Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 111:5

Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς. Μέσω της γνώσης και της διδασκαλίας. Ποιος δε, παρά ο αποστολικός χορός που εξέδιωξε την άγνοια των εθνών δια του ευαγγελικού κηρύγματος; Θα οικονομήσει τους λόγους του με κρίση. Διότι δεν πρέπει κανείς απλώς και άκριτα να εκθέτει σε όλους τον λόγο της μυσταγωγίας. Και αυτό ήταν εκείνο που τους είπε ο Κύριος: Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους.

Ερώτηση ΣΙΔʹ Σε τι διαφέρουν μεταξύ τους η χρηστότητα και η αγαθοσύνη; Απόκριση Δεδομένου ότι ο Δαβίδ αναφέρει αφενός: «Χρηστός είναι ο Κύριος προς όλους», και «Χρηστός είναι ο άνθρωπος που ελεεί και δανείζει», αφετέρου δε: «Πράξε αγαθά, Κύριε, στους αγαθούς»· και ο Ιερεμίας αναφέρει: «Αγαθός είναι ο Κύριος προς εκείνους που τον υπομένουν», φρονώ ότι η μεν χρηστότητα είναι ευρύτερη, αποβλέποντας στην ευεργεσία εκείνων που την έχουν ανάγκη με οποιονδήποτε τρόπο. Η δε αγαθοσύνη είναι μάλλον πιο περιορισμένη, και κατά τις ευεργεσίες συνδυάζεται με τους λόγους της δικαιοσύνης.

Διότι δεν είναι αξιέπαινος αυτός που δογματίζει βιαστικά, αλλά εκείνος που ρυθμίζει το καθετί σταθερά και ακλόνητα, ώστε, όταν η γνώμη του εξετάζεται στον μετέπειτα χρόνο, να αναδεικνύεται ακόμη πιο δόκιμη· αυτός είναι αποδεκτός και από τον Θεό και από τους ανθρώπους, ως άνθρωπος που «οικονομεί τους λόγους του με ορθή κρίση». Αυτά, όσα μας επέτρεψε η δι’ επιστολής επικοινωνία, απευθύναμε προς την ευλάβειά σας.

Εάν παραστεί ανάγκη σε κάποιους άλλους μέσα στην αδελφότητα να πουν ή και να ακούσουν κάτι ιδιαιτέρως που τους αφορά, ας μην έρχονται οι ίδιοι σε προσωπική συνομιλία μεταξύ τους· αλλά οι επιλεγμένοι πρεσβύτεροι ας διακονούν όσα προέρχονται από αυτούς προς τις επιλεγμένες πρεσβυτέρες, και με αυτόν τον τρόπο, μέσω της δικής τους μεσιτείας, ας εκπληρώνεται η ανάγκη της επικοινωνίας. Η ίδια δε ευταξία ας τηρείται όχι μόνο από τις γυναίκες προς τους άνδρες ή από τους άνδρες προς τις γυναίκες, αλλά και μεταξύ προσώπων του ιδίου φύλου. Αυτοί λοιπόν ας διακρίνονται, παράλληλα με την εν γένει ευλάβεια και σεμνότητα στα πάντα, για τη σύνεσή τους τόσο στην ερώτηση όσο και στην απάντηση, όντας πιστοί και φρόνιμοι στην οικονομία όσων λέγονται, και εκπληρώνοντας το ρητό: «θα οικονομήσει τους λόγους του με κρίση», ούτως ώστε σε εκείνους που τους εμπιστεύονται, αφενός να ικανοποιείται ταυτόχρονα η ανάγκη τους, και αφετέρου να υπάρχει η πλήρης βεβαιότητα για τα ζητήματα που τους απασχολούν.

Και εάν από άγνοια ο ξένος απευθύνει τις ερωτήσεις του σε άλλον, ακόμη και αν αυτός που ερωτήθηκε προσωπικά έχει τη δυνατότητα να απαντήσει επαρκώς, ωστόσο για λόγους ευταξίας οφείλει να σιωπήσει και να υποδείξει εκείνον στον οποίο έχει εμπιστευθεί αυτό το καθήκον, όπως έπραξαν οι απόστολοι με τον Κύριο, ώστε η χρήση του λόγου να γίνεται με ευταξία και κοσμιότητα. Διότι, εάν στη θεραπεία των σωμάτων δεν επιτρέπεται στον οποιονδήποτε να χρησιμοποιήσει το χειρουργικό μαχαίρι επάνω στους ασθενείς, παρά μόνο σε εκείνον που έχει διδαχθεί την τέχνη με μακροχρόνια ενασχόληση, με πείρα, με πρακτική εξάσκηση και με τη διδασκαλία των ειδικών· με ποια λογική θα ορμούν οι τυχόντες στη θεραπεία που επιτελείται μέσω του λόγου; Στην οποία και η παραμικρή παράβλεψη επιφέρει τη μέγιστη ζημία. Διότι σε εκείνους όπου ούτε η διανομή του υλικού άρτου δεν επιτρέπεται να γίνεται από τους τυχόντες, αλλά η διακονία αυτή ανήκει σε έναν, στον οποίο έχει ανατεθεί έπειτα από δοκιμασία, πώς σε αυτούς δεν επιβάλλεται πολύ περισσότερο η πνευματική τροφή να προσφέρεται σε όσους τη ζητούν επιλεγμένα και με αυστηρή προσοχή από έναν εκ των πλέον ικανών; Επομένως, δεν αποτελεί συνηθισμένη αυθάδεια, αλλά επισύρει το κρίμα του Θεού, το να αποτολμά ο ερωτηθείς να απαντά τόσο άφοβα και στην τύχη, αντί να υποδεικνύει εκείνον που έχει επιφορτιστεί με την οικονομία του λόγου, ο οποίος, επειδή είναι πράγματι πιστός και φρόνιμος οικονόμος, επιλέχθηκε για να διανέμει στον κατάλληλο καιρό την πνευματική τροφή, και να διαχειρίζεται τους λόγους του με σύνεση, καθώς είναι γεγραμμένο.

Άλλη είναι η απλότητα εκείνων που ομολογούν την ευσέβεια εν ειρήνη, και άλλοι οι ιδρώτες εκείνων που στέκονται απέναντι στις αντιθέσεις της ψευδώνυμης γνώσης. Ώστε, αν με αυτόν τον τρόπο και εμείς, οικονομώντας τους λόγους μας με διάκριση, τους χρησιμοποιούμε παντού αναλόγως, προς διαφύλαξη ή οικοδομή της πίστεως, πότε αντιστεκόμενοι πιο αγωνιστικά σε εκείνους που προσπαθούν να την καταλύσουν με τις μεθοδείες του διαβόλου, και πότε εξηγώντας την πιο απλά και οικεία σε εκείνους που επιθυμούν να οικοδομηθούν μέσα σε αυτήν, δεν κάνουμε τίποτε άλλο από εκείνο που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «Να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα». Πριν όμως έλθουμε σε αυτή καθαυτήν την ομολογία της πίστεως, αξίζει να επισημάνουμε και τούτο: ότι τη μεγαλειότητα και τη δόξα του Θεού, επειδή είναι απερίληπτη από τον λόγο και ακατάληπτη από τον νου, δεν ήταν δυνατό ούτε να τη δηλώσουμε ούτε να την κατανοήσουμε με μία μόνο λέξη ή έννοια· απεναντίας, η θεόπνευστη Γραφή, μέσα από πολλές εκφράσεις που εντάσσονται στη δική μας καθημερινή χρήση, μόλις που την υπαινίχθηκε, σαν μέσα από κάτοπτρο, σε εκείνους που είναι καθαροί στην καρδιά.

Αλήθεια σας λέγω, ότι θα τον καταστήσει υπεύθυνο σε όλα τα υπάρχοντά του· διότι οικονόμησε επάξια τις υποθέσεις του με κρίση, γι' αυτό και δεν θα κλονιστεί ποτέ. Διότι λέγει το Άγιο Πνεύμα: αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει· θα οικονομήσει τις υποθέσεις του με δίκαιη κρίση, διότι ποτέ δεν θα κλονιστεί· ο δίκαιος θα παραμείνει σε αιώνια μνήμη. Δεν θα φοβηθεί από κακή είδηση· η καρδιά του είναι έτοιμη να ελπίζει στον Κύριο. Η καρδιά του έχει στηριχθεί, δεν πρόκειται να φοβηθεί, μέχρις ότου δει την καταστροφή των εχθρών του. Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνος· η δύναμή του θα υψωθεί με δόξα. Ο αμαρτωλός θα το δει και θα οργιστεί· θα τρίξει τα δόντια του και θα λιώσει· η επιθυμία του αμαρτωλού θα χαθεί. Ο δίκαιος όμως θα μείνει σε αιώνια μνήμη, και δεν θα φοβηθεί από κακή είδηση. Και ποια είναι αυτή η κακή είδηση; Εγώ νομίζω ότι είναι το «ας απομακρυνθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου», και το «αφού του δέσετε τα χέρια και τα πόδια, βγάλτε τον άχρηστο δούλο στο εξώτερο σκοτάδι», και το «φύγετε από εμένα οι καταραμένοι στο αιώνιο πυρ που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Αντί γι' αυτά όμως ο δίκαιος θα ακούσει: «εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω κύριο· είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου».

Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς, αυτός που είναι ελεήμων και οικτίρμων και δίκαιος. Ο μακαριζόμενος δεν παύει να εκπέμπει το δικό του φως, ανατέλλοντας όχι για όλους, αλλά προσφέροντας τη διδασκαλία στους ευθείς του, και παρέχοντας το φως της γνώσης εσωτερικά στη γενεά των ευθέων, και φωτίζοντας τους ευθείς. Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει. Δεν κλείνει τα σπλάχνα του, αλλά μοιράζεται τα υπάρχοντά του σε όσους έχουν ανάγκη, προκειμένου να τηρήσει την εντολή που λέει: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος, ο οποίος στην κατάλληλη ώρα θα δώσει το σιτηρέσιο στους συνδούλους του; Μακάριος είναι εκείνος ο δούλος, τον οποίο, όταν έρθει ο κύριός του, θα τον βρει να πράττει έτσι. Αληθινά σας λέω, ότι θα τον καταστήσει υπεύθυνο σε όλα τα υπάρχοντά του». Θα διαχειριστεί τα λόγια του με δίκαιη κρίση, διότι στον αιώνα δεν θα σαλευθεί. Ένας τέτοιος άνθρωπος, λέγει, και που πράττει τέτοια έργα, ούτε θα πέσει ούτε θα σαλευθεί από τη στέρεη στάση του πάνω στην πέτρα. Διότι ούτε από τις απειλές των αρχόντων θα πτοηθεί, ούτε από εκείνους που προσπαθούν να τον θορυβήσουν και να τον ταράξουν σε καιρούς δοκιμασιών.

Αυτό το φανερώνει με όσα ήδη έχει πράξει, αλλά και με όσα έχει υποφέρει· αυτός, ο οποίος, ακόμη και όταν καταδικάστηκε σε εξορία υπέρ της αληθείας, το μόνο για το οποίο μερίμνησε ήταν να πει σε έναν από τους ακολούθους του, αφού πάρει το βιβλίο, να τον ακολουθήσει. Θεωρούσε εξάλλου αναγκαίο να χειρίζεται με οικονομία και σύνεση τα λόγια του, έχοντας τον θείο Δαβίδ ως σύμβουλο σε αυτό, και να υπομείνει για λίγο τον καιρό του πολέμου και τη δυναστεία των αιρετικών, έως ότου επικρατήσει ο καιρός της ελευθερίας και της γαλήνης και δώσει παρρησία στη γλώσσα.

ΛΗ΄. «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Το έλεος δεν κατέχει την τελευταία θέση στους μακαρισμούς. Και αλλού λέει: «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα»· και: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει»· και: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος». Ας αρπάξουμε τον μακαρισμό, ας ονομαστούμε συνετοί, ας γίνουμε χρηστοί. Ας μην διακόψει το έλεός σου ούτε η νύχτα. Μην πεις: «Φύγε και έλα ξανά, και αύριο θα σου δώσω»· για να μην μεσολαβήσει τίποτα ανάμεσα στην προθυμία και στην ευεργεσία· διότι μόνο η φιλανθρωπία δεν επιδέχεται αναβολή. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και μάλιστα να τα κάνεις αυτά με προθυμία. Διότι «εκείνος που ελεεί», λέει, «ας το κάνει με ιλαρότητα»· και η αγαθή σου πράξη διπλασιάζεται χάρη στην ετοιμότητά σου.

Δεν αποτελεί μικρό έργο το να διαχειριστεί κανείς τους λόγους περί αυτών των ζητημάτων με ορθή και δεδοκιμασμένη κρίση, σύμφωνα με το παράγγελμα του Προφήτη, το οποίο προστάζει ότι πρέπει να οικονομεί τους λόγους του με κρίση, ώστε, καθώς αναφέρει το ιερό λόγιο, να μη σαλευθεί εις τον αιώνα, και ο δίκαιος να παραμείνει σε αιώνια μνήμη.

Αλληλούια. Ύμνος του νέου λαού, και ευχαριστία και προφητεία περί του Χριστού και της παρουσίας Του. «Μακάριος». Άπαξ και άκουσες ότι μακάριος είναι ο άνθρωπος, ποιος άλλος τέτοιος έπαινος υπάρχει για εκείνον που φοβάται τον Κύριο, όσο το «μακάριος». «Στις εντολές». Διότι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο σπεύδουν με χαρά, με όση δύναμη διαθέτουν, να εφαρμόζουν τις εντολές του Θεού. «Δυνατό». Του Χριστού· διότι δικός Του σπόρος είναι όλοι οι άγιοι. Διότι αυτοί είναι δυνατοί στη γη, καθώς κατέχουν το Πνεύμα του Θεού. «Γενεά». Των πιστών και όλων των δικαίων. Διότι οι φίλοι του Θεού τυγχάνουν να είναι γένος του Θεού. «Δόξα». Στο δεσποτικό σώμα, για το οποίο λέει ότι σε αυτό κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας. Να εννοείς όμως και την Εκκλησία· διότι και αυτή είναι οίκος του Θεού. Να εννοείς επίσης και την Παρθένο. Διότι σε αυτούς τους οίκους υπάρχει πολλή δόξα και αμέτρητος πλούτος. «Και η δικαιοσύνη». Του Χριστού· διότι ο Χριστός είναι αληθινά δίκαιος, καθώς έπραξε τα πάντα δικαίως, και γι' αυτό τα έργα Του παραμένουν εις τον αιώνα. «Εξανέτειλε». Ο Χριστός· διότι Αυτός φανερώθηκε στη γη, ως φως στο σκοτάδι, και φώτισε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά. Διότι σε όσους Τον δέχτηκαν, λέει, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, και υπάρχουν εις τον αιώνα. «Ελεήμων». Ο Χριστός, καθώς έχει και τα δύο αναλλοίωτα, και το καθένα για χάρη του ανθρώπου. «Χρηστός». Κάθε άνθρωπος, βέβαια, που σπλαγχνίζεται τον πλησίον του, θεωρείται χρηστός από όλους.

Εννοεί δε τον Χριστό, ο οποίος μας δάνεισε τα δικά Του και δεν παύει να δανείζει διαρκώς. «Οικονομήσει»: Ο Χριστός ως καλός οικονόμος εκπλήρωσε ως δίκαιος κριτής τους λόγους Του, τους οποίους υποσχέθηκε στον άνθρωπο. «Ότι εις τον αιώνα»: Ο Χριστός δεν κλονίζεται, αλλά είναι αιώνιος και ακλόνητος κατά τη θεότητα. «Εις μνημόσυνον»: Ο Χριστός· διότι στους αιώνες των αιώνων παραμένει μνημονευόμενη η σωτηρία, την οποία απεργάστηκε για τον άνθρωπο. «Από ακοής»: Διότι όπως δεν φοβήθηκε τον φόβο των ανθρώπων, έτσι και όλοι όσοι πορεύονται σύμφωνα με το θέλημα του Χριστού. Διότι ούτε τη σκευωρία που πλεκόταν από τους Ιουδαίους δεν φοβήθηκε ο Χριστός. «Ετοίμη»: Διότι με το δικό Του θέλημα ετοίμασε ο Χριστός τον εαυτό Του για το πάθος. Η ελπίδα, λοιπόν, δόθηκε στους πιστούς. «Εστήρικται»: Ο άνθρωπος, τον οποίο συνήγειρε και συγκαθίδρυσε στα επουράνια (στους ουρανούς). «Έως ου»: Διότι αφού υψώθηκε ο άνθρωπος (ο Λόγος) εν δόξη, είδε τους δαίμονες να έχουν πέσει. «Εσκόρπισεν»: Ο Χριστός έδωσε τα χαρίσματά Του στους ανθρώπους· διότι ήταν πένητες πριν από την πίστη. Αλλά και τη δική Του σάρκα έδωσε ως τροφή σε όσους πεινούν. «Η δικαιοσύνη»: Η δικαιοσύνη του Χριστού, την οποία απεργάστηκε για τον άνθρωπο, παραμένει αιώνια. «Το κέρας»: Ο σταυρός του Χριστού, ο οποίος είναι η κορυφή όλης της κτίσης και η ισχύς· διότι η λέξη «κέρας» ερμηνεύεται ως ισχύς. «Αμαρτωλός»: Ο διάβολος, τον οποίο ο απόστολος ονόμασε αμαρτωλό, αυτός παροργίστηκε για όλα όσα έπραξε ο Χριστός για τον άνθρωπο.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΑ'. Και αυτός ο ψαλμός είναι γραμμένος κατά αλφαβητική σειρά. Αλλά ο μεν προηγούμενος έχει αλφαβητική διάταξη δοξολογίας, ενώ αυτός αναφέρεται στον τρόπο ζωής, όπως ακριβώς αναγκαία σε καθέναν από τους δύο οι Εβραίοι προσάρμοσαν τα γράμματα του αλφαβήτου. «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» Επειδή αυτός που φοβάται τον Θεό ασκεί την αποχή από κάθε κακό, δεν υποτάσσεται στον μαμωνά, δεν ασπάζεται τη φιλία προς τον κόσμο, και αισθάνεται τον Κριτή παρόντα. Και εύλογα βρίσκεται μακάριος, αφού ο Θεός κυβερνά ολόκληρη τη ζωή του. «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του.» Σπέρμα των δικαίων είναι εκείνοι που δέχονται τη διδασκαλία τους, είτε είναι συγγενείς τους κατά σάρκα είτε είναι ξένοι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως.» Και γιατί ανέτειλε στους ευθείς; Επειδή όσοι πράττουν τα φαύλα μισούν το φως, επειδή ελέγχονται από αυτό, και δεν επιθυμούν να παραδώσουν τα μάτια τους σε αυτό. «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει.» Εύλογα ο Προφήτης δεν παρουσίασε εκείνον που απλώς δανείζει, αλλά εκείνον που είναι αγαθός μέσω της ευσπλαχνίας. Διότι ο ένας δανείζει με την ελπίδα του κέρδους, ενώ ο άλλος δανείζει και προσφέρει καθοδηγούμενος από τον νόμο της συμπόνιας.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ Δεν πρέπει, σοφότατε, να συγκαταλέγουμε μεταξύ των ανθρώπων εκείνους που επαινούν για να γίνουν αρεστοί και κατηγορούν από εμπάθεια, αλλά εκείνους που και αγαπούν και ελέγχουν με ορθή κρίση. Γι’ αυτό και ο ψαλμωδός, ανακηρύσσοντας τον δίκαιο, μαζί με τα άλλα προτερήματά του πρόσθεσε και τούτο: «Θα διευθετεί τους λόγους του με κρίση». Διότι τίποτε δεν είναι ισάξιο με την υγιή κρίση.

Άνδρας δίγλωσσος, κ.λπ. [Κώδ. φ. 52 β]. Εδώ εννοεί τον δόλιο, τον μη αληθινό· ο οποίος, λέγοντας αυτό που δεν έχει στην ψυχή του, βολιδοσκοπεί τη σκέψη του καθενός μέσα στο συμβούλιο. Ο πιστός όμως, με την πνοή του, δηλαδή από το βάθος της καρδιάς, οικονομώντας τα λόγια του με κρίση, άλλα μεν λέγει προς το συμφέρον, άλλα δε τα αποσιωπά. Οι δε ανδρείοι στηρίζονται στον πλούτο. [Κώδ. φ. 53 α]. Ούτε αποτρέπει από τον πλούτο, τον οποίο κατέχει περισσότερο ο δραστήριος παρά ο οκνηρός· ή και νοητώς: εκείνος που δεν ζέει στο πνεύμα, αλλά είναι οκνηρός στην προθυμία, έχει ανάγκη πνευματικού πλούτου.

Και ότι πρέπει να ελέγχει κανείς τη λαιμαργία του, ας ακούσουν πάλι: «Και τους φόνευσε», λέει, «ανάμεσα στους πιο δυνατούς από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχει κανείς από τα δώρα, θα το μάθουν από το εξής: «Αν ρέει ο πλούτος», λέει, «μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Και ότι πρέπει να κυριαρχεί στην επιθυμία της δόξας, και αυτό θα το βρουν: «Ούτε θα κατέβει μαζί του ακολουθώντας τον η δόξα του». Ότι δεν πρέπει να ζηλεύουν τους πονηρούς: «Μη ζηλεύεις όσους πράττουν την πονηρία». Ότι πρέπει να θεωρούν τις εξουσίες ως ένα τίποτα: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου, και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Ότι πρέπει να θεωρούν τα παρόντα ως μηδαμινά: «Εμακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος όμως είναι ο λαός του οποίου βοηθός είναι ο Κύριος και Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση: «Διότι Εσύ», λέει, «θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει κάθε μέρα; «Ο Θεός», λέει, «είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό», λέει, «τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Και πάλι: «Η αδικία τους θα προέλθει σαν από το πάχος (της ευημερίας τους)». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Διότι, όταν πολλοί από τους ενάρετους φαίνεται να έχουν υποστεί αμέτρητα δεινά, και πολλοί από τους πονηρούς να έχουν απολαύσει μεγάλη ασυδοσία, πού θα λάβει ο καθένας αυτό που του αξίζει, εάν δεν πρόκειται να υπάρξει ανάσταση και άλλη ζωή, και κρίση, και ανταπόδοση; Έπειτα, επειδή, κάνοντας μνεία της δικαιοσύνης, φόβισε τον ακροατή ότι πρόκειται να λογοδοτήσει για τα αμαρτήματά του, γρήγορα εισάγει το φάρμακο λέγοντας: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που ελεεί και δανείζει, θα διευθετήσει τις υποθέσεις του με δικαιοσύνη».

δʹ. Δες πόσα έπαθλα ορίζει για τον φιλάνθρωπο: ότι ο καρπός παραμένει στο διηνεκές, ότι θα απαλλαγεί από τους πειρασμούς, ότι θα μιμηθεί τον Θεό· διότι και ο Θεός είναι οικτίρμων· ότι θα λάβει συγχώρηση για τα δικά του αμαρτήματα. Διότι αυτό σημαίνει το, «Θα οικονομήσει τους λόγους του εν κρίσει»· δηλαδή, θα τύχει συνηγορίας, θα τύχει απολογίας, δεν θα υπάρξει γι' αυτόν κατάκριση τότε, καθώς η ελεημοσύνη θα έχει διευθετήσει καλώς την απολογία του.

Έτερος δε ερμηνευτής λέγει: Διαχειριζόμενος τα πράγματά του με κρίση. Δηλαδή, θα απολαύσει μεγάλη ευημερία και δεν θα υποστεί τίποτα το δυσάρεστο, εφόσον αναδείχθηκε άριστος οικονόμος. Αντιθέτως, εκείνος που είναι σκληρός και απάνθρωπος και δεν ελεεί, είναι παντελώς ανίκανος ως οικονόμος. Διότι τι θα μπορούσε να είναι χειρότερο από το να λυπάται τα χρήματα, ενώ πρόκειται να κινδυνεύσει η ψυχή του, και να παραμελεί εκείνη; Για τον λόγο αυτό άλλωστε ο Χριστός επαίνεσε και εκείνον τον οικονόμο, ο οποίος, όταν επρόκειτο να βρεθεί σε κίνδυνο, ακύρωσε τα γραμμάτια και προέβη σε περικοπή των χρεών.

Γι' αυτό λέει: «Θα οικονομήσει τους λόγους του με κρίση». Ή, όπως λέει κάποιος άλλος: «Διαχειριζόμενος τα πράγματά του με κρίση». Με ποια κρίση; Μήπως κατά τη μέλλουσα ημέρα; Ή εννοεί ότι θα διευθετήσει καλά όλα τα ζητήματά του, και τίποτα σε αυτά δεν θα είναι συγκεχυμένο, αλλά όλα θα βρίσκονται σε τάξη, όλα θα προχωρούν με αλληλουχία και ορθή πορεία, τίποτα ταραγμένο δεν θα υπάρχει σε αυτά ούτε θορυβώδες, καθώς η ελεημοσύνη θα του τα διευκολύνει όλα. Αυτό ακριβώς, καθιστώντας το σαφέστερο ένας άλλος ερμηνευτής, το απέδωσε: «Διαχειριζόμενος τις υποθέσεις του με κρίση». Διότι ελεήμων είναι εκείνος που διαχειρίζεται τα υπάρχοντά του με κρίση· ενώ ο άλλος είναι άκαρπος και στερείται ορθής διαχείρισης.

Και ότι είναι δυνατόν να μεθύσει κανείς και με άλλον τρόπο, όχι μόνο με κρασί, άκουσε τι λέει ο Παύλος: «Μη μεθάτε με κρασί»· δείχνοντας ότι μπορεί να μεθύσει κανείς και διαφορετικά: «Μη μεθάτε με κρασί, στο οποίο υπάρχει ασωτία». Θαυμάσια, με έναν σύντομο λόγο, διατύπωσε ολόκληρη την κατηγορία εναντίον της μέθης. Τι σημαίνει, «Μη μεθάτε με κρασί, στο οποίο υπάρχει ασωτία»; Ασώτους ονομάζουμε εκείνους από τους νέους, οι οποίοι, αφού παρέλαβαν την πατρική κληρονομιά, τα σκορπίζουν όλα με μιας, χωρίς να υπολογίζουν σε ποιον πρέπει να δώσουν και πότε να δώσουν, αλλά απλώς μοιράζουν και ενδύματα και χρυσό και άργυρο και όλο τον πατρικό πλούτο σε πόρνες και ακόλαστους. Τέτοιο πράγμα είναι η μέθη· διότι, αφού παραλάβει τη διάνοια των μεθυσμένων σαν άλλος άσωτος νέος και αιχμαλωτίσει τη λογική, μας αναγκάζει να σκορπίσουμε απερίσκεπτα και χωρίς καμία σύνεση όλη την περιουσία των νοημάτων μας. Αυτός που μεθά δεν γνωρίζει τι πρέπει να πει και τι να αποσιωπήσει, αλλά το στόμα του είναι διαρκώς χωρίς θύρα· δεν υπάρχει κανένας σύρτης, ούτε πόρτα στα χείλη του. Ο μεθυσμένος δεν ξέρει να διαχειριστεί τα λόγια του με σωστή κρίση, δεν ξέρει πώς να διαθέσει τον πλούτο της διάνοιας, δεν ξέρει ποια πρέπει να κρατήσει μέσα του και ποια να αναλώσει, αλλά τα πάντα γι' αυτόν είναι σπατάλη και έξοδο. Η μέθη είναι εκούσια μανία, προδοσία των λογισμών· η μέθη είναι συμφορά που προκαλεί το γέλιο, ασθένεια που χλευάζεται, δαίμονας που επιλέγεται οικειοθελώς, και κατάσταση χειρότερη από την παραφροσύνη.

Διότι αυτός που μεθά δεν γνωρίζει πώς να διαχειριστεί τα λόγια του με ορθή κρίση, αλλά, όπως ακριβώς μία οικία που είναι από παντού ανοικτή και εύκολα προσβάσιμη σε όλους όσοι την επιβουλεύονται, έτσι και η διάνοια ενός τέτοιου ανθρώπου είναι ορθάνοικτη και κατασπαράσσεται από τα ολέθρια πάθη. Διότι η μέθη δεν είναι τίποτε άλλο παρά προδοσία των λογισμών, καταγέλαστη συμφορά και χλευαζόμενο νόσημα.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Θα σταθείς έξω, και αυτός ο άνθρωπος, του οποίου είσαι δανειστής, θα σου φέρει έξω το ενέχυρο. Εάν δε ο άνθρωπος πεινά, δεν θα κοιμηθείς κρατώντας το ενέχυρό του. Θα του επιστρέψεις το ενέχυρο κατά τη δύση του ηλίου, και θα κοιμηθεί με το ένδυμά του, και θα σε ευλογήσει, και αυτό θα σου υπολογιστεί ως ελεημοσύνη ενώπιον του Κυρίου του Θεού σου.» «Δανείζεται ο αμαρτωλός και δεν εξοφλεί· ενώ ο δίκαιος σπλαγχνίζεται και δίνει.» «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαγχνίζεται και δανείζει.» «Ο δίκαιος σπλαγχνίζεται και δανείζει.» «Εκείνος που αυξάνει τον πλούτο του με τόκο και πλεονασμό, τον συγκεντρώνει για αυτόν που ελεεί τους φτωχούς.» «Όταν συναντηθούν ο δανειστής και ο οφειλέτης, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο.» «Ας μην είναι το χέρι σου απλωμένο για να λαμβάνει, και συσπασμένο όταν πρόκειται να δώσει.» «Μη δανείζεις σε άνθρωπο ισχυρότερό σου· και αν δανείσεις, να θεωρείς ότι τα έχεις χάσει.» «Δάνεισε στον πλησίον σου στον καιρό της ανάγκης του.

ΤΙΤΛΟΣ Η΄. — Περί ελεημοσύνης και ευποιίας προς τους φτωχούς. «Δεν πρόκειται να λείψει ο στερημένος από τη γη. Γι' αυτό εγώ σε προστάζω να εφαρμόζεις αυτόν τον λόγο, λέγοντας: Να ανοίγεις διάπλατα τα χέρια σου στον αδελφό σου, στον φτωχό και σε αυτόν που έχει ανάγκη.» —«Δεν θα τραβήξεις πίσω το χέρι σου μπροστά στον αδελφό σου.» «Εγώ σε προστάζω να αγαπάς τον προσήλυτο, να του δίνεις ψωμί και ένδυμα.» «Η θύρα μου ήταν ανοιχτή σε καθέναν που ερχόταν. Οι αδύναμοι, όποια ανάγκη κι αν είχαν, δεν έμειναν ανικανοποίητοι· και δεν άφησα τα μάτια της χήρας να μαραζώσουν. Μήπως έφαγα μόνος το ψωμί μου και δεν το μοιράστηκα με το ορφανό; Μήπως παρέβλεψα τον γυμνό να χάνεται και δεν τον έντυσα; Ή μήπως δεν με ευλόγησαν οι αδύναμοι, και δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι τους από το μαλλί των προβάτων μου; Εγώ ήμουν μάτι για τους τυφλούς και πόδι για τους κουτσούς· εγώ ήμουν Πατέρας των αδύναμων.» «Ο δίκαιος σπλαχνίζεται και δίνει.» «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα.» «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει· σκόρπισε, έδωσε», και τα λοιπά. «Η ελεημοσύνη και η πίστη ας μη σου λείψουν· δέσε τες γύρω από τον λαιμό σου, και θα βρεις χάρη.»

Ψαλμός ριαʹ Αλληλούια. «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, στις εντολές του θα θελήσει πολύ (να υπακούει)». Διότι ο φόβος του Κυρίου καρποφορεί την τήρηση των εντολών του, από τις οποίες ο άνθρωπος αναδεικνύεται μακάριος ενώπιον του Θεού. «Δυνατό θα είναι το σπέρμα του πάνω στη γη», είτε το σωματικό είτε το πνευματικό προφανώς. «Η γενεά των ευθέων θα ευλογηθεί», δηλαδή, θα αυξηθεί από τον Θεό. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τα έθνη». Επειδή ο Πατέρας είναι φως, στα σκοτεινιασμένα έθνη ανέτειλε τον Υιό του ως φως και τα φώτισε. «Ελεήμων, οικτίρμων, δίκαιος και χρηστός είναι ο άνθρωπος, που σπλαχνίζεται και δανείζει», δηλαδή, ο ελεήμων και πρόθυμος στο να μεταδίδει αγαθά είναι δίκαιος και χρηστός ενώπιον του Θεού. Ένας τέτοιος άνθρωπος και «τα λόγια του θα τα οικονομήσει με κρίση», δηλαδή ζώντας με έργο και με λόγο με καλή διάκριση, «διότι στον αιώνα δεν θα κλονιστεί», δηλαδή δεν θα ταραχθεί ούτε θα θλιβεί. «Σε αιώνια μνήμη θα μείνει ο δίκαιος», επαινόμενος παντοτινά από τον Θεό και από τους ανθρώπους. «Από κακή είδηση δεν θα φοβηθεί», καθώς έχει στηρίξει στέρεα τις ελπίδες του στον Θεό. «Είναι έτοιμη η καρδιά του να ελπίζει στον Κύριο».

ΚΑΝΟΝΑΣ Α' Ένα από τα στοιχεία που συμβάλλουν στον εορτασμό της αγίας εορτής είναι και τούτο, το να κατανοήσουμε την έννομη και κανονική οικονομία απέναντι σε όσους έχουν σφάλει, ώστε να θεραπευθεί κάθε ψυχική ασθένεια που προκαλείται από κάποια αμαρτία. Διότι, επειδή αυτή η καθολική εορτή της κτίσεως, σύμφωνα με την καθορισμένη περίοδο του ετήσιου κύκλου, τελείται κάθε χρόνο σε όλο τον κόσμο για την ανάσταση εκείνου που έχει πέσει (ως πτώση νοείται η αμαρτία, και ως ανάσταση η ανόρθωση από την πτώση), θα ήταν ορθό την ημέρα αυτή να προσάγουμε στον Θεό όχι μόνο εκείνους που αναγεννώνται μέσω της χάριτος του ιερού λουτρού, αλλά και να καθοδηγούμε προς τη σωτήρια ελπίδα εκείνους που, μέσω της μετάνοιας και της επιστροφής από τα νεκρά έργα, επανέρχονται στη ζωντανή οδό, από την οποία είχαν αποξενωθεί εξαιτίας της αμαρτίας. Δεν αποτελεί μικρό έργο το να διαχειριστεί κανείς τα σχετικά με αυτά ζητήματα με ορθή και δοκιμασμένη κρίση, σύμφωνα με το παράγγελμα του Προφήτη που προστάζει ότι «πρέπει να διαχειρίζεται τους λόγους του με κρίση», προκειμένου, όπως αναφέρει η Γραφή, να μην κλονιστεί ποτέ, και «σε αιώνια μνήμη θα παραμείνει ο δίκαιος».

Διότι λέγει ο Δαβίδ ότι ο δίκαιος πρέπει να ρυθμίζει τις υποθέσεις του με μεγάλη διάκριση, για να μην κλονιστεί ποτέ, αλλά για να παραμείνει το μνημόσυνό του αιώνιο. Επειδή, όπως ακριβώς η ιατρική τέχνη των σωμάτων έχει έναν μεν σκοπό, να θεραπεύσει τον ασθενή, η δε μεταχείριση και η φροντίδα που του παρέχει δεν είναι μία και η αυτή, αλλά πολυποίκιλη και διαφορετική, ανάλογη δηλαδή με τα διαφορετικά και πολυποίκιλα είδη των ασθενειών, κατά τον ίδιο τρόπο και η ιατρική τέχνη των ψυχών, ανάλογα με τις διάφορες και πολύτροπες ασθένειες της ψυχής, χρησιμοποιεί διάφορες και πολύτροπες θεραπείες. Και για να γίνει με μέθοδο και τάξη η σχετική με αυτό διδασκαλία μας, ας αρχίσουμε με τον ακόλουθο τρόπο. Τρία είναι τα μέρη της ψυχής: το λογιστικό (ή λογικό), το επιθυμητικό και το θυμικό. Μέσω αυτών των τριών ενεργούνται και οι αρετές και οι κακίες. Γι' αυτό, όποιος πνευματικός ιατρός θέλει να θεραπεύει έμπειρα και έντεχνα, πρέπει πρώτα να εξετάζει σε ποιο μέρος από αυτά τα τρία ενεργείται η κάθε αμαρτία, και έτσι στη συνέχεια να θεραπεύει το πονεμένο και ασθενές μέρος, και όχι άλλο να είναι το ασθενές και άλλο μέρος να θεραπεύει αυτός, όπως ακριβώς βλέπουμε και πολλούς άπειρους ιατρούς να αυξάνουν περισσότερο την ασθένεια παρά να τη θεραπεύουν, επειδή δεν γνωρίζουν το μέρος που πάσχει.

Αν πάλι κάποιοι από τους διδασκάλους της Εκκλησίας, κάνοντας λόγο περί Θεού, χρησιμοποίησαν συλλογισμούς και τους αποκάλεσαν αποδείξεις, δεν πρέπει να απορούμε. Διότι δεν πρέπει να προσέχουμε μόνο αυτό, αλλά πότε, προς ποιους μιλούσαν, και τι γνώμη είχαν για αυτά. Διότι δεν τα χρησιμοποίησαν χωρίς στεναγμό, ούτε πάντοτε, αλλά σε καιρό πολέμου, και όταν στέκονταν απέναντι στους αιρετικούς που θεωρούσαν τους συλλογισμούς ως κάτι το σπουδαίο, οικονομώντας τους λόγους τους με κρίση.

Αλλά βέβαια αυτούς ας τους κρατήσει ο Ωριγένης και ο χορός των οπαδών του. Ο δικός μας Γρηγόριος όμως, τον οποίο η θεολογική και θεόσδοτη σε αυτόν παρρησία περί του Πνεύματος ανακήρυξε Θεολόγο, αυτός ονομάζει δερμάτινους χιτώνες όχι εκείνους που έπλασε ο ωριγένειος μύθος, αλλά, καταβάλλοντας τη μεγαλύτερη δυνατή σπουδή για να μεταστρέψει τους ανθρώπους από την αντίθετη ωριγένεια δοξασία, και γνωρίζοντας να χειρίζεται σοφά και με κρίση τους λόγους του, μεθοδεύει τη μετάβαση σε μια συγγενική θεωρία, η οποία εξαπολύει οξύ και δραστικό βέλος εναντίον εκείνης της κενοδοξίας. Δερμάτινους χιτώνες δεν ονομάζει το σώμα, όπως έχει ήδη λεχθεί, προς Θεού (διότι ποτέ δεν φάνηκε να διατυπώνει τέτοια άποψη), αλλά την παχύτητα και τη θνητότητα του σώματος, καθώς και την αντίθετη κατάσταση από την προηγούμενη και μακάρια διάθεση. Διότι, πράγματι, μετά την παράβαση, αντί του απαθούς και ανένοχου σώματος που δεν βαρυνόταν από τη σωματικότητα και τη θνητότητα, αλλά στεκόταν ανώτερο από τις κινήσεις και τις ηδονές της σάρκας, ο Αδάμ φόρεσε πάνω του τα αντίθετα από αυτά, σαν έναν χιτώνα κατάστικτο και ρυπαρό από τα προαναφερθέντα πάθη.

Β. Επομένως, θα βρεθούμε αντιμέτωποι με το άλλο από τα άτοπα που προέκυψαν στη συζήτηση, δηλαδή ότι ο Θεός δεν εξέφρασε την πραγματικότητα σύμφωνα με τη φύση της, αλλά είπε κάτι αντί για κάτι άλλο· διότι προκαλεί φόβο να πει κανείς ότι Αυτός ψεύστηκε. Α. Όσα λέγονται ή πράττονται κατ' οικονομίαν δεν πρέπει να λογίζονται ως ψεύδος ή υποκρισία· διότι τα αποτελέσματά τους είναι εκ διαμέτρου αντίθετα. Διότι το μεν ψεύδος προέρχεται από τον διάβολο, όπως έχει γραφτεί, ενώ εκείνος που «οικονομεί τους λόγους του με κρίση» το πράττει για να ευαρεστήσει τον Θεό, γεγονός που συνιστά κατάλυση των έργων του διαβόλου. Έτσι, λοιπόν, και η Ραάβ η πόρνη δεν κατακρίνεται επειδή είπε ψέματα, αν και μίλησε αντίθετα προς την πραγματικότητα, αλλά επαινείται επειδή δικαιώθηκε μέσω της πίστης, αποδεικνύοντας με την οικονομία του λόγου της τη σταθερότητα της πίστης της προς τον Θεό. Αλλά και ο ίδιος ο Θεός προστάζει τον Φαραώ να αφήσει ελεύθερο τον ισραηλιτικό λαό, όχι για να μετοικήσει οριστικά από την Αίγυπτο, αλλά για να τελέσει λατρεία στην έρημο, αποχωρώντας σε απόσταση τριών ημερών δρόμου.

Και τι χρειάζεται να αναφέρω τον Σαμουήλ, ο οποίος έλεγε ότι ήρθε για να προσφέρει θυσία στον Κύριο, ενώ στην πραγματικότητα επιδίωκε την ανάδειξη βασιλιά, ή τον μέγα απόστολο που εξαγνιζόταν με ιουδαϊκό τρόπο και προσέφερε θυσίες σύμφωνα με τον νόμο, και, ενώ απέρριψε την περιτομή και τις σχετικές με αυτήν τηρήσεις του νομικού γράμματος ως ξεπερασμένες μετά την έλευση της χάριτος, εντούτοις περιέτεμε τον Τιμόθεο, εφόσον και ο ίδιος ο Χριστός, η όντως αλήθεια, ουδόλως απείχε από τη μέθοδο της οικονομίας τόσο στους λόγους όσο και στις πράξεις, αλλά αποδεικνύεται ότι την χρησιμοποίησε κατεξοχήν καθ' όλο τον χρόνο της επίγειας οικονομίας του; Περί τούτου άλλωστε προφητεύεται σαφώς από τον ψαλμωδό το «θα οικονομήσει τους λόγους του με κρίση». Επομένως, και όσα ειπώθηκαν προς τον Εζεκία δεν θα κατηγορηθούν ως ψεύδος, αλλά θα λάβουν τον έπαινο της διδασκαλίας που οδηγεί στη θεοσέβεια, προτρέποντας όσους βλέπουν να αναγνωρίζουν τον Θεό ως χορηγό της ζωής και να επιλέγουν την υποταγή αποκλειστικά σε Αυτόν· για χάρη αυτών άλλωστε τέθηκαν σε εφαρμογή τα της τοιαύτης οικονομίας. Εξάλλου, και το «θα πεθάνεις εσύ και δεν θα ζήσεις» είναι αληθές, εάν αποβλέψουμε στο βάρος της ασθένειας που τον έπληξε· διότι αυτή, όσον αφορά τα φαινόμενα, ήταν απολύτως φυσικό να επιφέρει τον θάνατο στον κλινήρη, και ίσως υπονοώντας αυτό ο Θεός του είπε ότι επήλθε το τέλος του, αν και κατά την πρόγνωσή Του δεν άφηνε καθόλου αόριστο το καθορισμένο για εκείνον τέλος του βίου.

Αυτός, λοιπόν, εφαρμόζοντας με κρίση οικονομία στα λόγια του και μεθοδεύοντας μάλλον η ευσέβεια να διακηρύσσεται με τη σταδιακή αύξηση (διότι, όταν εισχωρεί ήρεμα και εμβαθύνει στις ψυχές των ανθρώπων, αναδίδεται ισχυρότερη η φλόγα του δόγματος· ενώ με την ταχύτητα και την αθρόα έκθεση στη λάμψη, πολλές φορές το νοερό μάτι, και μάλιστα της πλειονότητας, συνηθίζει να σκοτεινιάζει, όπως ακριβώς και η αστραπή σκοτίζει τα μάτια, και μάλιστα εκείνα που βρίσκονται σε ασθενέστερη κατάσταση), για τον λόγο αυτόν αποσιωπά μεν εκείνο που φλεγόταν να κηρύξει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο· εφάρμοζε δε αυτή τη σιωπή ώστε, όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, να μπορεί να κηρύξει με πιο δυνατή φωνή αυτό που αποσιωπούσε. Θα μπορούσε κανείς να συγγράψει ένα εκτενέστατο βιβλίο, αν ήθελε να καταγράψει τα ονόματα τέτοιων προσώπων και τις αιτίες για τις οποίες πολλές φορές δεν πρόβαλλαν το άνθος της αλήθειας, ώστε και το ίδιο το άνθος να ανθίσει με ωραιότητα, και η βλάστησή του να αυξηθεί περισσότερο, και να συλλέξουν πολλαπλάσιο τον καρπό του· εκείνους βέβαια τους θαυμάζουμε και για την υπέρλογη έμπνευσή τους και για την εν σοφία οικονομία τους· αν όμως κάποιος επιχειρούσε να εισαγάγει εκβιαστικά στην Εκκλησία τέτοιες πρακτικές ως νόμους και δόγματα, αυτόν τον θεωρούμε εχθρό των αγίων, εχθρό της αλήθειας και φθορέα της ευσέβειας, και τον καταδικάζουμε με τις ίδιες ποινές, τις οποίες αυτός επέσυρε στον εαυτό του, καθιστάμενος ένοχος.

Αλλά αυτή την οικονομία τη γνωρίζει ένα σύντομο μόνο χρονικό διάστημα, όπως διδάσκει και το παράδειγμα· διαπαντός όμως και εσαεί η Εκκλησία κατεργάζεται το αστασίαστο και το ακέραιο. Το δε έτερο είδος της οικονομίας συνίσταται στις λέξεις. Διότι, όταν τα δόγματα της Εκκλησίας διατηρούνται ορθά και διακηρύσσονται με άλλες φωνές, και κάποιες λέξεις γίνονται αφορμές σκανδάλου για τους πιο απλοϊκούς, έστω και αν δεν είναι εύλογες, γίνεται συγκατάβαση ώστε να αποσιωπώνται. Εκείνος δε που οικονομεί τους λόγους του με κρίση και σιωπή, κατορθώνει να αντηχήσει ο φθόγγος των ευσεβών δογμάτων σε ολόκληρη την οικουμένη.

Γι' αυτό ο Βασίλειος, ο οποίος διαχειρίζεται τους λόγους με κρίση, στον αγώνα του εναντίον του Ανομοίου, συνδυάζει το κοινό με το ιδιαίτερο, μεθοδεύοντας για εμάς την ασύγχυτη και διακριτή σύλληψη της αλήθειας. Διότι ο ανθρώπινος νους αδυνατεί με μία απλή και μοναδική σύλληψη να κατανοήσει ταυτόχρονα το ενιαίο και απλό και το τρισσό των υποστάσεων· γι' αυτό, με την προσθήκη των ιδιωμάτων, όπως είπε ο διδάσκαλος, οριοθετεί την ιδιαίτερη έννοια των υποστάσεων. Και η μέθοδος αυτή είναι μεν βοηθητική για την ανθρώπινη αδυναμία και συνεργεί στη σύλληψη του ακατάληπτου, επ' ουδενί λόγω όμως δεν καθιστά σύνθετο το απλό της θεότητας ή γενικώς οποιαδήποτε από τις υποστάσεις της. Γι' αυτό και πρόσθεσε ότι είναι αδύνατον να λάβουμε την ιδιαίτερη έννοια του Πατρός ή του Υιού, εάν η διάνοιά μας δεν διαρθρωθεί με την προσθήκη των ιδιωμάτων.

Επιθυμούσε, λοιπόν, και αυτός να δει κάποιο θαύμα από τον Ιησού, όχι για να πιστέψει, αλλά για να ευχαριστήσει την όρασή του· όπως ακριβώς στα θέατρα βλέπουμε τους ταχυδακτυλουργούς, που δίνουν την εντύπωση ότι καταπίνουν φίδια, και σπαθιά, και τέτοια παρόμοια, και τους θαυμάζουμε. Διότι σχεδόν νόμιζαν ότι ο Ιησούς ήταν κάποιος τέτοιος. Και τον ρωτούσε με πολλά λόγια, έχοντας κάπως ειρωνική διάθεση απέναντί του, και γενικά περιπαίζοντάς τον. Γι' αυτό και ο Ιησούς δεν του αποκρίνεται καθόλου. Διότι γνωρίζει πότε πρέπει να αποκριθεί Εκείνος που τα έκανε όλα με τον Λόγο, και για τον οποίο μαρτύρησε ο Δαβίδ ότι: «Θα οικονομήσει τα λόγια του με κρίση». Γιατί, τι πρέπει να απαντά κανείς σε αυτόν που δεν ρωτά για να μάθει; Και γιατί πρέπει να ρίχνει τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους; Μάλλον, λοιπόν, όπως είπαμε και πιο πάνω, είναι δείγμα φιλανθρωπίας το να σιωπά κανείς σε τέτοιες περιπτώσεις. Διότι ο λόγος που λέγεται, εκτός του ότι δεν ωφελεί καθόλου, γίνεται επιπλέον αιτία για μεγαλύτερη καταδίκη σε αυτούς που δεν δίνουν προσοχή. Στον Πιλάτο, όμως, επειδή ήταν πιο καλοπροαίρετος από τον Ηρώδη, αποκρίνεται, αν και όχι πολύ ξεκάθαρα. Όταν δηλαδή εκείνος τον ρώτησε: «Εσύ είσαι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;» τι απαντά ο Κύριος; «Εσύ το λες». Και αυτό έχει κάπως ένα μέσο νόημα.

Ή μήπως δεν έπραξε έτσι και ο Εφραίμ ο Οσροηνός —διότι νομίζω ότι θα παραλείψω τον θεοφόρο Ιγνάτιο, ο οποίος καθιέρωσε τις αντιφωνικές ωδές στην Αντιόχεια, επειδή ακριβώς άκουσε αγγέλους να υμνούν κατ' αυτόν τον τρόπο—, αλλά ο Εφραίμ, βλέποντας τον Αρμόνιο, τον γιο του Βαρδησάνη, να συνθέτει χαριτωμένες μελωδίες και να γλυκαίνει με αυτές τη δική του δυσσέβεια, παρασύροντας έτσι το πλήθος, συνέθεσε ο ίδιος ωδές με ευσεβή νοήματα, τις προσάρμοσε στις μελωδίες του Αρμονίου και τις προσέφερε ως πνευματικό άρτυμα στις εκκλησίες των Σύρων; Και ο Ιωάννης, ο χρυσούς στη γλώσσα, επειδή έβλεπε τους Αρειανούς να συναρπάζουν την Κωνσταντινούπολη με τα άσματά τους, και ο ίδιος βεβαίως προσάρμοσε τις μελωδίες ώστε να είναι πιο ευχάριστες. Καίτοι ποιος ήταν πιο αυστηρός από τον Ιωάννη; Αλλά όμως γνώριζε τον Δαβίδ, ο οποίος μακαρίζεται από το Πνεύμα επειδή διαχειρίστηκε τους λόγους του με κρίση. Και όσα άλλα παλαιά άσματα διασώζονται στις εκκλησίες, ποια απόλαυση δεν ξεπερνούν, και μάλιστα όταν ψάλλονται με εύρυθμο και έντεχνο τρόπο; Επομένως, είτε διάγραψε και εκείνα, είτε κατάγραψε και αυτά σε ιερά βιβλία.