στην Ασία, ότι βαρυνθήκαμε υπερβολικά, σε σημείο που απελπιστήκαμε ακόμη και για τη ζωή μας». Είδες το σκοτάδι; «Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε στηρίξει την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς, ο οποίος μας γλίτωσε από τόσο μεγάλους θανάτους». Είδες πώς ανέτειλε το φως;

Διότι, ενώ το σκοτάδι κατείχε τη γη και τη θάλασσα και η πλάνη ήταν παντού διαχυμένη, από κάτω ανέτειλε ο ήλιος της δικαιοσύνης. Επειδή δηλαδή οι τότε άνθρωποι, εγκαταλείποντας τον ουρανό, αναζητούσαν τον Θεό στη γη, από εκεί τους φανερώθηκε, συγκαταβαίνοντας στους αδύναμους, για να τους ανυψώσει σε άπειρο ύψος. «Ελεήμων, και οικτίρμων, και δίκαιος είναι ο Κύριος ο Θεός». Επειδή είχε πει ότι «η δικαιοσύνη του μένει», και τους παρηγόρησε με αυτόν τον τρόπο, αλλά πολλοί από τους ελεήμονες και από εκείνους που ζουν ορθό βίο γεύονται τα αντίθετα σε τούτη τη ζωή, εισάγει άλλη μία παρηγοριά λέγοντας: «Ελεήμων, και οικτίρμων, και δίκαιος είναι ο Κύριος», διαμορφώνοντας έτσι ένα διπλό επιχείρημα. Διότι, εάν είναι ελεήμων και πολλές φορές κρίνει άξιους συγχώρησης αυτούς που αμαρτάνουν, πολύ περισσότερο δεν θα ανεχθεί να φύγουν από αυτή τη ζωή χωρίς να στεφανωθούν εκείνοι που κατορθώνουν την αρετή. Αλλά, ακόμη κι αν δεν τους ανταμείψει εδώ, οπωσδήποτε θα τους ανταμείψει εκεί. Έπειτα προσθέτει και τη λέξη «Δίκαιος»· εάν λοιπόν είναι δίκαιος, όπως και πράγματι είναι, θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με την αξία του, ακόμη κι αν δεν το πράξει εδώ· πράγμα που αποτελεί μάλιστα και τη μεγαλύτερη απόδειξη της ανάστασης.

Ανέτειλε φως μέσα στο σκοτάδι για τους ευθείς, αυτός που είναι ελεήμων. «Αιώνια θα παραμείνει η μνήμη του δικαίου, από [κακή] είδηση.» «Φωνή αγαλλιάσεως και σωτηρίας ακούγεται στις σκηνές των δικαίων.» «Ο Κύριος αγαπά τους δικαίους.» «Ο Κύριος δεν θα αφήσει να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου. Πηγή ζωής βρίσκεται στο χέρι του δικαίου.» «Για τους δικαίους θησαυρίζεται ο πλούτος των ασεβών.» «Οι οδοί των δικαίων λάμπουν σαν το φως· προχωρούν και φωτίζουν, μέχρι να γίνει πλήρης η ημέρα.» «Επτά φορές θα πέσει ο δίκαιος, και θα αναστηθεί.» «Με τα αγαθά των δικαίων ανορθώθηκαν πόλεις, ενώ με τα στόματα των ασεβών καταστράφηκαν.» «Οι αγαθοί θα γίνουν κάτοικοι της γης, και οι άκακοι θα παραμείνουν σε αυτήν.» «Οι κατοικίες του δικαίου ευλογούνται.» «Τα χείλη των δίκαιων ανδρών στάζουν χάρη.» «Οι ρίζες των δικαίων δεν θα ξεριζωθούν.» «Οι οίκοι των δικαίων ευλογούνται.» «Εκείνος που βλέπει με επιείκεια, θα ελεηθεί.» «Εκείνος που πορεύεται με ευθύτητα, φοβάται τον Κύριο.» «Εκείνος που ζει άμεμπτα με δικαιοσύνη, θα αφήσει μακάρια τα παιδιά του.» «Στον αγαθό άνθρωπο, μπροστά στο πρόσωπό Του, έδωσε σοφία, και γνώση, και ευφροσύνη.» «Οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο. Φάνηκε στα μάτια των αφρόνων ότι πέθαναν, και θεωρήθηκε συμφορά η αναχώρησή τους, και συντριβή η απομάκρυνσή τους από εμάς· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη.»

Ψαλμός ριαʹ Αλληλούια. «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές του θα θελήσει πολύ (να υπακούει)». Διότι ο φόβος του Κυρίου καρποφορεί την τήρηση των εντολών του, από τις οποίες ο άνθρωπος αναδεικνύεται μακάριος ενώπιον του Θεού. «Δυνατό θα είναι το σπέρμα του πάνω στη γη», είτε το σωματικό είτε το πνευματικό προφανώς. «Η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί», δηλαδή, θα αυξηθεί από τον Θεό. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τα έθνη». Επειδή ο Πατέρας είναι φως, στα σκοτεινιασμένα έθνη ανέτειλε τον Υιό του ως φως και τα φώτισε. «Ελεήμων, οικτίρμων, δίκαιος και χρηστός είναι ο άνθρωπος, που σπλαχνίζεται και δανείζει», δηλαδή, ο ελεήμων και πρόθυμος στο να μεταδίδει αγαθά είναι δίκαιος και χρηστός ενώπιον του Θεού. Ένας τέτοιος άνθρωπος και «τα λόγια του θα τα οικονομήσει με κρίση», δηλαδή ζώντας με έργο και με λόγο με καλή διάκριση, «διότι στον αιώνα δεν θα κλονιστεί», δηλαδή δεν θα ταραχθεί ούτε θα θλιβεί. «Σε αιώνια μνήμη θα μείνει ο δίκαιος», επαινόμενος παντοτινά από τον Θεό και από τους ανθρώπους. «Από κακή είδηση δεν θα φοβηθεί», καθώς έχει στηρίξει στέρεα τις ελπίδες του στον Θεό. «Είναι έτοιμη η καρδιά του να ελπίζει στον Κύριο».

Ευθεία γη, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι η αγαθή καρδιά, η οποία ονομάζεται από τον Κύριο και αγαθή γη, πάνω στην οποία δεν έπεσε μάταια ο σπόρος της διδασκαλίας. Το πρόσωπό της ολόκληρο το καταυγάζει ο ήλιος της δικαιοσύνης, χωρίς να παρεμβάλλεται κανένα πονηρό πάθος, από το οποίο προέρχεται η σκιά του θανάτου, και το οποίο είτε την κατασπά και την ταπεινώνει με την πονηρή ταπείνωση, «κατά την οποία», λέει, «έσκυψε ο άνθρωπος και ταπεινώθηκε ο άνδρας», είτε την ελαφραίνει καλώς, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Διότι αυτή η ανωμαλία εισάγει το σκοτάδι στις καρδιές, ενώ την ομαλή και ευθεία καρδιά τίποτα δεν την εμποδίζει να είναι ολόκληρη φωτεινή, καθώς την επιβλέπει ο ήλιος της δικαιοσύνης. «Διότι ο Θεός», λέει, «βλέπει στην καρδιά», την αγαθή προφανώς. «Διότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και ο Κύριος ονομάζεται ήλιος της δικαιοσύνης, επειδή ανέτειλε φως μέσα στο σκοτάδι για τους ευθείς. Διότι η ευθύτητα εξισώνεται με τη δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών λέει: «να βλέπεις ομαλά, για να δικαιωθείς», αντί του «να είσαι δίκαιος». Διότι η έννοια της δικαιοσύνης στηρίζεται στην ισότητα και την ευθύτητα. «Με έθεσε στο μέσον της πεδιάδας». «Καρδιά καθαρή έκτισε μέσα μου» και σε αυτήν υπέδειξε το μέλλον.