Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 113:13

Εξαρχής, λοιπόν, σχετικά με την κατάργηση των ειδώλων, ο θείος Λόγος προφύλασσε εκ των προτέρων τον ιουδαϊκό λαό λέγοντας: «Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη». Την αιτία δε της καθαίρεσής τους την επισημαίνει διαφορετικά, λέγοντας: «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν θα ακούσουν· μύτες έχουν και δεν θα μυρίσουν. Χέρια έχουν και δεν θα ψηλαφίσουν· πόδια έχουν και δεν θα περπατήσουν». Δεν αποσιώπησε, όμως, ούτε τη διδασκαλία περί της κτίσεως· αντιθέτως, επειδή γνώριζε πολύ καλά την ομορφιά της, προκειμένου κάποιοι, ατενίζοντας την ομορφιά αυτών των δημιουργημάτων, να μην πλανηθούν και τα λατρέψουν όχι ως έργα του Θεού αλλά ως θεούς, προφυλάσσει εκ των προτέρων τους ανθρώπους λέγοντας: «Και όταν υψώσεις τα μάτια σου και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και όλον τον διάκοσμο του ουρανού, να μην πλανηθείς και προσκυνήσεις αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου παραχώρησε σε όλα τα έθνη κάτω από τον ουρανό». Τα παραχώρησε δε, όχι για να είναι θεοί γι' αυτούς, αλλά για να γνωρίσουν οι εθνικοί, μέσω της ενέργειας αυτών, τον Θεό που είναι ο δημιουργός των πάντων, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί. Διότι ο ιουδαϊκός λαός κατά το παρελθόν κατείχε σε μεγαλύτερο βαθμό τη διδασκαλία, αφού είχαν τη γνώση περί του Θεού όχι μόνο από τα έργα της κτίσεως, αλλά και από τις θείες Γραφές.

Ελεεινό θέαμα για τα μάτια των Χριστιανών είναι ένας άνδρας στην ακμή της ηλικίας του, με σφριγηλό σώμα, που διαπρέπει στις στρατιωτικές τάξεις, να μεταφέρεται στο σπίτι του σηκωτός, ανίκανος να σταθεί όρθιος ή να περπατήσει με τα ίδια του τα πόδια. Ένας άνδρας που οφείλει να είναι τρομερός στους εχθρούς, γίνεται αφορμή γέλωτα στα παιδιά της αγοράς· καταβλήθηκε χωρίς όπλα, φονεύθηκε χωρίς εχθρούς. Άνδρας οπλίτης, που διανύει το ίδιο το άνθος της ηλικίας του, έγινε παρανάλωμα του κρασιού, έτοιμος να υποστεί από τους εχθρούς ό,τι αυτοί επιθυμούν. Η μέθη είναι όλεθρος των λογισμών, φθορά της δύναμης, πρόωρο γήρας, πρόσκαιρος θάνατος. Διότι τι άλλο είναι οι μέθυσοι από τα είδωλα των εθνών; Έχουν μάτια και δεν βλέπουν, έχουν αυτιά και δεν ακούν· τα χέρια τους έχουν παραλύσει, τα πόδια τους έχουν νεκρωθεί. Ποιος είναι αυτός που τα απεργάστηκε αυτά; Ποιος είναι ο αίτιος αυτών των κακών; Ποιος μας ανέμειξε το φάρμακο της μανίας; Άνθρωπε, μετέτρεψες το συμπόσιο σε πολεμική παράταξη. Βγάζεις έξω τους νέους υποβασταζόμενους, σαν τραυματίες από τον πόλεμο· νέκρωσες την ακμή της νεότητας με το κρασί. Και ενώ προσκαλείς κάποιον στο δείπνο ως φίλο, τον διώχνεις νεκρό, έχοντας κατασβέσει τη ζωή του με το κρασί. Και όταν νομίσουν ότι έχουν κορεστεί από το κρασί, τότε αρχίζουν πάλι να πίνουν, και πίνουν με τον τρόπο των κτηνών, σαν από κάποια αυτοσχέδια πηγή, η οποία αναβλύζει τόσους κρουνούς όσοι είναι και οι συνδαιτυμόνες.

Αλλά, για να μην πουν ποτέ αυτόν τον λόγο, χάρισέ μας και δώρησέ μας το έλεός σου. Διότι, έστω κι αν δεν μας κυβερνά πλέον η δική σου επιστασία, έχουμε πειστεί ότι βρίσκεσαι στον ουρανό και πράττεις όσα θέλησες. Όχι σε εμάς, Κύριε, όχι σε εμάς, αλλά στο όνομά σου δώσε δόξα, για το έλεός σου και την αλήθειά σου, μήπως και πουν ποτέ τα έθνη: «Πού είναι ο Θεός τους;». Ο δε Θεός μας είναι στον ουρανό και στη γη, και έκανε όλα όσα θέλησε. Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών· έχουν στόμα και δεν θα μιλήσουν, έχουν μάτια και δεν θα δουν· έχουν αυτιά και δεν θα ακούσουν, έχουν μύτες και δεν θα μυρίσουν· έχουν χέρια και δεν θα ψηλαφήσουν, έχουν πόδια και δεν θα περπατήσουν, δεν θα βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όσοι τα κατασκευάζουν, και όλοι όσοι στηρίζουν την πεποίθησή τους σε αυτά. Ο οίκος του Ισραήλ ήλπισε στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Ο οίκος του Ααρών ήλπισε στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Όσοι φοβούνται τον Κύριο ήλπισαν στον Κύριο, είναι βοηθός και υπερασπιστής τους. Ο Κύριος, επειδή μας θυμήθηκε, μας ευλόγησε. Ευλόγησε τον οίκο του Ισραήλ, ευλόγησε τον οίκο του Ααρών· ευλόγησε όσους φοβούνται τον Κύριο, τους μικρούς μαζί με τους μεγάλους. Είθε ο Κύριος να σας πληθύνει, εσάς και τους υιούς σας.

«Και την ακρότομον»: Ακρότομος ονομάζεται εκείνη από την οποία δεν ήταν δυνατό να κοπεί ούτε το ελάχιστο· διότι ούτε είναι δυνατό να αγγίξει κανείς τη θεότητα του Χριστού. Από εκεί όμως εξήλθε η πηγή της ζωής, όταν λογχίστηκε η σωτήρια πλευρά Του. «Μη ημίν»: Μιλούν τα κτίσματα, λέγοντας· μήπως θα μας αφήσεις το μυστήριο ατελές; Αλλά όταν ολοκληρώσεις το μυστήριο, το οποίο προέθεσες, το όνομά σου δοξάζεται. «Εν τω ελέει»: Με το να ελεήσεις, λέει, τον άνθρωπο με αλήθεια. «Μή ποτε»: Διότι εάν καθυστερήσει η σωτηρία μας, πρόκειται οι εχθροί μας, οι δαίμονες, να χαρούν εις βάρος μας. «Ο δε Θεός»: Διότι έχει τον ουρανό ως θρόνο και τη γη ως υποπόδιο, ώστε ο ουρανός και η γη είναι πλήρεις από τη δόξα Του. Ας ντροπιαστούν, λοιπόν, εκείνοι που μας συκοφαντούν. «Πάντα όσα»: Διότι με το θέλημά Του έγιναν τα πάντα. «Τα είδωλα»: Επειδή είναι χυτά και σφυρήλατα και από παντού μάταια. «Έργα»: Ο δε αληθινός Θεός δεν έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους, διότι είναι αχειροποίητος και ανεκδιήγητος, ενώ οι ψευδώνυμοι θεοί κατασκευάζονται από ανθρώπους. «Στόμα»: Διότι πώς είναι δυνατόν τα άψυχα και αναίσθητα να μιλούν; Το ίδιο ισχύει και για τους δαίμονες που τα επινόησαν. «Οφθαλμούς»: Διότι όσα στερούνται ενέργειας πνεύματος, πώς μπορούν να βλέπουν ή να κατανοούν; «Ώτα»: Διότι είναι ανενέργητα τα αυτιά και σαν αναίσθητα. «Ρίνας»: Διότι πώς εκείνος που δεν έχει πνοή είναι ικανός να εισπνεύσει αέρα; «Χείρας»: Διότι πώς ένας νεκρός μπορεί να κινήσει το χέρι του για να ενεργήσει;

Αυτό, λοιπόν, λέγει εδώ, ότι δηλαδή είναι βέβαια δυνατός και ισχυρός, και ικανός να επιβάλει τιμωρία· και αυτό είναι φανερό από όσα έγιναν στον ουρανό. Δεν το πράττει όμως αυτό, δείχνοντας παντού μακροθυμία και ελκύοντας σε μετάνοια όσους ζουν μέσα στην πονηρία. Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν θα ακούσουν· μύτη έχουν και δεν θα οσφρανθούν· χέρια έχουν και δεν θα ψηλαφίσουν· πόδια έχουν και δεν θα περπατήσουν· δεν θα βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτά είθε να γίνουν εκείνοι που τα κατασκευάζουν.

Τι θέλεις λοιπόν, κορίτσι; Να θυσιάσεις στους θεούς, ή να εξολοθρευτείς από πικρές τιμωρίες; Σε αυτόν η μάρτυς, με σταθερό ήθος και γεμάτο παρρησία παράστημα, με λίγα λόγια ομολόγησε δυνατά την ευσεβή πίστη, και στηλίτευσε την άνοια και την ασέβεια των άθεων τυράννων. Τι είπε; «Εγώ», λέει, «είμαι έτοιμη να προσφέρω θυσία στον Κύριό μου Ιησού Χριστό, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη, και τη θάλασσα, και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά. Τους δικούς σας θεούς, όμως, ορθά τους χλεύασε ο προφήτης: Στόμα έχουν, και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν, και δεν θα δουν· αυτιά έχουν, και δεν θα ακούσουν· μύτη έχουν, και δεν θα οσφρανθούν· χέρια έχουν, και δεν θα ψηλαφήσουν· πόδια έχουν, και δεν θα περπατήσουν· ούτε θα βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτούς ας γίνουν εκείνοι που τους κατασκευάζουν, και όλοι όσοι έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους σε αυτούς. Διότι, όπως ακριβώς το σεβάσμιο όνομα του Θεού τούς έχει αποδοθεί από εσάς ψευδωνύμως, έτσι στερούνται και είναι απογυμνωμένοι από κάθε ζωτική ενέργεια».

Η μέθη είναι όλεθρος των λογισμών, φθορά της ισχύος, πρόωρο γήρας, σύντομος θάνατος. Διότι, τι άλλο είναι οι μεθυσμένοι παρά τα είδωλα των εθνών; Έχουν οφθαλμούς και δεν βλέπουν· έχουν ώτα και δεν ακούουν· τα χέρια τους έχουν παραλύσει, τα πόδια τους έχουν νεκρωθεί.

Δες πώς εδώ υπονόησε τρία πρόσωπα, δηλαδή του Πατρός, προς τον οποίο και απευθύνεται, έπειτα τον Υιό και το Πνεύμα, τα οποία εύλογα ονόμασε έλεος και αλήθεια. «Για να μην πουν ποτέ τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους;» Τα έθνη έλαβαν πείρα της δυνάμεώς σου, από τα θαυμαστά έργα που έπραξες σε εμάς. Και τώρα, εάν μας παραβλέψεις, θα μπορούν να πουν: «Πού είναι ο Θεός τους;», αν και εσύ γεμίζεις τον ουρανό και τη γη και «όλα όσα θέλησες τα έφτιαξες», όχι απλώς όσα μπορούσες. Διότι είναι δυνατό σε εσένα να κατασκευάσεις αμέτρητους κόσμους μόνο με τη θέλησή σου· αλλά έφτιαξες «όσα θέλησες στον ουρανό και στη γη» και ήταν «όλα πάρα πολύ καλά». «Τα είδωλα όμως των εθνών» δεν είναι έτσι, αλλά είναι φτιαγμένα «από άργυρο και χρυσό» και διάφορες ύλες «από χέρια ανθρώπων», και «έχουν μεν στόμα» και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, όμως αυτές είναι εντελώς ανενεργές, νεκρές και κουφές. «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν αυτοί που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά», δηλαδή, εκείνοι που ελπίζουν στα είδωλα δεν διαφέρουν σε τίποτα από την αλογιστία και την κενότητά τους. Ενώ ο «οίκος του Ισραήλ και του Ααρών» και του Λευί, επειδή «ήλπισε στον Κύριο», Αυτός «είναι βοηθός και υπερασπιστής τους».

Αλλά ιδού τώρα τα λόγια του προφήτη έγιναν πράξη· διότι κάθε χώρα, πόλη και χωριό των πιστών λιτανεύει το πρόσωπο της άχραντης Κόρης, και όχι μόνο οι πλούσιοι του λαού, αλλά γενικώς όλες οι τάξεις των πιστών λιτανεύουν με ευσέβεια μέσω της αγίας εικόνας το πρόσωπο της Πανάγνου, ενώ μας κατακρίνουν τα φύλα των άπιστων εθνών, ή μάλλον τα σκοτεινότατα φύλα του διαβόλου. Πώς, λένε, λιτανεύουν οι χριστιανοί από πλάνη το πρόσωπο της Μαρίας, μην ακούγοντας τον προφήτη που διακηρύσσει ξεκάθαρα ότι «τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών· έχουν στόμα και δεν μιλούν, έχουν οφθαλμούς και δεν βλέπουν, έχουν πόδια και δεν περπατούν»;

Γι' αυτό, τα μεν, επειδή δεν έχουν μεταβληθεί καθόλου προς το καλύτερο ως προς την ύλη τους, αλλά αντίθετα έχουν λάβει πολύ από το χειρότερο, δικαίως θα μπορούσαν να ονομαστούν ξύλα και πέτρες και χρυσός και άργυρος ή έργα των χειρών των ανθρώπων, βέβηλα και μιαρά και ακάθαρτα, το ένα εξαιτίας της ύλης τους, το άλλο εξαιτίας εκείνου που τα έπλασε, και το άλλο εξαιτίας εκείνων στα οποία με ασέβεια και αθεΐα αφιερώθηκαν και από τα οποία πήραν το όνομά τους. Γι' αυτό τον λόγο, ακόμη κι αν έχουν στόμα, ελέγχονται για την αφωνία τους, κι αν έχουν πόδια, κι αν έχουν χέρια, για την ακινησία τους, κι αν έχουν αυτιά, κι αν έχουν μύτη, κι αν έχουν οτιδήποτε άλλο, για την αναισθησία και την απραξία και τη ματαιότητά τους. Διότι, για πράγματα των οποίων τα αρχέτυπα είναι είτε ανύπαρκτα είτε άθλια και μιαρά, και ο πλάστης τους, μαζί με τον ασεβή, είναι αθλιότερος, και ολόκληρη η λατρεία τους είναι μισητή στον Θεό, σε αυτά από πού άραγε θα προσποριστεί η οικείωση κάποιας χάρης ή δόξας ή ενέργειας ή κάποιας σεμνότερης ονομασίας;

Αν, λοιπόν, οι λόγοι είναι καλοί, εντούτοις αποτελούν σκιά των αληθινών πραγμάτων. Διότι υπάρχει ανάγκη από μια ζωντανή εικόνα, ώστε, αφού έλθει η επουράνια εικόνα του Χριστού, να ενωθεί με την ψυχή, και τότε να μπορεί η ψυχή να ζήσει εν Θεώ, ώστε να λάβει από εκεί τις πτέρυγες του πνεύματος και χέρια και πόδια και οφθαλμούς, για να περιπατεί σε αέρα θεϊκό και να δει το ουράνιο φως και να εργάζεται θεϊκό έργο. Και οι ίδιοι οι τεχνίτες που κατασκεύασαν τα είδωλα, από ξύλο και χαλκό και χρυσό και άργυρο δημιούργησαν εικόνες ανθρώπων και ζώων και θηρίων. Πήγαινε εκεί και ψάξε: ούτε ψυχή θα βρεις, ούτε φωνή θα ακούσεις για να σου απαντήσει. Διότι οφθαλμούς έχουν και δεν βλέπουν, πόδια έχουν και δεν θα περιπατήσουν.

Αλλά, επειδή ζήτησες τη λύση, δέξου την με σύνεση. Το γεγονός ότι ο Χρυσόστομος είπε «ο δικός μας Χριστός δεν περιγράφεται σε τοίχους», εγκωμιάζοντας τον Άγιο Ρωμανό, δεν πρέπει να το εκλαμβάνουμε απλοϊκά, αλλά να γνωρίζουμε με ποιον συνομιλούσε όταν το είπε, επειδή στις συζητήσεις πρέπει να προσέχει κανείς και τον χρόνο και το πρόσωπο και τον τρόπο· τον χρόνο, διότι δεν νομοθετήθηκαν τα ίδια για τους παλαιούς με αυτούς που βρίσκονται στη χάρη· το πρόσωπο, διότι άλλο είναι του αιρετικού και άλλο του ορθοδόξου· τον τρόπο, επειδή δεν είναι το ίδιο το να συζητά κανείς δογματικά με το να εκθέτει τον λόγο πιο απλοϊκά. Με ποιον λοιπόν συνομιλούσε ο Χρυσόστομος; Άραγε με κάποιον ορθόδοξο που αναστήλωνε την εικόνα του Χριστού; Οπωσδήποτε όχι· αλλά με κάποιον Έλληνα, ο οποίος χαρακτηρίζει την υπερκείμενη των πάντων αιτία ακόμη και από τα έσχατα των όντων, όπως λέει ο θείος Διονύσιος, και ισχυρίζεται ότι αυτή δεν υπερέχει καθόλου από τα άθεα και πολυειδή μορφώματα που ο ίδιος πλάθει. Πολύ σωστά λοιπόν και απολύτως εύλογα είπε ο πατέρας, «ο δικός μας Χριστός δεν περιγράφεται σε τοίχους»· πρέπει να εξυπακούεται «ως προς τη φύση της θεότητας», καθώς οι δικοί του θεοί είναι στημένοι σε τοίχους και περιορισμένοι εκεί, και δεν έχουν τίποτα άλλο νοούμενο πέρα από αυτό που βλέπουν οι θεατές. Έχουν μάτια και δεν βλέπουν, αυτιά και δεν ακούν, χέρια και δεν ψηλαφούν, πόδια και δεν περπατούν, μύτες και δεν οσφραίνονται, όπως προφητικά καταγγέλλονται.

Εξήλθε λοιπόν εκείνος και απήλθε, σαν αυτόν που ξεστήνει τη σκηνή που είχε στήσει, και δεν πρόκειται πλέον να επιστρέψει σε τούτο τον βίο. Δεν του είναι πλέον αναγκαίος ούτε ο ουρανός, ούτε η γη, ούτε η θάλασσα, ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη, ούτε τα άστρα. Δεν θα αναπνεύσει πλέον αυτόν τον αέρα, δεν θα βγάλει φωνή από τον λάρυγγά του, δεν θα δει με τα μάτια, δεν θα ακούσει με τα αυτιά, δεν θα μυρίσει με τη μύτη, δεν θα αγγίξει με τα χέρια, δεν θα περπατήσει με τα πόδια, και κανένα άλλο έργο, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, της παρούσας ζωής δεν θα επιτελέσει, διότι έκλεισε η θύρα της ζωής γι' αυτόν και αναμένει το κριτήριο της ανταπόδοσης. Διότι η ανταπόδοση ακόμη ταμιεύεται, καθώς έχει γραφτεί: «Και όλοι αυτοί, αν και έδωσαν καλή μαρτυρία μέσω της πίστης τους, δεν έλαβαν τις επαγγελίες, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Τι λοιπόν εμείς, αδελφοί; Τι άλλο τάχα θα υποστούμε, παρά ακριβώς αυτό το ίδιο; Δεν θα πεθάνουμε παρομοίως; Δεν θα επιστρέψουμε παρομοίως στη γη, από την οποία και ληφθήκαμε; Δεν θα γίνουμε παρομοίως στάχτη και χώμα; Ας εγκύψουμε στους τάφους, ας δούμε πού καταλήγει η σύσταση της ζωής μας. Γιατί λοιπόν περιποιούμαστε αυτό το ταλαίπωρο σώμα, το οποίο λίγο αργότερα θα παραδώσουμε στη γη και στο σκουλήκι; Και γιατί περιπλεκόμαστε στα πάθη, με τα οποία θα βρεθούμε αντιμέτωποι κατά την έξοδό μας;

Ο Θεός συγκλόνισε και συνετάραξε τη γη. Συγκλονίστηκαν λοιπόν και οι κάτοικοι εκείνης της πόλης, και από το γεγονός διετάραχθηκαν τόσο, ώστε να απορούν και να διερωτώνται τι άραγε να σήμαινε αυτή η θεοσημεία. Όταν δε πλησίασαν στη φυλακή και είδαν τα όσα συνέβησαν στους αγίους, και πώς, αφού έπεσαν οι αλυσίδες τους, διέμεναν με κάθε άνεση, έχοντας ακούσει, όπως λέει ο Δαβίδ, τη θεία αγαλλίαση, προσήλθαν τρέχοντας στον άρχοντα και του είπαν: «Τι είναι τούτο; Μέχρι πότε θα μαχόμαστε τη δύναμη του Θεού; Μέχρι πότε δεν θα στρέφουμε το βλέμμα μας στο φως της αλήθειας; Αλλά έχουμε μάτια και δεν βλέπουμε, αυτιά και δεν ακούμε, σαν τα είδωλα για τα οποία μιλάει ο Δαβίδ, ή, αν προτιμάς, σαν εκείνους στον Ησαΐα που έλαβαν το πνεύμα της κατανύξεως».