Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 112:5

Αρχή της προσκομιδής Δέσποτα Κύριε, Εσύ που είσαι ο Θεός της αληθείας, που υπάρχεις προ των αιώνων και βασιλεύεις στους αιώνες· που κατοικείς αιώνια στα ύψη και επιβλέπεις τα ταπεινά· που δημιούργησες τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· ο Πατέρας του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, μέσω του οποίου δημιούργησες τα πάντα, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα· Εσύ που κάθεσαι στον θρόνο της άγιας δόξας της βασιλείας σου· που προσκυνείσαι από κάθε άγια δύναμη.

Βλέπεις την ταπείνωση του βασιλιά και προφήτη; Έβλεπε διαρκώς τον Κύριο ενώπιόν του, διότι βρισκόταν στα δεξιά του, φυλάσσοντάς τον, για να μην κλονιστεί, δηλαδή για να μην πέσει στην αμαρτία. Βλέπεις, αγαπητέ, πώς αγαπά ο Θεός την ταπείνωση; Και πόσο πολύ πλησιάζει εκείνον που την κατέχει; Και πάντοτε επιβλέπει σε αυτήν, καθώς έχει γραφτεί: «αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά»· και πάλι: «τα μάτια του αποβλέπουν στον πένητα»;

Εκφώνως: Και καταξίωσέ μας, Δέσποτα. Ο λαός: Πάτερ ημών. Ο ιερεύς εκφώνως: Διότι δική σου είναι η βασιλεία. Ο λαός: Αμήν. Ο ιερεύς: Ειρήνη σε όλους. Ο λαός: Και στο πνεύμα σου. Ο διάκονος: Τις κεφαλές μας. Ο ιερεύς προσεύχεται: Ο Θεός, ο μόνος αγαθός και εύσπλαχνος, που κατοικείς στα ύψη και επιβλέπεις τα ταπεινά, επίβλεψε με εύσπλαχνο βλέμμα όλο τον λαό σου και φύλαξέ τον, και αξίωσέ μας όλους να μεταλάβουμε ακατάκριτα αυτά τα ζωοποιά σου μυστήρια. Διότι σε εσένα υποκλίναμε τις κεφαλές μας, προσδοκώντας το πλούσιο έλεός σου.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά στον ουρανό και στη γη; Μέσα από αυτά διδάσκεται ο νέος λαός ότι, αν και αναλήφθηκε ο Κύριός μας και βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός, εντούτοις και πάλι όλη η γη είναι πλήρης από την παρουσία Του και απολαμβάνει την επίβλεψή Του. Άραγε δεν φαίνεται να είναι σπουδαίο αυτό που ελέχθη; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει λεχθεί, είναι πάρα πολύ υποδεέστερο. Διότι πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, αυτός που λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά», αυτός που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα, αυτός που κατέχει τον γύρο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, για τον λόγο αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε τέτοια έκφραση, συγκαταβαίνοντας στην παχύνοιά τους· έπειτα, ανυψώνοντας σιγά-σιγά τη διάνοιά τους, δίνοντας φτερά στη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους, προσθέτει ήρεμα το «στον ουρανό και στη γη», δηλαδή και πάνω και κάτω. Αυτό δε το είπε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία παρασυρόταν από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους σε τόπους και ναούς. Λέγοντας, λοιπόν, «στον ουρανό και στη γη», δίνει να κατανοήσουμε ότι βρίσκεται παντού, και εκεί και εδώ, και ότι διαπερνά τα πάντα. Διότι δεν βλέπει από μακριά όσα συμβαίνουν στη γη σαν κάποιος που είναι κλεισμένος στον ουρανό, αλλά είναι πανταχού παρών, αχώρητος, απερίγραπτος και περιβάλλει τα πάντα.

«Όντας», λέει, «απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Τι λέει έπειτα από αυτά ο εγγαστρίμυθος; «Σφραγίδα», λέει, «της ενέργειας του Παντοκράτορος». Τον καθιστά τρίτο μετά τον Πατέρα, με τη μεσολάβηση εκείνης της ανύπαρκτης ενέργειας, ή μάλλον, κατά την αντίληψή του, μορφοποιούμενο μέσα στην ανυπαρξία. Αποτελεί άραγε σφραγίδα ενέργειας ο εν αρχή ων Λόγος και Θεός, ο οποίος ενοράται στην αϊδιότητα της αρχής των όντων, ο μονογενής Θεός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αυτός που βαστάζει τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, ο Ποιητής των αιώνων, εξ ου τα πάντα και δι' ου τα πάντα και εν ω τα πάντα, αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης, αυτός που έχει περιλάβει τον ουρανό με μια σπιθαμή, αυτός που καταμετρά με το χέρι του το ύδωρ, αυτός που έχει περιδράξει όλα τα όντα, αυτός που κατοικεί στα υψηλά και επιβλέπει τα ταπεινά, ή μάλλον που τα επέβλεψε προκειμένου να καταστήσει ολόκληρη την οικουμένη υποπόδιό του, εντυπωμένη με το ίχνος του Λόγου; Είναι η μορφή του Θεού «σφραγίδα ενέργειας»; Επομένως, ο Θεός είναι ενέργεια και όχι υπόσταση; Και όμως, ακριβώς αυτό ερμηνεύοντας ο Παύλος, λέει ότι είναι χαρακτήρας όχι της ενέργειας, αλλά της υποστάσεως. Ή μήπως το απαύγασμα της δόξης είναι σφραγίδα της ενέργειας του Θεού; Ω, τι ασεβής αμάθεια! Τι μεσολαβεί μεταξύ του Θεού και της δικής του μορφής; Μέσω τίνος μεσολαβείται η υπόσταση ως προς τον δικό της χαρακτήρα; Και τι νοείται ότι υπάρχει μεταξύ της δόξης και του απαυγάσματος;

Αλληλούια. Αίνος προς τον Χριστό από τον νέο λαό, ο οποίος προβάλλεται για κλήση και εκλογή. «Αινείτε»: Τον νέο λαό η προφητεία (ο προφήτης) <η Γραφή> τον ονομάζει παίδες. «Αινείτε το όνομα»: Στον νέο λαό ομοίως προστάζει το Άγιο Πνεύμα να αινεί: [ελωί, ελωί]. «Είη το όνομα»: Και πριν μεν από την παρουσία του Χριστού το όνομα του Κυρίου ήταν ευλογημένο ως άγιο, αλλά από την παρουσία Του, δηλαδή από τώρα, είναι υπερευλογημένο εξαιτίας του μεγάλου Του ελέους, το οποίο έδειξε προς τον άνθρωπο. «Από ανατολών»: Διότι κανένας τόπος δεν στερείται τα μυστήρια του Χριστού, γι' αυτό και ο άνθρωπος οφείλει ακατάπαυστα να προσφέρει (να προσφέρεται) στον Κύριο από όλη τη γη το μυστικό άσμα. «Υψηλός»: Ως Ποιητής και ευεργέτης των πάντων, είναι προφανώς ανώτερος από όλους ως Θεός. «Επί τους ουρανούς»: Επάνω στους αισθητούς ουρανούς, προφανώς, αλλά ταυτόχρονα και στους νοητούς, οι οποίοι είναι οι άγιοι· διότι αυτοί ονομάζονται ουρανοί, επειδή διήλθαν ουράνιο βίο. «Τις ως Κύριος»: Ποιος; Κανείς, ούτε πριν από Αυτόν ούτε μετά από Αυτόν. «Ο εν υψηλοίς... εφορών»: Διότι επιβλέπει τα πάντα ως Θεός, και αυτά που βρίσκονται στον ουρανό και αυτά που βρίσκονται στη γη, εφόσον κρατάει τα πάντα μέσα στο χέρι Του. «Εν τω ουρανώ»: Διότι ο ουρανός είναι ο θρόνος Του, και η γη υποπόδιο, ώστε τίποτε δεν διαφεύγει της προσοχής του Θεού. «Ο εγείρων»: Ο Χριστός εγείρει τον Αδάμ, επειδή είχε πτωχεύσει παντελώς εξαιτίας της παραβάσεως. «Και από κοπρίας»: Διότι ανακαίνισε τον ίδιο, ο οποίος είχε σαπίσει μέσα στη σήψη της αμαρτίας.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΒ΄. «Υψηλός πάνω σε όλα τα έθνη είναι ο Κύριος.» Διότι, αν και δοξάζεται εδώ, η δόξα του φθάνει στον ουρανό, όπου κατέχει το αχειροποίητο θυσιαστήριο, όπου ακατάπαυστα τον δοξάζουν οι στρατιές των αγγέλων· προς μίμηση των οποίων εμείς διδαχθήκαμε τη δοξολογία. «Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας;» Στα υψηλά κατοικεί ο Θεός, όχι μόνο επειδή ο ουρανός είναι υψηλός και ονομάζεται κατοικητήριό του, αλλά επειδή ενοικεί στους αγίους. Και αυτοί είναι υψηλοί, επειδή δεν επιδιώκουν τίποτα το γήινο· για τους οποίους ο Ησαΐας λέει: Άγιος ο Κύριος που κατοικεί στα υψηλά, αποκαλώντας υψηλούς τους αγίους. «Αυτός που εγκαθιστά τη στείρα σε οίκο.» Είτε ονομάσεις στείρα ολόκληρη την ανθρώπινη φύση είτε την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, τα λόγια αυτά εφαρμόζονται και στις δύο περιπτώσεις· διότι εξαιτίας της ειδωλολατρίας είχαν καταστεί στείρες. Αυτήν λοιπόν, που περιπλανιόταν έξω, την οδήγησε στον δικό του οίκο, και την ανέδειξε χαρούμενη μητέρα τέκνων που έχουν υιοθετηθεί από τον Θεό· το πρόσωπο της οποίας τόσο ξεκάθαρα παρουσίασε ο Ησαΐας: «Διότι θα πεις», λέει, «στην καρδιά σου: Ποιος μου τους γέννησε αυτούς; Εγώ ήμουν άτεκνη, και χήρα ξένη και περιορισμένη».

Ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά, αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ που θέσπισες τους όρους της Εκκλησίας διά του λόγου της χάριτός σου, που προόρισες εξαρχής δίκαιο γένος από τον Αβραάμ, που κατέστησες άρχοντες και ιερείς και δεν άφησες το αγιαστήριό σου αλειτούργητο, εσύ που από καταβολής κόσμου ευδόκησες να δοξαστείς μέσω εκείνων που εξέλεξες· και τώρα έκχυσε τη δύναμη που προέρχεται από εσένα, τη δύναμη του ηγεμονικού Πνεύματος, την οποία μέσω του αγαπημένου σου Υιού Ιησού Χριστού δώρισες στους αγίους σου αποστόλους, οι οποίοι καθίδρυσαν την Εκκλησία σε κάθε τόπο του αγιάσματός σου, προς δόξα και αδιάλειπτο αίνο του ονόματός σου.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΕΙΛΟ 1313. Μου έγραψες ότι θέλεις να μάθεις τη σημασία του χωρίου: «Άραγε αυτός που κατοικεί στα ύψη δεν επιβλέπει;». Άκουσε, λοιπόν. Αυτός που κατοικεί στα ύψη —διότι αυτή είναι η σημασία του «ναίων», από το οποίο προέρχεται και το «νεώς», δηλαδή ο ναός· όπως δηλαδή από το «οίκος» προέρχεται το «οικείν», έτσι και από το «ναός» το «ναίειν»— αυτός επιβλέπει τα πάντα και τίποτε δεν του διαφεύγει. «Άραγε», λέει, «δεν επιβλέπει αυτός που κατοικεί στα ύψη;», με την έννοια: Ναι, επιβλέπει. Αυτό ακριβώς είπε σαφέστερα ο Μελωδός: «Αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά». Και οι τρεις Παίδες το είπαν σαφέστατα: «Ευλογημένος είσαι εσύ, που βλέπεις τις αβύσσους και κάθεσαι επάνω στα Χερουβίμ». Διότι, λέει, μολονότι βρίσκεσαι υπεράνω των ουράνιων ταγμάτων, δεν παραβλέπεις τη δική μας ταπεινότητα, αλλά, εξουσιάζοντας ακόμη και τις αόρατες δυνάμεις, κυβερνάς με πραότατα νεύματα και όσα βρίσκονται στα βάθη.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά; Άραγε δεν φαίνεται σπουδαίο αυτό που ειπώθηκε; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει ειπωθεί, θα φανεί εντελώς ανεπαρκές. Έτσι, όπως έλεγα, δεν πρέπει να σταματάμε στις λέξεις, αλλά να υψωνόμαστε με τον νου. Διότι, πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά»· Εκείνος που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα· Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος του απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, γι' αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια, ανυψώνοντας λίγο-λίγο τη διάνοιά τους, αναπτερώνοντας τη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους ήρεμα και σταδιακά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν είπε απλώς: «Αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά», αλλά, αφού προηγουμένως είπε: «Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας;», τότε πρόσθεσε: «που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά»· και είπε το πρώτο δηλώνοντας για ποιον λόγο ανέφερε το δεύτερο. Αυτό έγινε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία είχε παρασυρθεί από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους μέσα σε συγκεκριμένους τόπους και ναούς.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προβαίνει στη σύγκριση σταδιακά, μολονότι ο Θεός υπερέχει ασυγκρίτως των πάντων· αλλά προσαρμόζει τον λόγο του προς την αδυναμία των ακροατών, όπως ανέφερα προηγουμένως (διότι δεν θα παύσω να επαναλαμβάνω διαρκώς το ίδιο). Διότι προς το παρόν δεν επιδίωκε να πει κάτι αντάξιο της δόξας του Θεού, αλλά κάτι που να μπορεί να καταστεί αντιληπτό από εκείνους. Γι' αυτό ακριβώς τους ανάγει σταδιακά, και όμως ούτε έτσι παραμένει στην ταπεινή έκφραση, αλλά διανοίγει πάλι άλλα, υψηλότερα νοήματα. Διότι, αφού είπε: «Αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά», ανάγοντας και πάλι τον λόγο στο υψηλότερο επίπεδο, λέει: «Στον ουρανό και στη γη»· αποδεικνύοντας ότι βρίσκεται παντού, και εκεί και εδώ.

Κληρονομεί δε τις επαγγελίες όχι εκείνος που τις θυμάται, αλλά εκείνος που εφαρμόζει τις εντολές. Έτσι και στον Ιηού διατήρησε τη βασιλεία μέχρι την τέταρτη γενεά, αν και δεν είχε αποκτήσει τέλεια ευσέβεια, αλλά είχε επιδείξει ζήλο στην αρχή της βασιλείας του. Έτσι και στον θεσπέσιο Δαβίδ διατήρησε άσβεστο τον σπινθήρα του γένους, και μάλιστα παρόλο που στο μεταξύ είχαν αναβλαστήσει πολλοί ασεβείς. Αυτό δε το έλεος, λέγει, θα το προσφέρει «σε εκείνους που φυλάσσουν τη διαθήκη του», και όχι απλώς σε εκείνους που θυμούνται τις εντολές του, αλλά σε αυτούς που προσθέτουν στα λόγια τα έργα, και σύμφωνα με αυτές ρυθμίζουν τον δικό τους βίο. Ο Κύριος ετοίμασε τον θρόνο του στον ουρανό, και η βασιλεία του δεσπόζει επί πάντων. Αναφέρεται ότι δεσπόζει επί πάντων, αλλά όχι ότι βασιλεύει, επειδή δεν είναι όλοι άξιοι της βασιλείας του. Γι' αυτό ο Σωτήρας υποσχέθηκε τη βασιλεία των ουρανών σε όσους κατορθώνουν τον ευαγγελικό βίο· κυριαρχεί όμως και επί των αναξίων, ως Κύριος. Αυτό μοιάζει με όσα έχουν ειπωθεί σε άλλον ψαλμό: «Εκείνος που κατοικεί στα υψηλά και επιβλέπει τα ταπεινά». Διότι και εδώ ο προφητικός λόγος μας διδάσκει ότι ο Κύριος των όλων έχει μεν τον θρόνο του στον ουρανό, αλλά επιβλέπει και κυβερνά την κτίση, εφόσον βεβαίως είναι δημιουργός και βασιλιάς και Δεσπότης των πάντων.

Δηλαδή, μην είσαι βιαστικός στα λόγια, και η ψυχή σου ας μην προφέρει απερίσκεπτα κανέναν λόγο ενώπιον του Θεού, διότι ο μεν Θεός βρίσκεται στο ύψος του δικού Του μεγαλείου, εσύ δε στο βάθος της δικής σου ταπεινότητας· και Εκείνος που κατοικεί στα ύψη, επιβλέπει τα ταπεινά, και τίποτα από τα δικά σου δεν Του διαφεύγει. Γι' αυτό, λοιπόν, τα λόγια σου ας είναι μελετημένα και σύντομα· διότι από την πολυλογία δεν πρόκειται να αποφύγεις την αμαρτία.

Ψαλμός ριβ'. Αλληλούια. «Αινείτε παίδες Κύριον»· διότι παίδες ονομάζονται οι δούλοι. Εάν λοιπόν είστε δούλοι του Κυρίου, λέει, «αυτόν να αινείτε», «του οποίου το όνομα είναι αξιοΰμνητο από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση». «Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας;» Εάν υπάρχει και άλλος τέτοιος, ας τον υποδείξουν οι ειδωλολάτρες. Διότι δική Του είναι η δόξα «στον ουρανό και στη γη, και από την κοπριά μπορεί να ανυψώσει τον φτωχό μαζί με τους άρχοντες του λαού του», στηρίζοντας την «στείρα» και «αναδεικνύοντάς την μητέρα που ευφραίνεται για τα τέκνα της».

Και τέτοια μεν, για να αναφέρουμε λίγα από τα πολλά, υπέφεραν οι Θεσσαλονικείς όταν πολιορκήθηκαν, τα οποία μάλιστα κάποιοι τα διαχώρισαν σε ειδικό σύγγραμμα και συνέταξαν την ιστορία σε πολυσέλιδο έργο. Επειδή όμως Εκείνος που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά, έσκυψε από τον ουρανό και δεν είδε κανέναν από εκείνους που τους αιχμαλώτισαν να συνετίζεται ή να αναζητά τον Θεό, αλλά όλους να έχουν εξαχρειωθεί και να έχουν εκτραπεί σε έργα άνομα, αποφάσισε αυτούς μεν να τους περιγελάσει, να τους εξολοθρεύσει και να τους ταράξει με την οργή Του, να σπλαχνιστεί δε την κακουχία του δικού Του λαού και να τους χαρίσει την ελευθερία, δίνοντας προσοχή στο αποκαμωμένο πνεύμα τους και μη εξουθενώνοντας τη συντριβή των καρδιών τους.