Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 113:11

Άλλωστε, για ποιο λόγο άραγε, θέλοντας να μας δημιουργήσει, αναζητά τον μεσίτη, ωσάν να μην επαρκούσε το θέλημά του για να δώσει υπόσταση σε όσα ο ίδιος εγκρίνει; Και όμως, οι Γραφές αναφέρουν: «Όλα όσα θέλησε τα εποίησε»· και: «Διότι ποιος αντιστάθηκε στο θέλημά του;»

Παντού όλοι αναφέρονται στην ύπαρξη του Λόγου και πουθενά δεν λένε ότι αυτός δημιουργήθηκε από βούληση ή ότι έχει διόλου πλαστεί. Αυτοί, λοιπόν, πού άραγε βρήκαν βούληση ή θέληση που να προηγείται του Λόγου του Θεού, εκτός εάν, έχοντας εγκαταλείψει τις Γραφές, υποκρίνονται και ενστερνίζονται την κακοδοξία του Ουαλεντίνου; Διότι ο Πτολεμαίος, ο οπαδός του Ουαλεντίνου, έλεγε ότι ο αγένητος έχει δύο συζυγίες, τη σκέψη και τη θέληση. Και πρώτα σκέφθηκε, έπειτα θέλησε. Και αυτά που σκεπτόταν δεν μπορούσε να τα προβάλει, παρά μόνο όταν προστέθηκε και η δύναμη της θελήσεως. Από εκεί μαθαίνοντας οι Αρειανοί, ισχυρίζονται ότι το θέλημα και η βούληση προηγούνται του Λόγου. Εκείνοι λοιπόν ας μιμούνται τις διδασκαλίες του Ουαλεντίνου. Εμείς, αντίθετα, προσεγγίζοντας τους θείους λόγους, βρήκαμε για μεν τον Υιό το ρήμα «ήταν», και ακούσαμε ότι μόνο αυτός υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι εικόνα του Πατέρα. Μόνο όμως για τα γενητά δημιουργήματα, επειδή εκ φύσεως αυτά κάποτε δεν υπήρχαν, αλλά δημιουργήθηκαν μεταγενέστερα, διαβάσαμε ότι προηγείται η βούληση και η θέληση, καθώς ο Δαβίδ ψάλλει στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό ως εξής: «Ο Θεός μας στον ουρανό και στη γη έκανε όλα όσα θέλησε». Και στον εκατοστό δέκατο: «Μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του». Και πάλι στον εκατοστό τριακοστό τέταρτο: «Όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους».

Αλλά οι ασεβείς δεν θέλουν βέβαια να είναι ο Υιός ο Λόγος και η ζωντανή βουλή του Θεού. Αντιθέτως, μυθολογούν ότι στον Θεό η φρόνηση, η βουλή και η σοφία υπάρχουν ως ιδιότητα (έξη) που εμφανίζεται και εξαφανίζεται με ανθρώπινο τρόπο, και τα πάντα μηχανεύονται, και προβάλλουν την «έννοια» και τη «θέληση» του Ουαλεντίνου, μόνο και μόνο για να διαχωρίσουν τον Υιό από τον Πατέρα και να μην πουν ότι αυτός είναι ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα, αλλά ότι είναι κτίσμα. Εκείνοι, λοιπόν, ας ακούσουν ό,τι άκουσε ο Σίμων ο Μάγος: Η ασέβεια του Ουαλεντίνου ας είναι μαζί σας στην απώλεια! Ο καθένας, όμως, ας πεισθεί μάλλον από τον Σολομώντα, ο οποίος λέει ότι ο Λόγος είναι η σοφία και η φρόνηση. Διότι λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη· ετοίμασε δε τους ουρανούς με φρόνηση». Και όπως εδώ αναφέρεται «με φρόνηση», έτσι και στους Ψαλμούς: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και όπως οι ουρανοί δημιουργήθηκαν με τον Λόγο, έτσι δημιούργησε και τα πάντα, όσα θέλησε· και όπως γράφει ο Απόστολος στους Θεσσαλονικείς: «Το θέλημα του Θεού είναι εν Χριστώ Ιησού». Άρα ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η σοφία, αυτός είναι η φρόνηση και η ζωντανή βουλή· και σε αυτόν βρίσκεται το θέλημα του Πατέρα· αυτός είναι η αλήθεια, το φως και η δύναμη του Πατέρα. Εάν λοιπόν η βούληση του Θεού είναι η σοφία και η φρόνηση, και ο Υιός είναι η σοφία, τότε εκείνος που λέει ότι ο Υιός δημιουργήθηκε μέσω βουλήσεως λέει το ίδιο ακριβώς με το να υποστηρίζει ότι η Σοφία δημιουργήθηκε μέσα από τη Σοφία, και ο Υιός πλάστηκε μέσα από τον Υιό, και ο Λόγος κτίστηκε διά του Λόγου.

Από εκεί οι Αρειανοί, έχοντας διδαχθεί αυτά, θέλουν να προηγείται του Λόγου το «θέλημα και η βούληση». Εκείνοι μεν, λοιπόν, ας μιμούνται τις διδασκαλίες του Ουαλεντίνου· εμείς όμως, μελετώντας τα θεία λόγια, για μεν τον Υιό βρήκαμε το «ήταν» και ακούσαμε ότι μόνο Αυτός υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι εικόνα του Πατέρα. Μόνο δε για τα γενητά, επειδή αυτά από τη φύση τους κάποτε δεν υπήρχαν αλλά δημιουργήθηκαν εκ των υστέρων, διαβάσαμε ότι προηγείται η βούληση και το θέλημα, καθώς ψάλλει ο Δαβίδ στον εκατοστό δέκατο τρίτο ψαλμό ως εξής: «ο Θεός μας στον ουρανό και στη γη έκανε τα πάντα, όσα θέλησε», και στον εκατοστό δέκατο: «μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του», και πάλι στον εκατοστό τριακοστό τέταρτο: «όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και στις αβύσσους». Εάν, λοιπόν, είναι έργο και ποίημα και ένα από όλα τα δημιουργήματα, ας λέγεται και για αυτόν ότι έγινε «με βούληση»· διότι έτσι υπέδειξε η Γραφή ότι γίνονται τα ποιήματα. Και ο Αστέριος μάλιστα, ο υπερασπιστής της αιρέσεως, συμφωνώντας με αυτό, γράφει τα εξής: «Διότι, είτε είναι ανάξιο για τον δημιουργό το να δημιουργεί με τη θέλησή του, οπότε ας αναιρεθεί το θέλειν εξίσου για όλα, προκειμένου να διατηρηθεί σε αυτόν ακέραιο το αξίωμά του, είτε αρμόζει στον Θεό το να βούλεται, οπότε ας ισχύει το ανώτερο αυτό στοιχείο και για το πρώτο γέννημα».

Έτσι αναφέρεται στους Ψαλμούς: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και επίσης: «όλα όσα θέλησε, τα εποίησε». Και όπως γράφει ο απόστολος στους Θεσσαλονικείς: «το θέλημα του Θεού είναι εν Χριστώ Ιησού», άρα ο Υιός του Θεού είναι ο ίδιος ο Λόγος και η Σοφία, αυτός είναι η φρόνηση και η ζώσα βουλή, και σε αυτόν βρίσκεται το θέλημα του Πατρός, αυτός είναι «αλήθεια» και «φως» και «δύναμη» του Πατρός. Εάν, λοιπόν, η βούληση του Θεού είναι η σοφία και η φρόνηση, και ο Υιός είναι η σοφία, άραγε αυτός που λέει ότι ο Υιός υπάρχει «κατά βούληση» δεν ισχυρίζεται το ίδιο με το να λέει ότι η σοφία έγινε εν σοφία, και ο Υιός δημιουργήθηκε εν Υιώ, και ο Λόγος κτίστηκε διά του Λόγου; Αυτό όμως και προς τον Θεό μάχεται και στις ίδιες Του τις Γραφές εναντιώνεται. Διότι και ο απόστολος κηρύττει τον Υιό ως απαύγασμα και χαρακτήρα όχι κάποιας βουλήσεως, αλλά αυτής ταύτης της πατρικής ουσίας, λέγοντας: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εάν δε, όπως προείπα, η πατρική ουσία και υπόσταση δεν προέρχεται εκ βουλήσεως, είναι ολοφάνερο ότι ούτε το ίδιον της πατρικής «υποστάσεως» θα μπορούσε να προέρχεται εκ βουλήσεως. Διότι, όποια και αν είναι και όπως και αν είναι εκείνη η μακαρία υπόσταση, τέτοιο και με τον ίδιο τρόπο πρέπει να είναι και το ίδιον εξ αυτής γέννημα.

Διότι, εάν η δημιουργική ικανότητα αποκτάται από κάποιον μέσω διδασκαλίας, οι άφρονες αποδίδουν φθόνο ή και αδυναμία στον Θεό· φθόνο μεν, διότι δεν δίδαξε πολλούς δημιουργούς, ώστε, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι και άγγελοι, έτσι να υπάρχουν και πολλοί δημιουργοί γύρω Του· αδυναμία δε, διότι δεν μπόρεσε να δημιουργήσει μόνος Του, αλλά είχε ανάγκη από συνεργάτη ή υπηρέτη. Καίτοι έχει αποδειχθεί ότι και η κτιστή φύση έχει τη δυνατότητα να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό, εάν βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, ο Υιός, όντας κτιστός, μπόρεσε να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό. Αλλά ο Θεός δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Μη γένοιτο! Ο Ίδιος είπε: «Είμαι πλήρης». Ούτε ο Λόγος έγινε δημιουργός μέσω διδασκαλίας· αλλά, επειδή είναι εικόνα και σοφία του Πατρός, επιτελεί τα έργα του Πατρός. Ούτε ποίησε τον Υιό χάριν της δημιουργίας των κτιστών όντων· διότι, ιδού, αν και υπάρχει ο Υιός, φαίνεται ότι πάλι εργάζεται ο Πατέρας, όπως λέει ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι». Εάν όμως, σύμφωνα με εσάς, ο Υιός έγινε γι' αυτόν τον λόγο, για να δημιουργήσει τα όντα που τον ακολουθούν, αλλά ο Πατέρας φαίνεται να εργάζεται και μετά τον Υιό, τότε, σύμφωνα με εσάς και ως προς αυτό το σημείο, η ποίηση ενός τέτοιου Υιού είναι περιττή. Άλλωστε, γιατί γενικώς, ενώ θέλει να μας κτίσει, αναζητά τον μεσίτη, σαν να μην αρκούσε το θέλημά Του για να συγκροτήσει όσα Εκείνος κρίνει καλό; Και όμως, οι Γραφές λέγουν: «Όλα όσα θέλησε τα εποίησε» και «Στο θέλημά Του ποιος αντιστάθηκε;».

Ορθ. Αγένητο μεν αποκαλώ και τον Υιό, όχι όμως αγέννητο. Ανόμ. Διότι άλλο πράγμα είναι το αγένητο και άλλο το αγέννητο; Ορθ. Και βέβαια. Ανόμ. Πώς; Ορθ. Διότι το μεν γεννητό είναι αυτό που γεννάται από την υπόσταση, και γι' αυτό λέγεται ότι προέρχεται εκ γαστρός· το δε γενητό είναι αυτό που προέρχεται από την εξουσία του δημιουργού. «Διότι όλα όσα θέλησε, τα εποίησε.» Και πώς τα εποίησε; «Είπε, και έγιναν (εγενήθησαν)· έδωσε εντολή, και κτίστηκαν.» Ανόμ. Δεν ρώτησα τι είναι το γεννητό και τι το γενητό, αλλά εάν άλλο είναι το αγένητο και άλλο το αγέννητο. Ορθ. Εάν το γεννητό είναι αυτό που προέρχεται από υπόσταση και εκ γαστρός, αυτό που δεν προέρχεται εκ γαστρός, δηλαδή από υπόσταση, είναι αγέννητο· και εάν το γενητό προέρχεται από εξουσία κατόπιν εντολής, το αγένητο είναι αυτό που δεν υπάρχει κατόπιν εντολής, αλλά είτε είναι αναίτιο, είτε προέρχεται από την υπόσταση του αγεννήτου.

Σχόλια του Ευνομίου, και προς αυτά απαντήσεις Ορθοδόξου. Ότι η θέληση και η βούληση δεν ταυτίζονται με την ουσία του Θεού· διότι η μεν θέληση και αρχίζει και παύει, η δε ουσία ούτε αρχίζει ούτε παύει· και αυτό που αρχίζει και παύει δεν μπορεί να είναι το ίδιο με αυτό που ούτε αρχίζει ούτε παύει. Και επιπλέον, εάν η βούληση ταυτιζόταν με την ουσία του Θεού, θα έπρεπε, εφόσον μία είναι η ουσία, μία να είναι και η θέληση· διαπιστώνονται όμως, σύμφωνα με τη διδασκαλία των θείων Γραφών, όχι μία θέληση, αλλά πολλές θελήσεις· καθώς η Γραφή αναφέρει: «Όλα όσα θέλησε, τα έκανε»· πολλά λοιπόν θέλησε και όχι ένα. Αυτό δε μπορεί κανείς να το δει πιο ξεκάθαρα στην κοσμοποιία. Διότι θέλησε να υπάρξει ο κόσμος, και έλαβε υπόσταση σύμφωνα με τη θέλησή Του, και το δημιούργημα διατηρείται. Είναι δε άλλο πράγμα η διατήρηση από τη θέληση της δημιουργίας· και έχει υποσχεθεί επίσης να μετασχηματίσει τον κόσμο. Επομένως, επειδή το θέλει, τον μετασχηματίζει.

ΑΛΛΟ. Αν λέτε ότι ο Υιός έχει γεννηθεί μέσω βουλήσεως και επιμένετε ότι η θέληση γι' αυτόν προϋπάρχει της γεννήσεώς του, γιατί η Γραφή δεν λέει γι' αυτόν αυτά που προφανώς λέει για τα άλλα δημιουργήματα; Διότι, για τα όντα που έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό, προηγείται η θέληση, όπως στο «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο» και στο «Όλα όσα θέλησε, τα έκανε». Στην περίπτωση όμως του Θεού Λόγου, πουθενά δεν φαίνεται να έχει προηγηθεί θέληση ή βούληση. Αλλά ακούμε μόνο ότι ήταν και είναι. Και, για να το πω έτσι, φυσικός του τόπος είναι ο Πατέρας. Αν λοιπόν για όλα ανεξαιρέτως τα κτίσματα η Γραφή αναφέρει ότι προηγείται η θέληση, ενώ για τον Υιό δεν θα βρούμε τίποτα τέτοιο σε αυτήν, άρα δεν είναι ένα από τα δημιουργήματα, ούτε έγινε μέσω θελήσεως, όπως όλα τα υπόλοιπα, αλλά προήλθε από τον Πατέρα και από την ουσία εκείνου που τον γέννησε, και υπάρχει αιώνια.

ΑΛΛΟ. Εάν στο θείο θέλημα, σύμφωνα με τη θεία Γραφή, κανείς δεν αντιστάθηκε, αλλά αρκεί αυτό και μόνο για τη σύσταση των πάντων· διότι, μόλις θελήσει κάτι, αμέσως γίνεται, σύμφωνα με τον Ψαλμωδό που λέει: «Όλα όσα θέλησε, τα εποίησε», ποια ήταν η ανάγκη του μεσίτη; Περιττώς, επομένως, δημιουργήθηκε ο Υιός. Αλλά το να λέει κανείς αυτό είναι από τα πιο άτοπα. Αυτός, επομένως, είναι η ενούσια και ζώσα βούληση του Πατρός, μέσω της οποίας καλεί τα πάντα στην ύπαρξη. Τότε πώς είναι δυνατόν αυτή να έχει δημιουργηθεί;

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό και Πατέρα, ότι «Όλα όσα θέλησε τα έκανε», καθώς με τη θεία θέληση τα έργα αμέσως αποκτούν υπόσταση, και καλούνται στην ύπαρξη με ένα μόνο νεύμα. Εκείνος δε, που έχει τη δύναμη και την εξουσία του ίδιου του Πατέρα, πώς θα μπορούσε να είναι ετεροφυής προς Αυτόν με τον ισχυρισμό ότι είναι γενητός, ενώ η φύση Εκείνου δεν είναι τέτοια; Διότι είναι φυσικό όσα έχουν την ίδια ενέργεια, να έχουν και την ίδια ουσία, και το να είναι ετεροφυή σε αυτά είναι απίθανο. Επομένως, ο Υιός είναι ομοφυής με τον Πατέρα, και αγένητος από αγένητο, εφόσον έχει την ίδια εξουσία και δύναμη, ή μάλλον όντας ο ίδιος η ζωντανή και ουσιώδης ενέργεια, δύναμη και σοφία του Πατέρα.

Όχι σε εμάς, Κύριε, όχι σε εμάς, αλλά στο όνομά σου δώσε δόξα για το έλεός σου και για την αλήθεια σου, για να μην πουν ποτέ τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους; Ο δε Θεός μας, στον ουρανό και στη γη, έπραξε τα πάντα, όσα θέλησε. Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών. Εδώ μου φαίνεται ότι το Άγιο Πνεύμα υπαινίσσεται την αποβολή του λαού της περιτομής, και τους παραδίδει μια προσευχή προς εξομολόγηση, και εκ μέρους τους αναφέρει τα παρόντα λόγια, μέσα από τα οποία εμφανίζονται να μην έχουν πλέον τη θεία δύναμη που τους επέβλεπε. Μέσω αυτών διδάσκονται να δέονται και να παρακαλούν λέγοντας: Εμείς μεν είμαστε ανάξιοι της χάριτος, της οποίας αξιώθηκαν όλα τα έθνη. Όμως, μην το πράξεις για εμάς, Δέσποτα· αλλά για το όνομά σου που από την αρχή έχει επικληθεί επάνω μας, και όχι εξαιτίας της δικής μας δικαιοσύνης, αλλά δώρισε τη χάρη σου για το δικό σου έλεος και για τη δική σου αλήθεια. Διότι, εάν δεν μας ελεήσεις, θα πουν τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους;

Αλλά, για να μην πουν ποτέ αυτόν τον λόγο, χάρισέ μας και δώρησέ μας το έλεός σου. Διότι, έστω κι αν δεν μας κυβερνά πλέον η δική σου επιστασία, έχουμε πειστεί ότι βρίσκεσαι στον ουρανό και πράττεις όσα θέλησες. Όχι σε εμάς, Κύριε, όχι σε εμάς, αλλά στο όνομά σου δώσε δόξα, για το έλεός σου και την αλήθειά σου, μήπως και πουν ποτέ τα έθνη: «Πού είναι ο Θεός τους;». Ο δε Θεός μας είναι στον ουρανό και στη γη, και έκανε όλα όσα θέλησε. Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών· έχουν στόμα και δεν θα μιλήσουν, έχουν μάτια και δεν θα δουν· έχουν αυτιά και δεν θα ακούσουν, έχουν μύτες και δεν θα μυρίσουν· έχουν χέρια και δεν θα ψηλαφήσουν, έχουν πόδια και δεν θα περπατήσουν, δεν θα βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όσοι τα κατασκευάζουν, και όλοι όσοι στηρίζουν την πεποίθησή τους σε αυτά. Ο οίκος του Ισραήλ ήλπισε στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Ο οίκος του Ααρών ήλπισε στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Όσοι φοβούνται τον Κύριο ήλπισαν στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Ο Κύριος, επειδή μας θυμήθηκε, μας ευλόγησε. Ευλόγησε τον οίκο του Ισραήλ, ευλόγησε τον οίκο του Ααρών· ευλόγησε όσους φοβούνται τον Κύριο, τους μικρούς μαζί με τους μεγάλους. Είθε ο Κύριος να σας πληθύνει, εσάς και τους υιούς σας.

Διότι λέει εκείνος: «Αν η βούληση ήταν το ίδιο με την ουσία του Θεού, θα έπρεπε, εφόσον η ουσία είναι μία, να είναι μία και η θέληση. Αλλά η Γραφή λέει: "όλα όσα θέλησε τα έκανε", και θέλησε πολλά και όχι ένα». Χωρίς να το καταλάβει, λοιπόν, ο Γρηγοράς πρόβαλε αυτά τα επιχειρήματα εναντίον του εαυτού του. Διότι, αν ο Θεός έκανε όλα όσα θέλησε, και αν έκανε, κατά τον Γρηγορά, και τη δική του θέληση, τότε, έχοντας θελήσει, έκανε και αυτήν. Επομένως, και η θεία θέληση χρειαζόταν μια άλλη θεία θέληση για να δημιουργηθεί, και αυτή πάλι μια άλλη· και αυτό θα συνεχιζόταν επ' άπειρον. Άκτιστη, επομένως, είναι η θεία θέληση, για την οποία ο θεόσοφος Μάξιμος απέδειξε ότι δεν ταυτίζεται με την ουσία του Θεού, σαν να προσκλήθηκε επίτηδες για να ελέγξει την εξαιρετικά ασεβή πλάνη του Γρηγορά, όπως ακριβώς και ο θείος Κύριλλος.

Αλλά βέβαια τα παραδείγματα αυτού του είδους ο Πυθαγόρας, ο Πλάτων και ο Σωκράτης, με τρόπο ευτελή και ανάξιο για τον Θεό, τα θεώρησαν ως αυθύπαρκτες αρχές, συναίτιες με τον Θεό. Αυτούς, λοιπόν, πρέπει να τους κατηγορήσουμε ως πολυθεϊστές, οι οποίοι ανάμεσα σε εκείνη την υπερουσιότητα και στα γενητά, επινοώντας από μόνοι τους άλλες θείες ουσίες ως αρχές των όντων, τις κατέστησαν υπαρκτές, «τις οποίες ούτε οι ίδιοι γνώριζαν», σύμφωνα με τη Γραφή, «ούτε οι πατέρες τους». Εμείς, όμως, και οι πατέρες μας τίποτα από αυτά δεν θεωρούμε αυθύπαρκτο, ούτε αναίτιο, ούτε συναίτιο με τον Θεό, γι' αυτό και τα ονομάζουμε προορισμούς, προγνώσεις και θελήματα του Θεού, τα οποία υπήρχαν μεν πριν από τα κτίσματα μέσα σε Αυτόν —διότι πώς αλλιώς;— ενώ τα κτίσματα παρήχθησαν αργότερα σύμφωνα με αυτά. Διότι, λέει, «Είπε και έγινε» και το νόημα ήταν έργο και «όλα όσα θέλησε τα εποίησε». Αν, λοιπόν, και δεν λέμε ότι υπάρχουν πολλές υπερούσιες ουσίες, αρχικές και δημιουργικές των γεγονότων, αλλά ένα Ον που απορρίπτει κάθε διπλότητα και παράγει τα πολυειδή και μεριστά μέσα από μία ενοειδή και υπερηνωμένη απλότητα, ωστόσο γνωρίζουμε ότι αυτό είναι παντοδύναμο και συνεκτικό των πάντων, καθώς έχει τα πάντα μέσα του και πριν από την κτίση. Διότι, αν ο ένας ήλιος, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του μεγάλου Διονυσίου, περιέλαβε εκ των προτέρων μέσα του μονοειδώς τις αιτίες των πολλών μετοχών, πολύ περισσότερο πρέπει να παραδεχτούμε ότι στην Αιτία αυτού και των πάντων προϋπάρχουν τα παραδείγματα όλων των όντων σύμφωνα με μία υπερούσια ένωση.

«Και την ακρότομον»: Ακρότομος ονομάζεται εκείνη από την οποία δεν ήταν δυνατό να κοπεί ούτε το ελάχιστο· διότι ούτε είναι δυνατό να αγγίξει κανείς τη θεότητα του Χριστού. Από εκεί όμως εξήλθε η πηγή της ζωής, όταν λογχίστηκε η σωτήρια πλευρά Του. «Μη ημίν»: Μιλούν τα κτίσματα, λέγοντας· μήπως θα μας αφήσεις το μυστήριο ατελές; Αλλά όταν ολοκληρώσεις το μυστήριο, το οποίο προέθεσες, το όνομά σου δοξάζεται. «Εν τω ελέει»: Με το να ελεήσεις, λέει, τον άνθρωπο με αλήθεια. «Μή ποτε»: Διότι εάν καθυστερήσει η σωτηρία μας, πρόκειται οι εχθροί μας, οι δαίμονες, να χαρούν εις βάρος μας. «Ο δε Θεός»: Διότι έχει τον ουρανό ως θρόνο και τη γη ως υποπόδιο, ώστε ο ουρανός και η γη είναι πλήρεις από τη δόξα Του. Ας ντροπιαστούν, λοιπόν, εκείνοι που μας συκοφαντούν. «Πάντα όσα»: Διότι με το θέλημά Του έγιναν τα πάντα. «Τα είδωλα»: Επειδή είναι χυτά και σφυρήλατα και από παντού μάταια. «Έργα»: Ο δε αληθινός Θεός δεν έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους, διότι είναι αχειροποίητος και ανεκδιήγητος, ενώ οι ψευδώνυμοι θεοί κατασκευάζονται από ανθρώπους. «Στόμα»: Διότι πώς είναι δυνατόν τα άψυχα και αναίσθητα να μιλούν; Το ίδιο ισχύει και για τους δαίμονες που τα επινόησαν. «Οφθαλμούς»: Διότι όσα στερούνται ενέργειας πνεύματος, πώς μπορούν να βλέπουν ή να κατανοούν; «Ώτα»: Διότι είναι ανενέργητα τα αυτιά και σαν αναίσθητα. «Ρίνας»: Διότι πώς εκείνος που δεν έχει πνοή είναι ικανός να εισπνεύσει αέρα; «Χείρας»: Διότι πώς ένας νεκρός μπορεί να κινήσει το χέρι του για να ενεργήσει;

Διότι, ότι βεβαίως είναι και αλήθεια, ο ίδιος το λέει: Εγώ είμαι η οδός, και η αλήθεια, και η ζωή. Ότι δε είναι έλεος, έτσι έψαλλε ο Ψαλμωδός: Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου. Έδωσε, λοιπόν, δόξα στον εαυτό του κατά την σάρκωση του Μονογενούς, δοξασθείς και φανερωθείς μέσω αυτού. Διότι αυτό έλεγε ο Κύριος στα Ευαγγέλια: Πατέρα, δόξασε το όνομά σου πάνω στη γη. Και πώς το δόξασε; Σώζοντάς μας. «Ο δε Θεός ημών εν τω ουρανώ.» Υπάρχει δε στον ουρανό και στη γη όχι μόνο επειδή πληροί τα πάντα, αλλά και επειδή βρέθηκε στη γη λαμβάνοντας σάρκα, και όχι απλώς, αλλά υποτάσσοντας τους δαίμονες· ελευθερώνοντας την κτίση που στενάζει, φανερώνοντας τη δική του δόξα, και προ πάντων αυτών, διασώζοντας τον άνθρωπο. Διότι αυτό το επιθυμεί περισσότερο από όλα ως φιλάνθρωπος. «Ο Κύριος μας θυμήθηκε.» Πότε, άραγε, ο Θεός λησμόνησε τους ανθρώπους; Αλλά αυτό είναι που υπονοείται μέσω όσων έχουν ειπωθεί. Επειδή, ευρισκόμενοι υπό κατάρα, δεν μπορούσαμε να απαλλαγούμε από αυτήν και να λάβουμε ευλογία με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν ο Χριστός, κρεμάμενος επί ξύλου, βάσταζε τη δική μας κατάρα, εύλογα λέει ότι ο Κύριος πρώτα μας θυμήθηκε και έπειτα μας ευλόγησε. «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο.» Βλέπεις πώς ο Ποιητής μοιράζεται τη δημιουργία μαζί μας· και όπως ο ίδιος, όντας αόρατος, κατέχει τον αόρατο ουρανό του ουρανού, έτσι απένειμε σε εμάς την ορατή κτίση.

Διότι άκουσα τον προφήτη να λέει: Ο Θεός μας στον ουρανό και στη γη έπραξε όλα όσα θέλησε. Επειδή, λοιπόν, τα πάντα τα έφερες στην ύπαρξη με το θέλημά Σου, και τους μεν ουρανούς εξέτεινες σαν δέρμα, τη δε γη άπλωσες από κάτω σαν σεντόνι, και όσα βρίσκονται μεταξύ αυτών τα ενέδυσες πολυμόρφως· απόδωσε και σε εμένα το ιμάτιο της φύσεως, ώστε τον μεν νόμο να τον αποφύγω ως φορτικό, τη δε χάρη να τη δοξάσω ως φιλάνθρωπη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μήπως υπάρχει ανάγκη από όπλα; Μήπως υπάρχει ανάγκη από ρομφαία; Αρκεί μόνο, λέει, η έγερσή Του. Αλλά και αυτό πάλι είναι ανθρωποπαθές· γι' αυτό σε πολλά σημεία λέει: «Εκείνος που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει». Και πάλι: «Από το πρόσωπό Του σείστηκε η γη». Αλλά και αυτό είναι ανθρωποπαθές. Άκουσε το πιο υψηλό: «Όλα όσα θέλησε, τα έκανε»· διότι Του αρκεί μόνο να θελήσει.

Ο δε Θεός μας στον ουρανό και στη γη έπραξε όλα όσα θέλησε. Εδώ διορθώνει την πλάνη των ανοήτων. Επειδή, δηλαδή, πολλοί αγνοούν την ύπαρξη του Θεού, διορθώνοντας αυτήν τη δοξασία, αναφέρει: Ο δε Θεός μας στον ουρανό έπραξε όλα όσα θέλησε. Αν, λοιπόν, ενήργησε στον ουρανό, πολύ περισσότερο στη γη. Τι σημαίνει όμως το «Στον ουρανό έπραξε όλα όσα θέλησε»; Είτε υπονοεί τις άνω δυνάμεις και τα άπειρα εκείνα πλήθη (των αγγέλων), είτε τα προστάγματα, τα οποία εκτελούνται με ευκολία. Αν όμως η γη έχει πολλή σύγχυση και αταξία, μην απορείς. Αυτό προέρχεται από την κακία των ανθρώπων και την πονηρία εκείνων που τη μετέρχονται, και δεν συμβαίνει εξαιτίας κάποιας αδυναμίας του Θεού. Διότι το ότι Εκείνος είναι ισχυρός και δυνατός, το φανερώνουν τα όσα επιτελούνται στον ουρανό. Αν όμως στη γη δεν συμβαίνει το ίδιο, υπαίτιοι είναι όσοι καθιστούν τους εαυτούς τους ανάξιους. Θα μπορούσε, βεβαίως, κανείς να ερμηνεύσει αυτόν τον λόγο και διαφορετικά, ότι δηλαδή πολλά σφάλματα, εξαιτίας της μακροθυμίας του Θεού, δεν λαμβάνουν ακόμη την επάξια ανταπόδοση. Για τον λόγο αυτόν και οι πονηροί υπερισχύουν των δικαίων, επειδή ο φιλάνθρωπος Θεός δεν επιθυμεί να απαιτεί αμέσως ευθύνες από τον καθένα για τα παραπτώματά του· ειδάλλως, το γένος μας θα είχε προ πολλού αφανιστεί.

Επομένως, πολύ περισσότερο δύναται να αναστήσει. Έχεις και άλλη εικόνα της αναστάσεως, εννοώ την αρπαγή του Ηλία, ο οποίος μέχρι και σήμερα δεν έχει πεθάνει. Όλα είναι απλά και εύκολα για τον Θεό. Κανένα πράγμα δεν θα είναι αδύνατο, λέγει, για τον Θεό. Και ο Προφήτης λέγει: Όλα όσα θέλησε, τα έπραξε. Δεν βλέπεις ότι και για εσένα είναι δύσκολα τα έργα του τεχνίτη; Αλλά παρ' όλα αυτά υποχωρείς μπροστά στην τέχνη. Έπειτα, ενώ μπροστά στην τέχνη του συνδούλου σου υποχωρείς, από τη σοφία του Δεσπότου ζητάς εξηγήσεις, και δεν αποδέχεσαι με πίστη αυτό που γίνεται; Και πόσης ανοησίας είναι άξια αυτά; «Δεν θα πεθάνω, αλλά θα ζήσω». Εάν κάποιος εκλάβει το λεχθέν και με αναγωγική έννοια, δεν θα σφάλει.

Δες πώς εδώ υπονόησε τρία πρόσωπα, δηλαδή του Πατρός, προς τον οποίο και απευθύνεται, έπειτα τον Υιό και το Πνεύμα, τα οποία εύλογα ονόμασε έλεος και αλήθεια. «Για να μην πουν ποτέ τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους;» Τα έθνη έλαβαν πείρα της δυνάμεώς σου, από τα θαυμαστά έργα που έπραξες σε εμάς. Και τώρα, εάν μας παραβλέψεις, θα μπορούν να πουν: «Πού είναι ο Θεός τους;», αν και εσύ γεμίζεις τον ουρανό και τη γη και «όλα όσα θέλησες τα έφτιαξες», όχι απλώς όσα μπορούσες. Διότι είναι δυνατό σε εσένα να κατασκευάσεις αμέτρητους κόσμους μόνο με τη θέλησή σου· αλλά έφτιαξες «όσα θέλησες στον ουρανό και στη γη» και ήταν «όλα πάρα πολύ καλά». «Τα είδωλα όμως των εθνών» δεν είναι έτσι, αλλά είναι φτιαγμένα «από άργυρο και χρυσό» και διάφορες ύλες «από χέρια ανθρώπων», και «έχουν μεν στόμα» και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, όμως αυτές είναι εντελώς ανενεργές, νεκρές και κουφές. «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν αυτοί που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά», δηλαδή, εκείνοι που ελπίζουν στα είδωλα δεν διαφέρουν σε τίποτα από την αλογιστία και την κενότητά τους. Ενώ ο «οίκος του Ισραήλ και του Ααρών» και του Λευί, επειδή «ήλπισε στον Κύριο», Αυτός «είναι βοηθός και υπερασπιστής τους».