Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 113:24

Κινούν εναντίον μας και άλλες ελληνικές αντιλογίες, και μας προσάπτουν τις βλασφημίες των Ιουδαίων, χλευάζοντας το μυστήριο της αποστολής και της σαρκώσεως του Λόγου. Διότι, όπως λένε, αν αποστέλλεται και κατεβαίνει, δεν θα βρίσκεται μαζί με Εκείνον που τον απέστειλε, ούτε συνυπάρχει με Εκείνον που μένει άνω. Ας μάθουν, λοιπόν, να μην αντιλαμβάνονται το «άνω» και το «εν ύψει» μόνο με σωματική έννοια, αλλά ας αναλογιστούν κάτι το ανώτερο. Διότι το «Υψηλός επί πάντα τα έθνη ο Κύριος», το «Υψώσω σε, Κύριε» και το «Αινετός και υπερυψούμενος εις τους αιώνας», δεν παρουσιάζουν τον Κύριο να βρίσκεται σε κάποιον συγκεκριμένο και μετέωρο τόπο, ούτε περιγράφουν τον Θεό να ανυψώνεται από τους ανθρώπους ή από τους άλλους που τον υμνούν, αλλά ονομάζουν «ύψος» τη μεγαλοπρέπεια της αόρατης θεότητας. Και εκείνος που λέει: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων», δεν ορίζει τον ουρανό ως τόπο κατοικίας για τον Κύριο και τη γη για τους ανθρώπους, αλλά καταδεικνύει την υπεροχή και τη μεγαλοπρέπεια του Θεού.

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων. Δεν θα σε αινέσουν οι νεκροί, Κύριε, ούτε όλοι όσοι κατεβαίνουν στον άδη. Αλλά εμείς οι ζωντανοί θα ευλογήσουμε τον Κύριο από τώρα και έως τον αιώνα.

Εδώ, ακούγοντας τον Ματθαίο να λέει ότι «αφού μπήκε ο Ιησούς σε πλοίο πέρασε απέναντι και ήλθε στη δική του πόλη», πρέπει πάλι να το κατανοήσουμε αναγωγικά μέσα από την ιστορία, σύμφωνα με τα προηγούμενα, αν και φαινομενικά είναι διαφορετικό: ότι ο κοινός Σωτήρας όλων, αφού ενδύθηκε τη δική μας φύση, διέσχισε τη θάλασσα αυτού του δικού μας βίου και ήλθε στη δική του πόλη, σε εκείνη την υπερουράνια έδρα και κατοικία, που βρίσκεται υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και κάθε ονόματος και αξιώματος, είτε στον παρόντα αιώνα είτε στον μέλλοντα να γνωριστεί. Διότι εκείνος είναι όντως ο δικός του τόπος, ο οποίος είναι και βατός μόνο σε αυτόν. Και δηλώνοντας αυτό, ο ψαλμωδός προφήτης έλεγε: «ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο», υποδηλώνοντας ότι υπάρχει ουρανός και τόπος ο οποίος είναι όντως ο ιδιαίτερος οίκος του Θεού. Επειδή δε ο Κύριος δεν απέβαλε τη δική μας φύση όταν ήλθε σε αυτόν τον δικό του τόπο, για αυτό και αυτός ο ευαγγελιστής, λέγοντας ότι ο Ιησούς αφού μπήκε σε πλοίο πέρασε απέναντι, δεν πρόσθεσε ότι αφού αποβιβάστηκε από το πλοίο ήλθε έτσι στη δική του πόλη, αλλά ότι αφού μπήκε σε πλοίο πέρασε απέναντι και ήλθε στη δική του πόλη μαζί με το κατάλληλο πλοίο, εννοώ το δικό μας σώμα, κατοικώντας πλέον στα υπερουράνια.

Διότι, ότι βεβαίως είναι και αλήθεια, ο ίδιος το λέει: Εγώ είμαι η οδός, και η αλήθεια, και η ζωή. Ότι δε είναι έλεος, έτσι έψαλλε ο Ψαλμωδός: Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου. Έδωσε, λοιπόν, δόξα στον εαυτό του κατά την σάρκωση του Μονογενούς, δοξασθείς και φανερωθείς μέσω αυτού. Διότι αυτό έλεγε ο Κύριος στα Ευαγγέλια: Πατέρα, δόξασε το όνομά σου πάνω στη γη. Και πώς το δόξασε; Σώζοντάς μας. «Ο δε Θεός ημών εν τω ουρανώ.» Υπάρχει δε στον ουρανό και στη γη όχι μόνο επειδή πληροί τα πάντα, αλλά και επειδή βρέθηκε στη γη λαμβάνοντας σάρκα, και όχι απλώς, αλλά υποτάσσοντας τους δαίμονες· ελευθερώνοντας την κτίση που στενάζει, φανερώνοντας τη δική του δόξα, και προ πάντων αυτών, διασώζοντας τον άνθρωπο. Διότι αυτό το επιθυμεί περισσότερο από όλα ως φιλάνθρωπος. «Ο Κύριος μας θυμήθηκε.» Πότε, άραγε, ο Θεός λησμόνησε τους ανθρώπους; Αλλά αυτό είναι που υπονοείται μέσω όσων έχουν ειπωθεί. Επειδή, ευρισκόμενοι υπό κατάρα, δεν μπορούσαμε να απαλλαγούμε από αυτήν και να λάβουμε ευλογία με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν ο Χριστός, κρεμάμενος επί ξύλου, βάσταζε τη δική μας κατάρα, εύλογα λέει ότι ο Κύριος πρώτα μας θυμήθηκε και έπειτα μας ευλόγησε. «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο.» Βλέπεις πώς ο Ποιητής μοιράζεται τη δημιουργία μαζί μας· και όπως ο ίδιος, όντας αόρατος, κατέχει τον αόρατο ουρανό του ουρανού, έτσι απένειμε σε εμάς την ορατή κτίση.

Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων. Τι εννοείς; Επέλεξε άραγε τον ουρανό ως κατοικία του, και αφού πήρε τα υπερώα, περιόρισε σε εμάς τα εδώ κάτω; Κάθε άλλο· δεν συμβαίνει αυτό, αλλά ο λόγος λέγεται κατά συγκατάβαση. Διότι, εάν ισχύει κάτι τέτοιο, πώς ευσταθεί το άλλο που λέγεται από τον Θεό;

«Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;» λέγει ο Κύριος. Διότι εκείνο φαίνεται αντίθετο προς τούτο, εάν το εκλάβουμε σύμφωνα με την πρόχειρη, κατά γράμμα ανάγνωση, και δεν εξετάσουμε το βαθύτερο νόημα που κρύβεται σε αυτά. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέει: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, ενώ τη γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων;» Χρησιμοποιεί λόγο συγκαταβατικό, χωρίς να περιορίζει τον Θεό μέσα στον ουρανό. Διότι ούτε το «Ο ουρανός είναι θρόνος του, και η γη υποπόδιό του», όπως ακριβώς ούτε το «Εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη», έχουν λεχθεί επαξίως του μεγαλείου Του, αλλά και αυτό αποτελεί συγκατάβαση. Επειδή Εκείνος περικλείει τα πάντα, βαστάζει τα πάντα, χωρίς να έχει ανάγκη από τόπο, αλλά Εκείνος συγκρατεί τα άπαντα· λέγεται, όμως, ότι ο ουρανός είναι κατοικία Του, επειδή είναι τόπος καθαρός από την πονηρία. Όπως, λοιπόν, εδώ ο ουρανός δεν αποτελεί αποκλειστική επιλογή, έτσι συμβαίνει και όταν λέγει: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», ή ότι «Εξέλεξε τον οίκο του Ιακώβ». Διότι ούτε και εδώ εννοεί αυτό, ότι δηλαδή οι μεν Ιουδαίοι είναι δικοί Του, ενώ οι υπόλοιποι άνθρωποι όχι πλέον, αλλά ότι είναι εγκαταλελειμμένοι από την πρόνοιά Του και αποστερημένοι της δημιουργίας Του. Επειδή είναι κοινός Θεός όλων· χρησιμοποιεί δε αυτόν τον λόγο, για να δείξει την αγάπη Του προς αυτούς, επειδή, με κάποιον τρόπο, φαίνονταν να είναι καλύτεροι από τους άλλους. Το ότι, δηλαδή, δεν εξέλεξε μόνο αυτούς, αλλά ήταν κηδεμόνας όλων, το αποδεικνύουν τόσο τα γεγονότα πριν από τον Μωυσή, όσο και, εξίσου, τα γεγονότα κατά την εποχή του, καθώς και καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν διαδοχικά μετά από αυτόν.

Και τον Αβραάμ, αν και ήταν Πέρσης, και τον αγαπούσε και τον μετέφερε σε άλλον τόπο· διότι μέσω αυτού διόρθωσε και τους Αιγυπτίους και εκείνους στη Χαναάν και αυτούς που ήλθαν από την Περσία. Πάλι, μέσω του γιου του και του εγγονού του, έκανε καλύτερους πολλούς από τους γείτονες εκεί, τουλάχιστον από τη δική του πλευρά. Όταν δε γεννήθηκε και ο Μωυσής, μετά από αυτά, μέσω όσων συνέβαιναν στους Ιουδαίους, καθοδηγούσε προς τη θεογνωσία τους Αιγυπτίους, καθώς και εκείνους στην Παλαιστίνη, και έπειτα αυτούς στη Βαβυλώνα. Έτσι, όταν λέει, «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο», εννοεί αυτό, ότι γι' αυτόν τον λόγο αναπαύεται σε εκείνους που βρίσκονται εκεί, επειδή είναι απαλλαγμένοι από κάθε πονηρία. Και εσύ, λοιπόν, εάν δεν είσαι προσηλωμένος στη γη, αλλά γίνεις άγγελος, γρήγορα θα ανεβείς στον ουρανό και στον πατρικό οίκο, και μάλιστα, πριν ακόμη από την ανάσταση, έχεις ήδη μεταστεί από εδώ και κατέχεις το αξίωμα. Διότι, όπως ακριβώς πολλοί από εκείνους που ανήκουν στη μεγάλη σύγκλητο, ακόμη και όταν διατρίβουν στην ύπαιθρο, διατηρούν το αξίωμα· έτσι και εσύ, εάν θελήσεις να πολιτεύεσαι ως πολίτης του ουρανού, αν και ζεις εδώ, θα απολαύσεις εκείνο το αξίωμα. «Δεν θα σε αινέσουν οι νεκροί, Κύριε, ούτε όλοι όσοι καταβαίνουν στον άδη».

Διότι αυτά ήταν πιο κατανοητά στους ακροατές εκείνης της εποχής, εφόσον τα έβλεπαν και βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους. Γι' αυτό και ο Μωυσής, αρχίζοντας τη διήγηση της δημιουργίας, χωρίς να αναφέρει απολύτως τίποτα για τα επουράνια, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, κάνει την αρχή από τον ουρανό και τη γη, και στη συνέχεια προχωρά στον ήλιο και τη σελήνη, στα φυτά, στα υδρόβια και στα τετράποδα, και καταλήγει τον λόγο του στον άνθρωπο. Όταν δε αναφέρει εδώ «ουρανούς ουρανών», δεν υποδηλώνει κάποιο πλήθος, αλλά ονομάζει τον ίδιο τον ουρανό, ουρανό του ουρανού. Διότι στην εβραϊκή γλώσσα συνηθίζεται ο ουρανός να αποκαλείται στον πληθυντικό «ουρανοί»· όπως ακριβώς λέει και σε άλλο σημείο: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο· τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων». Και, «το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών». Άκουσες άλλωστε και τον Μωυσή να λέει ότι από τα ύδατα, άλλα μεν τα άφησε κάτω, ενώ τα άλλα φρόντισε να αιωρούνται πάνω από τα νώτα των ουρανών, στερεώνοντας το στερέωμα στο μέσο της αβύσσου και αφήνοντας τα ύδατα να παραμένουν πάνω από τα νώτα του.

«Ο Κύριος μας θυμήθηκε», δηλαδή την υπόσχεση προς τους πατέρες· «Μας ευλόγησε, τους μικρούς μαζί με τους μεγάλους», μικρούς όχι ως προς την ηλικία, αλλά και αυτούς που θεωρούνταν καταφρονεμένοι, και μας πλήθυνε, όπως υποσχέθηκε, «όπως τα άστρα του ουρανού και την άμμο στην ακρογιαλιά της θάλασσας». «Είθε ο Κύριος να προσθέσει ευλογίες σε εμάς και στους γιους μας», δηλαδή, άφθονη αύξηση του λαού μέσω της ευλογίας του Κυρίου και πάρα πολλών κληρονόμων. Διότι στο έθνος εκείνο υπήρχε ασύγκριτος πόθος για πολυτεκνία. Βρίσκουμε, πράγματι, πάρα πολλούς στις παλαιές ιστορίες, ότι ορισμένοι έφτασαν να γίνουν πατέρες μέχρι και εβδομήντα γιων, όπως ο Γεδεών και ο βασιλιάς Αχαάβ και πάρα πολλοί άλλοι· όμως το πλήθος τόσων πολλών τέκνων δεν γεννιόταν από μία, αλλά από πολλές γυναίκες, σαν κοπάδια πολλών χοίρων που βόσκουν. «Είστε ευλογημένοι από τον Κύριο που δημιούργησε τον ουρανό και τη γη». Ίσως καυχιούνταν ότι, περισσότερο από όλα τα έθνη, εμείς είμαστε επαινετοί «στον Κύριο που δημιούργησε τον ουρανό και τη γη». Δεν πέρασε όμως πολύς καιρός και οι ίδιοι θυσίαζαν στα είδωλα τους γιους και τις θυγατέρες τους. «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο», ως αναμάρτητος τόπος, αν και Αυτός γεμίζει τα πάντα παντού όντας απερίγραπτος, «ενώ τη γη την έδωσε στους γιους των ανθρώπων», από την οποία προήλθαν, την οποία και μολύνουν με αίματα και αμαρτίες και στην οποία επιστρέφουν όταν πεθαίνουν. «

Λέγεται, λοιπόν, ότι ο μεν ουρανός δεν μπόρεσε να αντέξει τη θεϊκή ακτίνα, αλλά όταν τον διεπέρασε, σχίστηκε. Διότι, όταν το Πνεύμα κατέβαινε προς τον Ομότιμό του, ο μέγας Ιωάννης είδε τους ουρανούς να σχίζονται. Η μακαρία όμως Παρθένος, όταν επήλθε σε αυτήν το Πνεύμα, απόλαυσε μεγαλύτερη ειρήνη, αυτήν που ο Παύλος είπε ότι υπερέχει από κάθε νου, και έγινε υπερφυής τόπος για την υπόσταση του ίδιου του Σωτήρα, η οποία δεν γνωρίζει κανένα όριο. Και τον βάσταξε με τόση πολλή ευκολία, ώστε και τον κυοφόρησε και τον γέννησε χωρίς ωδίνες. Έτσι, εκείνο που ο προφήτης ονομάζει «ουρανό του ουρανού» και λέει ότι ανήκει μόνο στον Θεό – διότι «ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο» – είναι η μακαρία Παρθένος. «Ούτε και ο ίδιος ο ουρανός», λέει, «δεν είναι καθαρός ενώπιόν σου». Η Παρθένος, όμως, που είναι πλησίον του Θεού, δεν είναι μόνο καθαρή από κακά, αλλά είναι και ωραία. Και όχι απλώς, αλλά εξ ολοκλήρου ωραία: «είσαι όλη ωραία», λέει. Και η κρίση αυτή δεν είναι ανθρώπινη, αλλά ο ίδιος ο Θεός ανακηρύσσει τη μακαρία. Και όχι μόνο αυτό, αλλά με θαυμασμό: «Πόσο ωραία είσαι, η πλησίον μου;» Καίτοι, ο ιερός λόγος λέει ότι κάθε ανθρώπινη δικαιοσύνη ενώπιον του Θεού είναι πιο μιαρή από κάθε μίασμα και την αποκαλεί πονηρία. Και, όπως φαίνεται, η δικαιοσύνη της Παρθένου δεν ενέπιπτε μέσα στα ανθρώπινα όρια. Ούτε τα ξεπέρασε απλώς λίγο ή πολύ, ώστε να μπορεί κανείς να σχηματίσει κάποια εικόνα, αλλά διαφοροποιήθηκε τόσο πολύ από την κοινή φύση, σε σημείο που να μην μπορεί να βρεθεί κανένα κοινό μέτρο.

Το δε στερέωμα σημαίνει ότι αυτός που κάθεται επάνω του είναι ο Θεός. «Διότι ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων». Ο κρύσταλλος και ο σάπφειρος αποτελούν και τα δύο αινιγματικές εικόνες του Χριστού, ο οποίος ονομάζεται «ακρογωνιαίος λίθος» από τη Γραφή. Όμως ο μεν κρύσταλλος υποδηλώνει το φανερό και γνώριμο αυτού στους ανθρώπους, το οποίο είναι βέβαια και αυτό φανερό, όχι όμως με την έννοια ότι είναι εύκολα κατανοητό και άξιο περιφρόνησης, ο δε σάπφειρος υποδηλώνει το βαθύ, το απόρρητο και το αδιάγνωστο στους ανθρώπους. Τα δε πρόσωπα των ζώων και φαίνονταν και καλύπτονταν από τις πτέρυγες. Διότι, το μεν ότι ο Υιός του Θεού ήλθε μαζί μας και έγινε άνθρωπος και πέθανε υπέρ ημών και αναστήθηκε, ήταν φανερό, ο δε τρόπος με τον οποίο έγιναν αυτά είναι εντελώς κρυφός και συγκεκαλυμμένος και ανώτερος από τη δυνατότητα των ανθρώπων να τον γνωρίζουν. Και για αυτόν τον λόγο τα πρόσωπα των ζώων, τα οποία υποδήλωναν αινιγματικά τους λόγους περί του Σωτήρος, και φαίνονταν και καλύπτονταν από τις πτέρυγες, η δε φωνή των πτερύγων ήταν «σαν φωνή άφθονου ύδατος». Διότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται ύδωρ σε πολλά σημεία της Γραφής, και μάλιστα πολύ εξαιτίας της θεότητάς του, διότι περιέχει και συγκρατεί τα πάντα και δεν έχει καμία ανάγκη. Πράγμα που το δήλωσε με όσα ακολουθούν, λέγοντας «σαν φωνή του Θεού Σαδδαΐ», δηλαδή «σαν φωνή του ικανού Θεού». Και αυτό ισοδυναμεί με το πολύ και το απροσδεές. «Όταν πορεύονταν τα ζώα, η φωνή του λόγου ήταν σαν φωνή στρατοπέδου και όταν αυτά στέκονταν, κατέπαυαν οι πτέρυγές τους».

«Εγώ», λέει, «θα θανατώσω και θα δώσω ζωή. Θα πατάξω και εγώ θα θεραπεύσω· και δεν υπάρχει κανείς που θα ελευθερώσει από τα χέρια μου». Αποτελεί δείγμα ανοησίας, εάν κάποιος, ενώ η ίδια η θεία πρόνοια διατρανώνει τόσο σαφώς ότι τα πάντα συγκρατεί και συνέχει, τολμά να εξαιρέσει κάποιο από τα όντα από το θείο χέρι και να το θεωρήσει απρονόητο, μη δίνοντας προσοχή ούτε στη δαβιδική ωδή που λέει: «Ότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης». Αλλά εμείς ας μη γινόμαστε νήπια στο νου, αλλά ας έχουμε τελειότερα φρονήματα για τον Θεό και ας τον δοξάζουμε· ότι «ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο»· ότι «του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν»· ότι «δική του είναι η θάλασσα»· επομένως, τα συμβάντα από τον ουρανό, από τη γη και από τη θάλασσα εξαρτώνται από το προνοητικό του χέρι, και απολύτως τίποτα δεν έχει διαφύγει από τον παντεπόπτη οφθαλμό της πρόγνωσής Του.

Και αυτή αποτελούσε εικόνα της κτίσεως. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός, αφού δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, έστησε στη μέση το στερέωμα, και μέσω αυτού διαχώρισε τα άνω από τα κάτω, έτσι, αφού πρόσταξε να κατασκευαστεί μία σκηνή, διατάζει να απλωθεί στη μέση το παραπέτασμα ως τύπος του στερεώματος, και μέσω αυτού χωριζόταν η κιβωτός· και το μεν μέρος κοντά στη θύρα το ονόμασε Άγια, το δε μέρος στο εσωτερικό του παραπετάσματος, Άγια των Αγίων. Και όπως λέει ο Δαβίδ, «ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων», έτσι και το μέρος έξω από το καταπέτασμα ήταν προσβάσιμο στους ιερείς, ενώ τα εσωτερικά ήταν άψαυστα και άδυτα, διότι ο νόμος όριζε να εισέρχεται μόνο ο αρχιερέας μία φορά τον χρόνο.