Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 113:3

Διότι, όπως η στήλη όταν αντιγράφεται δεν υφίσταται ζημιά στα γράμματά της, έτσι και η προφητεία για τον Χριστό, όταν αντλείται μέσω της ερμηνείας, δεν μειώνει τα δόγματά της. Επειδή λοιπόν η πραγματεία του προκειμένου ψαλμού αποτελεί επιτάφια στηλογραφία του Χριστού, και περιλαμβάνει το πάθος του Χριστού, τον θάνατο και την ανάσταση, όπως τα ερμήνευσε ο μακάριος απόστολος Πέτρος, ας δούμε τον Δαβίδ να εκφέρει τα λόγια του Χριστού λέγοντας: «Φύλαξέ με, Κύριε, διότι σε σένα ήλπισα». Εγώ τους λύτρωσα από την Αίγυπτο, και στην Αίγυπτο φεύγω. Μπροστά τους πορευόμουν και από πίσω ακολουθούσα· μπροστά ως οδηγός, και πίσω ως ποιμένας, ώστε ούτε μπροστά τους να συναντήσουν τα έθνη σαν θηρία, ούτε από πίσω να τους κατασπαράξουν οι Αιγύπτιοι σαν πολλά σκυλιά· διότι «με περικύκλωσαν πολλά σκυλιά· άνοιξαν το στόμα τους εναντίον μου, σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται. Φύλαξέ με, Κύριε». Εάν δεν προπορευόμουν εγώ μπροστά τους, η θάλασσα δεν θα έφευγε μόλις με είδε· ούτε ο λαός θα τολμούσε να εισέλθει στον πυθμένα του βυθού, αν δεν έβλεπε εμένα να εισέρχομαι πρώτος. Στη Μερρά τούς συνάντησαν πικρά νερά, πιο πικρά από της θάλασσας· και τα πικρά αυτά νερά ανέδιδαν την πικρία της ψυχής τους. Και εγώ μεν γλύκανα τα πικρά νερά με ένα ξύλο· αυτοί όμως με πίκραναν με τα είδωλά τους. Νερό από την πέτρα τούς προσέφερα, και εκείνοι σήκωσαν πέτρες εναντίον μου. Με ξύλο τούς γλύκανα το νερό, και στο ξύλο με κάρφωσαν.

Και οι άγγελοι μεταξύ τους, καθώς και όλα τα υπόλοιπα, είναι ομοίως ομοφυή μεταξύ τους. Ας ερευνήσουν, λοιπόν, οι περίεργοι εάν υπάρχει κάποια ομοιότητα των κτισμάτων με τον Υιό· ή εάν μπορούν να βρουν στα γενητά όσα υπάρχουν στον Υιό, ώστε να τολμήσουν να αποκαλέσουν κτίσμα τον Λόγο του Θεού. Αλλά δεν θα μπορούσαν να τα βρουν αυτοί που είναι σε όλα προπετείς και πλανώνται ως προς την ευσέβεια. Διότι ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι παντοκράτορας, και κανένα δεν συγκρατείται από κάποιο άλλο. Επειδή το καθένα ανήκει στον ίδιο τον Θεό. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού· η δε γη και το πλήρωμά της ανήκουν στον Κύριο· η θάλασσα είδε και έφυγε». Και τα πάντα είναι δούλοι Εκείνου που τα δημιούργησε, εκτελώντας τον λόγο του και υπακούοντας στο πρόσταγμά του.

Και οι άγγελοι μεταξύ τους, καθώς και όλα τα άλλα, είναι ομοίως ομοφυή μεταξύ τους. Ας ερευνήσουν λοιπόν οι περίεργοι εάν υπάρχει κάποια ομοιότητα των κτισμάτων προς τον Υιό· ή εάν όσα υπάρχουν στον Υιό μπορούν να τα βρουν στα δημιουργήματα, ώστε να τολμήσουν να αποκαλέσουν κτίσμα τον Λόγο του Θεού. Αλλά δεν θα μπορούσαν να τα βρουν αυτοί που είναι σε όλα προπετείς και πλανώνται ως προς την ευσέβεια. Διότι ανάμεσα στα κτίσματα κανένα δεν είναι παντοκράτωρ, και κανένα δεν εξουσιάζεται από το άλλο. Διότι το καθένα ανήκει στον ίδιο τον Θεό. Επειδή «οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού· η γη είναι του Κυρίου και το πλήρωμά της· η θάλασσα είδε και έφυγε». Και τα πάντα είναι δούλα του Δημιουργού τους, εκτελώντας τον λόγο Του και υπακούοντας στο πρόσταγμά Του.

Δέξου δε και άλλη αιτία. Ήλθε ο Χριστός για να βαπτιστεί και να αγιάσει το βάπτισμα. Ήλθε για να θαυματουργήσει περπατώντας πάνω στα ύδατα της θάλασσας. Επειδή λοιπόν πριν από την ένσαρκη παρουσία Του η θάλασσα είδε και έφυγε και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω, ανέλαβε σώμα ο Κύριος, ώστε βλέποντάς Τον η θάλασσα να Τον αντέξει και ο Ιορδάνης να Τον υποδεχθεί άφοβα. Αυτή μεν είναι μία αιτία, υπάρχει όμως και δεύτερη.

Διότι και τότε, λέει, κατά τον χρόνο που εξήγαγες τους υιούς του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου, ολόκληρη η γη σειόταν, καθώς η φήμη για όσα είχαν πραχθεί στην Αίγυπτο διαδιδόταν σε όλους. Αλλά η μεν γη τότε σειόταν, είτε επειδή η φήμη, όπως ειπώθηκε, γέμιζε τις ακοές όλων των ανθρώπων πάνω στη γη, είτε επειδή το ίδιο το στοιχείο της φύσης χαιρόταν για την έλευση του Θεού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ένας άλλος ψαλμός, λέγοντας: «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από βάρβαρο λαό, τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια και οι λόφοι σαν αρνιά προβάτων». Η μεν γη, λοιπόν, χαιρόμενη σειόταν· ενώ οι ουρανοί έσταξαν. Και τι έσταξαν, παρά είτε την τροφή που θαυματουργικώς προσφέρθηκε σε αυτούς που βρίσκονταν στην έρημο, είτε και τους θείους λόγους και νόμους, οι οποίοι αποτελούν τροφή των λογικών ψυχών; Και σειόταν η γη, και έσταξαν οι ουρανοί «από το πρόσωπο του Θεού του Σινά», δηλαδή Εκείνου που έδωσε τις θείες αποκαλύψεις στο όρος Σινά. Αυτά μάλιστα τα ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Η γη σειόταν, και ο ουρανός έσταξε από το πρόσωπο αυτού του Θεού του Σινά, και από το πρόσωπο του Θεού, του Θεού του Ισραήλ». Μήπως άραγε και οι ουράνιες δυνάμεις, σαν κάποιες τροφοί και παραμάνες που στάζουν γάλα από τον μαστό στα νήπια, έτσι και αυτές παρείχαν τη δική τους χορηγία σε εκείνους που τότε ήταν νήπια ως προς τις ψυχές; Γι' αυτό και ο λόγος που παραδόθηκε μέσω του Μωυσή έχει ονομαστεί παιδαγωγός από τον Απόστολο. «

Διότι, όπως ακριβώς παλαιά, κατά την πορεία των υιών του Ισραήλ από την Αίγυπτο, η θάλασσα είδε και έφυγε, και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω· με τον ίδιο τρόπο και κατά την παρουσία του Εμμανουήλ, δηλαδή του Θεού που είναι μαζί μας, όταν μετέβη στον Ιορδάνη ποταμό, τα ύδατα, βλέποντάς τον, εξεπλάγησαν.

Η θάλασσα είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω· τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν αρνιά προβάτων. Τι σου συνέβη, θάλασσα, και έφυγες, και σε σένα, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν κριάρια, και οι βουνοί, σαν αρνιά προβάτων; Από το πρόσωπο του Κυρίου σείστηκε η γη, από το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ, αυτού που μετέτρεψε την πέτρα σε λίμνες υδάτων, και τον απόκρημνο βράχο σε πηγές υδάτων. Μου φαίνεται ότι πάλι από εδώ ο λόγος διατυπώνει την προφητεία για την κλήση όλων των εθνών. Διότι στο παρελθόν, λέει, κατά την πορεία της εξόδου από την Αίγυπτο, μόνη η Ιουδαία έγινε αγιαστήριο του Θεού, και μόνος ο Ισραήλ βρισκόταν υπό την εξουσία Του.

Ισραήλ: Διότι ο νοητός Ισραήλ, που είναι ο Χριστός· διότι αυτός ανέθεσε στην Ιουδαία δική του εξουσία. Η θάλασσα: Όταν στο πρόσωπο του λαού των Εβραίων είδε τα μυστήρια του νέου λαού· διότι η ράβδος με την οποία χτυπήθηκε ήταν τύπος του σταυρού. Ο Ιορδάνης: Όταν ο λαός διέβαινε τον Ιορδάνη, φοβήθηκε· διότι προέβλεπε Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί στον Ιορδάνη. Τα όρη: Σκιρτούσαν τα όρη, προβλέποντας τη δόξα του Γολγοθά. Και οι βουνοί: Συγχαίροντας το βουνό της Αναλήψεως σκίρτησαν, δηλαδή σείστηκαν. Τι συνέβη: Είδα, λέει [στον Ισραήλ], τον Χριστό που επρόκειτο να βαδίσει πάνω στα νώτα μου, και φοβήθηκα. Και εσύ: Διότι είδα τον Ισραήλ να περνάει και μέσω αυτού γνώρισα Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί μέσα μου, και φοβήθηκα. Τα όρη: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) που επρόκειτο να λάβει χώρα στο όρος του Γολγοθά και αγαλλιάσαμε, διότι μέσω αυτού ευλογήθηκαν και <όλα> τα όρη. Και οι βουνοί: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) και είδαμε πώς ο άνθρωπος (Χριστός) ανέρχεται από το βουνό της Αναλήψεως στον ουρανό, και από τη χαρά σκίρτησαμε σαν αρνιά. Από προσώπου: Όταν ο Χριστός κρεμόταν στον σταυρό. — Του Χριστού: Διότι ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα. Εκείνου που μετέτρεψε: Τότε για τον λαό την απότομη πέτρα, ενώ τώρα εννοεί την πλευρά του Χριστού· διότι η πέτρα ήταν ο Χριστός· από αυτήν βγήκε ο ποταμός που κατέκλυσε τους [νοητούς] γίγαντες.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΓ΄. «Η θάλασσα είδε, και έφυγε.» Αυτά μεν ίσως συνέβησαν κατά την αισθητή πραγματικότητα κατά την έξοδο του λαού των Ιουδαίων, αν και γνωρίζουμε ότι εκεί η θάλασσα δεν έφυγε, αλλά διαιρέθηκε. Ακόμη όμως και αν συνέβησαν αυτά, δεν συνέβησαν τα επόμενα. Διότι πότε ακούσαμε ότι ανυψώθηκαν όρη ή βουνά στην περίπτωσή τους; Ώστε είναι φανερό, ότι και τα θαύματα που συνέβαιναν σε αυτούς ήταν μερικά, και συνέβαιναν ως προτύπωση των δικών μας. Διότι ως θάλασσα αρμόζει να θεωρείται ο πονηρός τρόπος ζωής, επειδή είναι άστατος και προκαλεί ναυάγια και τρικυμία σε όσους βρίσκονται μέσα σε αυτήν.

Ιορδάνης, βεβαίως, είναι η χάρη του βαπτίσματος. Φεύγει, λοιπόν, η θάλασσα του βίου από εκείνον που εξομολογείται, επειδή είναι αλμυρή και δεν μπορεί να αναμειχθεί με αυτόν που έχει άπαξ απομακρυνθεί από την αλμύρα των αμαρτημάτων. Ο Ιορδάνης, όμως, δεν φεύγει, αλλά στρέφεται προς τα πίσω για όσους εξομολογούνται, για όσους μετατρέπονται στο δάκρυ της μετανοίας· διότι με τη δύναμη του βαπτίσματος ενεργείται η μετάνοια, και σε τίποτα δεν θα ωφελούνταν κάποιος που μετανοεί, εάν δεν είχε προηγουμένως βαπτιστεί, ή αν δεν βαπτιζόταν κατά τον ίδιο τον καιρό της μετανοίας. Γι' αυτό, ο νόμος επιτελούσε κάθε απαλλαγή από τους μολυσμούς μέσω του ύδατος.

Θα τολμήσω να πω κάτι και δεν θα κινδυνεύσω λέγοντάς το: αυτοί, διαβάζοντας το ρητό που ειπώθηκε από τον προφήτη, γνώριζαν ότι για αυτούς είχε γραφτεί. Διότι πώς είπε το ρητό προς τη Βαβυλώνα «θα θυμηθώ τη Ραάβ και τη Βαβυλώνα για εκείνους που με γνωρίζουν», αν δεν προέβλεπε μέσω του Πνεύματος το μυστήριο που επρόκειτο να οικονομηθεί εκεί; Διότι αυτοί, βλέποντας τότε όλους τους ανθρώπους να προσκυνούν την εικόνα και να υπακούν στο πρόσταγμα του βασιλιά, στήριξαν τον νου τους λέγοντας: Δεν έχει γραφτεί άσκοπα αυτό, αδελφοί. Ίσως τώρα να εκπληρωθεί σε εμάς. Διότι ιδού, έφτασε η ώρα, και όλο το γένος μας έχει αιχμαλωτιστεί και έχει υποδουλωθεί στους Βαβυλώνιους. Ο Ναβουχοδονόσορ τυραννεί εναντίον μας ως μεγάλος διάβολος και, έχοντας φτιάξει χρυσή εικόνα, μας αναγκάζει να ειδωλολατρούμε. Ας μείνουμε πιστοί μέχρι θανάτου, ας μην ντροπιάσουμε τον δάσκαλό μας τον Μωυσή, ούτε να επιτρέψουμε να χλευαστεί το γένος μας. Ας νικήσουμε εμείς οι τρεις όλη τη δύναμη των Βαβυλωνίων. Θα μας λυτρώσει ο Θεός από το χέρι του βασιλιά, όπως λύτρωσε τους πατέρες μας από το χέρι του Φαραώ. Ας θυμηθούμε τα όσα έγιναν παλαιά στη γη της Αιγύπτου: πώς η θάλασσα, όταν χτυπήθηκε με το ραβδί, φοβήθηκε, και ο Ιορδάνης, βλέποντας την κιβωτό, στράφηκε προς τα πίσω, και η πόρνη Ραάβ, επειδή βρέθηκε πιστή στην πόλη της Ιεριχούς, διασώθηκε από τη σφαγή του μαχαιριού.

Εσύ έρχεσαι προς εμένα, εσύ που βρίσκεσαι εντός του Πατρός, τον οποίο δεν βλέπουν τα Χερουβίμ και τον αντικρίζει ο πλανημένος; Εσύ έρχεσαι προς εμένα, τον οποίο όταν αντίκρισε η κάμινος, μετατράπηκε σε πηγή για τους παίδες; Εσύ έρχεσαι προς εμένα, εσύ που έτρεψες σε φυγή τη θάλασσα; Εσύ δε, ω θάλασσα, τι είδες και έφυγες; Τον Θεό να βαπτίζεται από το ίδιο του το πλάσμα;

Διηγείται ο Δαβίδ και λέγει, η θάλασσα είδε και έφυγε· σήμερα η Εκκλησία με τον ίδιο τρόπο βοά και λέγει, η Άρτεμις είδε και έπεσε. Είδε τον θεολόγο και θεοκήρυκα, είδε τον θεοφόρο, και έπεσε η αμαρτωλή, η άτιμη, στο έδαφος.

«Η θάλασσα είδε και έφυγε· ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω». Παρατήρησε τον λόγο να κορυφώνεται και την ευεργεσία να αυξάνεται. Διότι τι χρειάζεται, λέγει, να μιλάμε για βαρβάρους και έθνη, όταν και η ίδια η κτίση υποχωρούσε και παραμέριζε, και μεταβαλλόταν προς την αντίθετη κατεύθυνση, βλέποντας τον Στρατηγό και παραχωρώντας τη θέση της στον καθοδηγητή του λαού; Επειδή τότε τα πάντα υποχωρούσαν και παραμέριζαν μπροστά στον λαό των Εβραίων, προκειμένου να μάθουν ότι τα γεγονότα δεν αποτελούσαν ανθρώπινη ακολουθία, αλλά όλα τα θαυμαστά έργα προέρχονταν από θεία και απόρρητη δύναμη. Και παρατήρησε την έμφαση της λέξεως, πόσο άριστα την έχει τοποθετήσει. Διότι δεν είπε: «Αναχώρησε», ούτε «Υποχώρησε», αλλά τι; «Η θάλασσα είδε και έφυγε»· επιθυμώντας μέσω της φυγής να παραστήσει την ταχύτητα της αναχωρήσεως, το μέγεθος της εκπλήξεως, και την ευκολία της ενέργειας του Θεού.

Και για να μη νομίσει κανείς ότι αυτό συνέβη από κάποια φυσική περιοδικότητα ή σύμπτωση, από τότε δεν ξανάγινε, παρά μόνο μία φορά, όταν το πρόσταξε ο Θεός, και σε διαφορετικά πρόσωπα. Διότι και η άτακτη ορμή των υδάτων, σαν να ήταν λογική και έμψυχη, με την προσταγή του Θεού, άλλους μεν τους έσωζε και άλλους τους κατέστρεφε, γινόμενη για τους μεν τάφος, και για τους δε όχημα. Αυτό θα μπορούσε να το δει κανείς και στην περίπτωση της βαβυλωνιακής καμίνου. Διότι και το πυρ, που συνήθως κινείται απλώς και τυχαία, επέδειξε μεγάλη ευταξία όταν ο Θεός το διέταξε, διασώζοντας εκείνους που βρίσκονταν μέσα του, ενώ άρπαζε και κατέκαιγε εκείνους που κάθονταν ολόγυρα απ' έξω. Ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω. Είδες ότι τα θαύματα γίνονται και σε διαφορετικούς καιρούς, και σε διαφορετικούς τόπους; Διότι, για να μάθουν ότι η δύναμη του Θεού εκτείνεται παντού και δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο, εμφανιζόταν θαυματουργώντας και στην έρημο και στη χώρα των βαρβάρων και παντού, και άλλοτε μεν στη θάλασσα, άλλοτε δε σε ποταμούς, και τότε μεν επί Μωυσή, αργότερα δε επί του Ιησού [του Ναυή]· και παντού οδηγούνταν μέσω θαυμαστών σημείων, ώστε, μαλακώνοντας με τα θαύματα την αναίσθητη γνώμη τους και τη σκληρή τους διάνοια, να την καταστήσουν πιο ευπειθή και κατάλληλη για την υποδοχή της θεογνωσίας. Τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν αρνιά προβάτων. Εδώ ανακύπτει για εμάς ένα όχι μικρό ζήτημα.

Διότι κάποιοι απορούν και λέγουν: Ότι μεν τα προηγούμενα συνέβησαν, το γνωρίζουμε· επειδή η ιστορία έχει παραδώσει ότι και η Ερυθρά Θάλασσα σχίσθηκε κατά την Έξοδο, και ότι ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω όταν διερχόταν η κιβωτός· ότι όμως τα όρη και οι βουνοί σκίρτησαν, αυτό δεν το βλέπουμε πουθενά γραμμένο. Τι μπορούμε, λοιπόν, να πούμε;

Ακόμη δεν είχε ενανθρωπήσει επί της γης, και ήδη ο προφήτης προαναγγέλλει την παρουσία Του στον άδη. Δεν είναι, λοιπόν, κάτι το σπουδαίο το ότι και εμείς, αφού διανύσαμε αυτήν τη μικρή απόσταση από την πόλη, ήρθαμε σε αυτόν τον τόπο για να προσκυνήσουμε. Ας μεταβούμε πάλι και προς τον Ιορδάνη για να δούμε τα μυστήρια που τελούνται σε αυτόν, πώς η θάλασσα είδε τον ίδιο της τον Δεσπότη και έφυγε, και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω. Ας δούμε πάλι και τον Ιωάννη να βαπτίζει Αυτόν που αίρει την αμαρτία του κόσμου, και τον Πατέρα να μαρτυρεί από ψηλά την παράδοξη συγκατάβαση του δικού Του Υιού, και το ομοούσιο Πνεύμα να κατεβαίνει με μορφή περιστεράς και να παραμένει πάνω σε Εκείνον για τον οποίο δίνεται η μαρτυρία.

Αυτό ακριβώς συνηθίζουμε να λέμε και εμείς, όταν συμβεί κάτι απροσδόκητο, [ότι η ίδια η πόλη σκυθρώπασε, το ίδιο το έδαφος σκοτείνιασε]· και για τους φοβερούς ανθρώπους που έχουν θηριώδη θυμό το ίδιο πράγμα θα μπορούσε να πει κανείς: ότι συντάραξε τα ίδια τα θεμέλια, ότι οι ίδιες οι πέτρες τρόμαξαν από αυτόν· όχι επειδή όντως οι πέτρες τρόμαξαν από αυτόν, αλλά για να μπορέσουν να παραστήσουν την υπερβολή της θηριώδους καρδιάς του και τον θυμό του. Γι' αυτό ακριβώς και ο θαυμάσιος προφήτης Δαβίδ, εξαγγέλλοντας τα αγαθά που συνέβησαν στους Ιουδαίους και την αγαλλίαση που προήλθε σε αυτούς από την απελευθέρωσή τους από την Αίγυπτο, έλεγε: Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από βάρβαρο λαό, έγινε η Ιουδαία αγίασμά του, ο Ισραήλ εξουσία του· η θάλασσα είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω· τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια, και οι λόφοι σαν αρνιά προβάτων, από το πρόσωπο του Κυρίου. Και αυτό κανείς δεν άκουσε να έχει συμβεί πουθενά.

Διότι η μεν θάλασσα και ο Ιορδάνης στράφηκαν προς τα πίσω με προσταγή του Θεού, τα δε όρη και οι λόφοι δεν σκίρτησαν· αλλά, όπως ανέφερα προηγουμένως, θέλοντας να παραστήσει την υπερβολική χαρά και την ανακούφιση που τους δόθηκε μετά την κακουχία από τους Αιγυπτίους, έλεγε ότι και αυτά τα ίδια τα άψυχα σκιρτούν και αναπηδούν για τα αγαθά που τους συνέβησαν. Όπως ακριβώς, όταν θέλει να αναγγείλει κάτι λυπηρό που γεννιέται από τη δική μας αμαρτία, λέει: «Θα πενθήσει ο οίνος, θα πενθήσει και η άμπελος»· και αλλού: «Οι οδοί της Σιών πενθούν»· αλλά λέει ότι δακρύζουν ακόμη και τα αναίσθητα πράγματα: «Τείχος της θυγατέρας Σιών, χύσε δάκρυα», λέει· και για αυτήν την ίδια τη γη και την Ιουδαία λέει ότι πενθεί και μεθά από τη λύπη, όχι επειδή τα φυσικά στοιχεία αισθάνονται αυτά τα πράγματα, αλλά, όπως προείπα, επειδή καθένας από τους προφήτες θέλει να παραστήσει την υπερβολή των αγαθών που μας χορηγούνται από τον Θεό, καθώς και των τιμωριών που μας επιφέρονται εξαιτίας της δικής μας κακίας. Γι' αυτό ακριβώς και ο μακάριος Παύλος παρουσιάζει και αυτός την κτίση να στενάζει και να οδυνάται, ώστε να μπορέσει να παραστήσει το μέγεθος των δωρεών του Θεού που πρόκειται στη συνέχεια να μας δοθούν.

Και εάν σου πει: Τι είναι τροπολογία και κυριολογία; πες του: Κυριολογία μεν είναι η βέβαιη απόδειξη ενός πράγματος, τροπολογία δε είναι η αβέβαιη απόδειξη. Και εάν σου πει ο Σαρακηνός: Είναι δυνατόν ένας προφήτης να εκφέρει αβέβαιη απόδειξη; πες του: Είναι συνήθεια των προφητών να προσωποποιούν τα άψυχα, και να τους αποδίδουν οφθαλμούς και στόματα, όπως το «η θάλασσα είδε και έφυγε». Ιδού που η θάλασσα δεν έχει οφθαλμούς· διότι δεν είναι έμψυχη. Και πάλι ο ίδιος προφήτης συνομιλεί μαζί της σαν να είναι έμψυχη: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες;» και τα εξής. «Και η μάχαιρά μου θα φάει κρέας», λέει η Γραφή· διότι το να φάει λέγεται για το στόμα που τρώει και καταπίνει, η δε μάχαιρα τέμνει μεν, δεν καταπίνει δε. Έτσι και τα ρήματα τα μεταχειρίστηκε με τροπολογία και τα αποκάλεσε λόγια, τα οποία κυριολεκτικά δεν είναι λόγια, αλλά ρήματα.

Κατά πολύ μεγάλο μέτρο ο ουρανός είναι μεγαλύτερος της γης. Όμως δεν πρέπει να αναζητούμε την ουσία του ουρανού, καθώς μας είναι άγνωστη. Και ας μην υποθέτει κανείς ότι οι ουρανοί ή οι φωστήρες είναι έμψυχοι· διότι είναι άψυχοι και στερούνται αισθήσεων. Επομένως, έστω κι αν η θεία Γραφή λέει: «Ας ευφραίνονται οι ουρανοί, και ας αγάλλεται η γη», καλεί σε ευφροσύνη τους αγγέλους που βρίσκονται στον ουρανό και τους ανθρώπους στη γη· γνωρίζει άλλωστε η Γραφή και να προσωποποιεί, και να ομιλεί για τα άψυχα σαν να είναι έμψυχα, όπως με το: «η θάλασσα είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», και «τι έπαθες, θάλασσα, και έφυγες;»· και τα όρη και οι λόφοι ερωτώνται για την αιτία που σκιρτούν, όπως ακριβώς είναι συνηθισμένο και σε εμάς να λέμε: «συγκεντρώθηκε η πόλη», μη θέλοντας να εννοήσουμε τα οικοδομήματα, αλλά τους κατοίκους της πόλης· και το «οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού», δεν σημαίνει ότι βγάζουν φωνή που ακούγεται από τα αισθητά αυτιά, αλλά ότι από το ίδιο τους το μέγεθος παρουσιάζουν σε εμάς τη δύναμη του Δημιουργού, των οποίων το κάλλος κατανοώντας, δοξάζουμε τον Ποιητή ως αριστοτέχνη.

Ψαλμός ριγ΄. Αλληλούια. «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από λαό βάρβαρο, έγινε η Ιουδαία αγίασμά του, ο Ισραήλ εξουσία του». Αφού εξήλθαν, λέει, οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ από τον βάρβαρο αιγυπτιακό λαό, τότε η άλλοτε ονομαζόμενη Χαναναία γη «έγινε αγίασμα», δηλαδή αφιέρωμα στον Θεό, εφόσον εξουσιάστηκε από τον λαό του Θεού, τον Ισραήλ, αν και βέβαια κληρονόμησαν την αγία γη μετά την πάροδο σαράντα ετών, όχι επειδή αδυνατούσε ο Θεός, αλλά επειδή η δυστροπία του λαού υπήρξε η αιτία της καθυστέρησης. «Η θάλασσα είδε και έφυγε». Τι είδε και έφυγε;

Είδε τον τύπο του σταυρού και τη δύναμη του Θεού και υποχώρησε, αφού χωρίστηκε από τη μία και από την άλλη πλευρά, ανοίγοντας δρόμο ξηράς για τη διάβαση του λαού του Θεού. «Ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω». Είδε και αυτός την κιβωτό της διαθήκης και τα σκεύη του μαρτυρίου και, νιώθοντας δέος σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, αναχαίτισε το ρεύμα του προς τα πίσω, μέχρις ότου ο λαός του Θεού διήλθε μέσα από ξηρά μαζί με τον καθοδηγητή του λαού, τον Ιησού του Ναυή. «Τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια και οι βουνοί σαν τα αρνιά των προβάτων». Διότι, όταν ο Θεός θαυματουργεί επεμβαίνοντας στον νόμο της φύσης, ακόμη και η άψυχη κτίση αγάλλεται και σκιρτά. Έπειτα, με μορφή ερωτήσεως προς τη θάλασσα, τον Ιορδάνη, τα όρη και τους βουνούς, αφού ρωτά ο προφήτης, παραθέτει τις απαντήσεις σαν από το δικό τους πρόσωπο. «Από το πρόσωπο του Κυρίου», λέει, «σαλεύτηκε η γη, από το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ, ο οποίος μετέτρεψε την πέτρα σε λίμνες υδάτων και τον απότομο βράχο σε πηγές υδάτων». Αιτία, λέει, του δικού σας διαχωρισμού, δηλαδή της θάλασσας και του ποταμού, και των σκιρτημάτων των ορέων, είναι ο Θεός που θαυματούργησε αυτά που ειπώθηκαν, και που σάλευσε τη γη κατά την παράδοση του νόμου, και που μετέτρεψε την πέτρα σε πηγές υδάτων, και έτσι μας παραθέτει. «Όχι σε εμάς, Κύριε, όχι σε εμάς, αλλά στο όνομά σου δώσε δόξα», θαυματουργώντας για εμάς, «για το έλεός σου και την αλήθειά σου».

Άφησε τώρα να εκπληρωθούν αυτά και τα υπόλοιπα λόγια του Δαβίδ και των άλλων προφητών, όσα κηρύχθηκαν πνευματικά για το βάπτισμα, όπως το: «Ο Κύριος θα κατοικήσει πάνω στον κατακλυσμό», εννοώντας σε βαπτισμένες, δηλαδή καθαρισμένες και αμόλυντες ψυχές, και: «κοντά σε ύδωρ αναπαύσεως με ανέθρεψε, την ψυχή μου επανέφερε, με οδήγησε σε τρίβους δικαιοσύνης», και: «άλειψας με έλαιο την κεφαλή μου», και: «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα», και: «η θάλασσα είδε και έφυγε» από εδώ και από εκεί, «τείχος στα δεξιά και τείχος στα αριστερά», «και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», δηλαδή «στάθηκαν τα ύδατα που κατέβαιναν από άνωθεν σαν ένας συμπαγής όγκος που απείχε πάρα πολύ» για να απομακρυνθούν από την πόλη «Καριαθιαρίμ», και: «σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν», και: «διότι ανέβλυσε ύδωρ στην έρημο και ρυάκι σε διψασμένη γη», και ότι: «αντλήστε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου», και ότι: «λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες σας από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· παύστε τις πονηρίες σας, μάθετε να πράττετε το καλό» και τα εξής. Αφού λοιπόν άκουσε με προσοχή αυτά ο Βαπτιστής και άκουσε ότι «έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη, τότε», λέγει, «τον αφήνει».

Έπειτα η ράβδος εκείνη, όπως έχει προαναφερθεί, παρείχε όλες τις ευεργεσίες στους Ισραηλίτες. Χτυπούσε με τη ράβδο τα ύδατα και τα μετέτρεπε σε αίμα, ύψωσε στον ουρανό το χέρι και έφερε σκνίπες και αλογόμυγες. «Πήρε στάχτη και την έριξε στον ουρανό, και δημιουργήθηκαν φλύκταινες». Πάλι ύψωσε το χέρι του στον ποταμό, και αποκαταστάθηκε το νερό στην αρχική του φύση. Αν η ράβδος μεταβάλλει τα ύδατα από την αρχική τους φύση, πόσο μάλλον ο Κύριος θα μεταβάλει την ψυχή που ελπίζει σε Αυτόν, οδηγώντας την στην αγάπη του Πνεύματος από την πικρή κατάσταση των παθών. Και αν, βλέποντας τη ράβδο του Μωυσή, η γη της Αιγύπτου τρόμαξε, πόσο μάλλον, αν το Πνεύμα του Θεού επισκιάσει μια πιστή ψυχή, θα τρομάξει από φόβο η γη της νοητής Αιγύπτου των παθών της αμαρτίας; Διότι η ράβδος και η πέτρα παρείχαν μεγάλη γιορτή στους Ισραηλίτες και τους περιέθαλπαν σαν σε κάποιο νυφικό θάλαμο και νυμφώνα. Επειδή ένας στύλος φωτιάς προηγούνταν και τους φώτιζε και ένας στύλος νεφέλης τους επισκίαζε από πάνω, μάννα έπεφτε σαν βροχή από τον ουρανό, «τα όρη σκιρτούσαν σαν κριάρια, οι βουνοί πηδούσαν σαν αρνιά προβάτων», η θάλασσα μόλις είδε έφυγε και σχίστηκε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω. Αυτή η πέτρα αναβλύζει και ποταμούς ως τύπος του Κυρίου, από τον οποίο επρόκειτο να εκπορεύονται πνευματικοί ποταμοί.

Λόγος του εν αγίοις πατρός ημών Σωφρονίου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, εις το άγιο βάπτισμα. Πάλι φως προέρχεται, και πάλι εγώ φωτίζομαι· πάλι αυγή λαμποκοπά, και πάλι εγώ καταυγάζομαι· πάλι φαιδρότητα φαιδρύνει, και πάλι εγώ φαιδρύνομαι. Τα πάντα είναι φωτεινά και υπέρλαμπρα, τα πάντα είναι διαυγή και αστράφτουν και διαλαλούν τη φαιδρότητα της ημέρας. Οι δυνάμεις των ουρανών ευφραίνονται και η γη αγάλλεται μαζί με τα ουράνια· γιορτάζοντας τον δικό μου φωτισμό, ας σκιρτήσουν τα όρη και ας μιμηθούν τα μεγάλα πηδήματα των κριών· οι βουνοί ας αναπηδήσουν και ας εκτελέσουν άλματα ανθρώπων· ας φύγουν τα θαλασσινά ύδατα, τα οποία παραλληλίζουν σε εμάς την ευρύχωρη και όμοια με θάλασσα αμαρτία. Ο Ιορδάνης ας τρέξει το ρεύμα του προς τα πίσω για χάρη μου· διότι εγώ είμαι αυτός που καλώς στρέφεται προς τα πίσω και ξαναγίνεται παιδί μέσω της πνευματικής και δι' ύδατος αναγεννήσεως, και έτσι, ως παιδί νεογέννητο και άκακο και ελεύθερο από κάθε κακία, ανάγομαι στη βασιλεία των ουρανών.

Έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη. Ω της μεγάλης συγκαταβάσεως! Απεκδύεται το ένδυμά του, κατεβαίνει στο ρεύμα του ποταμού και βαπτίζεται. Και η μεν θάλασσα, όπως λέει ο ιεροψάλτης Δαβίδ, είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω. Και το Πνεύμα κατήλθε με μορφή περιστεράς, ενώ η φωνή του Πατέρα επιμαρτυρούσε: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα. Έπειτα βγαίνει από το νερό ο Χριστός, ο φωστήρας και σωτήρας των ψυχών μας. Ω, μακάριο χέρι που άγγιξε την κεφαλή, χάρη στο οποίο ανακηρύσσεται κεφαλή όλων των προφητών. Ω, παλάμη μεγαλειώδης, που κράτησε την κεφαλή Εκείνου που είναι αχώρητος στον ουρανό, στη γη και στα πάντα. Ω, ιερέα θεοχειροτόνητε, και από όλους τους ιερείς υψηλότερε, που αξιώθηκες να βαπτίσεις τον Θεό εν σαρκί!

Αλλ' όμως ο Χριστός μου (διότι έτσι πρέπει σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη) —ω της μεγάλης συγκαταβάσεως!— απεκδύεται το ένδυμά του, κατεβαίνει στο ρεύμα και βαπτίζεται· και η μεν θάλασσα, όπως λέει ο ιεροψάλτης Δαβίδ, «είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», και το Πνεύμα κατήλθε εν είδει περιστεράς, ενώ η φωνή από τον Πατέρα επιμαρτυρούσε «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα». Έπειτα ανεβαίνει από το ύδωρ ο Χριστός, ο φωστήρας και σωτήρας των ψυχών μας. Ω, μακάριο χέρι που άγγιξε την κεφαλή, χάρη στο οποίο αναγορεύθηκε κεφαλή όλων των προφητών! Ω, παμμέγιστη παλάμη, που κράτησε την κάρα Εκείνου που είναι αχώρητος στον ουρανό και στη γη και στα πάντα! Ω, ιερέα θεοχειροτόνητε και από όλους τους ιερείς υψηλότερε, που αξιώθηκες να βαπτίσεις τον Θεό εν σαρκί! Φως έλαμψε, καθώς ανέτειλε από το ύδωρ ο Ήλιος της δικαιοσύνης κατά τη σημερινή ημέρα, και νοερώς και αισθητώς χαίρεται και αγάλλεται και φαιδρύνεται τόσο η γη του Ζαβουλών και του Νεφθαλείμ, όσο και η Γαλιλαία των εθνών και όλη η περίχωρος του Ιορδάνη, μάλλον δε ολόκληρη η οικουμένη.

ΛΖʹ. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι κατά την παραμονή των Φώτων, μετά την απόλυση της θείας λειτουργίας, λαμβάνουμε την ευλογία· έπειτα εμείς που κοινωνήσαμε ξεπλένουμε το στόμα μας, αλλά την ευλογία δεν την τρώμε. Αφού ο ιερέας συγυρίσει τα ιερά σκεύη, έρχεται στα άγια θυρία και, αφού κάνει προσευχή, εξέρχεται μαζί με τους αδελφούς στον λουτήρα, ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε»· και καθώς λέγεται αυτό, αναπέμπεται από τον διάκονο η συναπτή· όταν αυτή τελειώσει, ο ιερέας αρχίζει την ευχή του αγιασμού. Μετά τον αγιασμό των υδάτων και τον ραντισμό των αδελφών, ψάλλεται τροπάριο σε ήχο πλάγιο τέταρτο: «Φωνή Κυρίου επί των υδάτων βοά λέγουσα»· στίχος αʹ, «Η θάλασσα είδε και έφυγεν»· στίχος βʹ, «Τι σοί έστιν θάλασσα, ότι έφυγες;». Και αφού ψαλεί τρεις φορές αυτό το τροπάριο, καθώς εισερχόμαστε στην εκκλησία, ψάλλουμε τροπάριο σε ήχο τέταρτο: «Ο το φως αναβαλλόμενος θεϊκώς». Αφού λοιπόν ψαλεί κι αυτό τρεις φορές, αναπέμπεται ευχή από τον ιερέα, και ολοκληρώνεται αυτή η θεία δοξολογία. Έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο η πομπή των αδελφών απέρχεται προς το τραπεζαρείο.