Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 113:5

Τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια. Καθώς ο Θεός φανερωνόταν σε αυτά, σκιρτούσαν τρόπον τινά για τη σωτηρία του Ισραήλ. Τι έπαθες, θάλασσα, και έφυγες, και εσύ, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω; Επειδή εκείνα ήταν άλογα και άψυχα, ο ίδιος δίνει την απάντηση εκ μέρους τους.

Επειδή, λοιπόν, εξαιτίας της πάρα πολύ μεγάλης ραθυμίας ο ανθρώπινος νους καταφθείρεται μερικές φορές προς τη λήθη των δωρεών που έχουν δοθεί στον καθένα από τον Θεό, για τον λόγο αυτόν ο θείος λόγος μάς ανάγει συχνότατα στην ανάμνησή τους, μην επιτρέποντάς μας να ψυχρανθούμε εντελώς προς τη ραθυμία, αλλά μάλλον αναζωπυρώνοντάς μας προς τη φιλοθεΐα και προς την επιθυμία κάθε αγαθού. Επομένως, επειδή ο Ισραήλ λυτρώθηκε, αφού επιτελέστηκαν πάρα πολλά και παράδοξα θαύματα υπέρ αυτού, έπειτα όμως ξεχνώντας τα, στράφηκε προς την αποστασία και υποτάχθηκε σε ανύπαρκτους θεούς, αναγκαστικά ο Θεός τους επαναφέρει προς την ανάμνηση της δικής Του δύναμης, λέγοντας ότι άνοιξε δρόμο μέσα στη θάλασσα και μονοπάτι μέσα σε ισχυρά ύδατα. Διότι διήλθαν μέσα από τη μέση της θάλασσας αναχωρώντας από τη χώρα των Αιγυπτίων, και διέβησαν πεζοί τον Ιορδάνη. Και αυτό λέμε ότι είναι το μονοπάτι μέσα σε ισχυρά ύδατα. Αυτά ακριβώς θαυμάζοντας και ο θεσπέσιος Δαβίδ ψάλλει: «Τι έπαθες, θάλασσα, και έφυγες; Και εσύ, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω;» Και πάλι, μιλώντας για τον Θεό, λέει: «Εκείνος που μετατρέπει τη θάλασσα σε ξηρά, στον ποταμό θα διαβούν πεζοί». Επομένως, έδωσε δρόμο στη θάλασσα και μονοπάτι σε ισχυρά ύδατα. Έβγαλε δε, και άρματα, και άλογα, και ισχυρό στράτευμα. Διότι ο Φαραώ καταδίωξε εκείνους από το γένος του Ισραήλ με άρματα και με άλογα, χρησιμοποιώντας τη δυσμάχητη δύναμη των στρατιωτών του, πλην όμως με κανέναν τρόπο δεν νίκησε, ούτε έβλαψε τους λυτρωμένους.

Το «Θήσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «Τέθεικα». Διότι σταμάτησε τον Ιορδάνη και τον έκανε έρημο από νερά, όταν ο Ιησούς περνούσε τον Ισραήλ απέναντι και τον εισήγαγε στη Γη της Επαγγελίας. Και αν βέβαια λέει ότι θα ξεραθούν τα ψάρια που είναι στα νερά, πρέπει να κατανοήσεις ότι και αυτό αναφέρθηκε για να δηλώσει ότι ο Ιορδάνης ξηράνθηκε εντελώς. Αυτήν την τόσο λαμπρή και μεγάλη θαυματουργία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας άλλοτε: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες, και σε σένα, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω;» και άλλοτε πάλι: «Σε είδαν τα νερά, Θεέ, σε είδαν τα νερά και φοβήθηκαν. Ταράχτηκαν οι άβυσσοι, το πλήθος του ήχου των υδάτων». Και για τον Ιορδάνη πάλι λέει έτσι: «Εσύ ξέρανες τους ποταμούς Ηθάμ», δηλαδή, αυτούς που βρίσκονται στον νότο. Υπενθυμίζει και άλλη θαυματουργία, και λέει ότι: «Θα ντύσω τον ουρανό με σκοτάδι, και θα κάνω το περιβόλαιό του σαν σάκο»· και το «Θα ντύσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «έντυσα».

Και γιατί τα λέγω αυτά, λέει, όταν πάρα πολύ εύκολα, εάν το θελήσει ο Θεός, θα μπορούσαν να συνταραχθούν ακόμη και αυτά τα ίδια τα όρη και οι βουνοί θα μετακινηθούν και σύμπασα η γη μαζί με τους κατοίκους της θα συσταλεί, δηλαδή θα μεταβεί στο μη ον και θα γίνει πάλι σαν να μην υπάρχει; Διότι Εκείνος που τα δημιούργησε στην αρχή, ασφαλώς και θα τα εξαφανίσει πάρα πολύ εύκολα, και τα μεγάλα δεν αποτελούν απολύτως κανένα εμπόδιο για Αυτόν. Φαίνεται δε ότι και ο μακάριος Δαβίδ έχει σκεφθεί και έχει πει πράγματα σύμφωνα με τα προκείμενα: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, που έφυγες; Και σε σένα, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν τα αρνιά των προβάτων; Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη». Διότι, όπως ήδη προείπε: «Μέσα σε σεισμό είναι η οδός Του». Το ότι δε σύμπασα η γη δεν είναι τίποτα, και ότι τα όσα υπάρχουν σε αυτήν θα θεωρούνταν εντελώς ανάξια λόγου, εάν κάποιος επέλεγε να τα αναμετρήσει με τη θεία και ανέκφραστη δόξα, το επιμαρτυρεί και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κάδο, και σαν κλίση ζυγαριάς, και θα λογαριαστούν σαν σταγόνα σιέλου· ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι σαν το τίποτα, και λογαριάστηκαν ως τίποτα· με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε;». Φαίνεται όμως πάλι σε κάποιους άλλους ορθό, να θεωρηθεί ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν εμμέσως και για την ίδια τη Νινευή.

Διότι υπάρχει σε αυτούς εκείνο το ένα, και μάλιστα πολύ πρόχειρο, επιχείρημα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Πώς, λοιπόν, θα απαντήσουμε σε αυτό; Μήπως θα κατηγορήσουμε τον Σολομώντα; Μήπως θα απορρίψουμε τα προηγούμενα λόγια του εξαιτίας του τελευταίου παραπτώματός του; Μήπως θα πούμε ότι αυτός ο λόγος ανήκει στην ίδια τη σοφία, δηλαδή στην επιστήμη και στον δημιουργικό λόγο σύμφωνα με τον οποίο συστήθηκαν τα πάντα; Διότι η Γραφή συνηθίζει να προσωποποιεί πολλά από τα άψυχα, όπως: «Η θάλασσα είπε το τάδε και το τάδε»· και «Η άβυσσος είπε, δεν υπάρχει μέσα σε μένα»· και «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Και πάλι, δίνεται κάποιο παράγγελμα σε μια ρομφαία, και τα όρη και οι βουνοί ερωτώνται για τον λόγο που σκιρτούν. Τίποτε όμως από αυτά δεν προβάλλουμε εμείς, αν και μερικοί από τους προγενεστέρους μας τα έχουν θεωρήσει ως ισχυρά επιχειρήματα. Αλλά ας δεχτούμε ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον ίδιο τον Σωτήρα, την αληθινή Σοφία. Ας εξετάσουμε όμως μαζί ένα μικρό ζήτημα. Τι από τα όντα είναι αναίτιο; Η Θεότητα. Διότι κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί κάποια αιτία για την ύπαρξη του Θεού· διαφορετικά, αυτό το αίτιο θα ήταν προγενέστερο του Θεού. Ποια είναι όμως η αιτία της ανθρώπινης φύσης, την οποία ο Θεός ανέλαβε για εμάς; Το να σωθούμε εμείς, βεβαίως. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Επειδή, λοιπόν, εδώ βρίσκουμε σαφώς να αναφέρεται τόσο το «με έκτισε» όσο και το «με γεννά», η εξήγηση είναι απλή. Ό,τι βρίσκουμε να συνοδεύεται από αιτία, ας το αποδώσουμε στην ανθρώπινη φύση· και ό,τι είναι απλό και αναίτιο, ας το καταλογίσουμε στη Θεότητα. Μήπως, λοιπόν, το «έκτισε» δεν έχει ειπωθεί μαζί με την αιτία; Διότι λέει: «Με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και έργα των χειρών του είναι η αλήθεια και η κρίση, για χάρη των οποίων χρίστηκε με τη Θεότητα.

Ισραήλ: Διότι ο νοητός Ισραήλ, που είναι ο Χριστός· διότι αυτός ανέθεσε στην Ιουδαία δική του εξουσία. Η θάλασσα: Όταν στο πρόσωπο του λαού των Εβραίων είδε τα μυστήρια του νέου λαού· διότι η ράβδος με την οποία χτυπήθηκε ήταν τύπος του σταυρού. Ο Ιορδάνης: Όταν ο λαός διέβαινε τον Ιορδάνη, φοβήθηκε· διότι προέβλεπε Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί στον Ιορδάνη. Τα όρη: Σκιρτούσαν τα όρη, προβλέποντας τη δόξα του Γολγοθά. Και οι βουνοί: Συγχαίροντας το βουνό της Αναλήψεως σκίρτησαν, δηλαδή σείστηκαν. Τι συνέβη: Είδα, λέει [στον Ισραήλ], τον Χριστό που επρόκειτο να βαδίσει πάνω στα νώτα μου, και φοβήθηκα. Και εσύ: Διότι είδα τον Ισραήλ να περνάει και μέσω αυτού γνώρισα Εκείνον που επρόκειτο να βαπτιστεί μέσα μου, και φοβήθηκα. Τα όρη: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) που επρόκειτο να λάβει χώρα στο όρος του Γολγοθά και αγαλλιάσαμε, διότι μέσω αυτού ευλογήθηκαν και <όλα> τα όρη. Και οι βουνοί: Γνωρίσαμε, λέει, τη χαρά (χάρη) και είδαμε πώς ο άνθρωπος (Χριστός) ανέρχεται από το βουνό της Αναλήψεως στον ουρανό, και από τη χαρά σκίρτησαμε σαν αρνιά. Από προσώπου: Όταν ο Χριστός κρεμόταν στον σταυρό. — Του Χριστού: Διότι ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα. Εκείνου που μετέτρεψε: Τότε για τον λαό την απότομη πέτρα, ενώ τώρα εννοεί την πλευρά του Χριστού· διότι η πέτρα ήταν ο Χριστός· από αυτήν βγήκε ο ποταμός που κατέκλυσε τους [νοητούς] γίγαντες.

Αλλά βέβαια και ο Ιωάννης, αφού κήρυξε μετάνοια, επισύναψε στη μετάνοια το βάπτισμα. «Τα όρη σκίρτησαν σαν κριοί.» Διότι όλοι οι προφήτες χαίρονται βλέποντας την επιστροφή αυτού που εξομολογείται· από αυτούς άλλοι ονομάζονται όρη και κριοί, επειδή μετείχαν σε μεγαλύτερη χάρη· ενώ άλλοι ονομάζονται βουνοί και αρνία, επειδή μετείχαν σε μικρότερη μεν, αλλά συγγενική χάρη προς τους μεγάλους. «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, που έφυγες;» Ο Προφήτης θαυμάζει, προθεωρώντας με το Πνεύμα τα μυστήρια που συνέβησαν πάνω στον σταυρό, βλέποντας αφενός τους προφήτες να χαίρονται και να σκιρτούν, οι οποίοι πρωτύτερα πενθούσαν για την ανθρωπότητα και εκπλήρωσαν την προφητεία των θρήνων τους, αφετέρου τον Ιορδάνη να στρέφεται προς τα πίσω, για να χορηγήσει δάκρυα στη μετάνοια. Και γιατί στρέφεται προς τα πίσω; Επειδή αυτός που αμάρτησε τρέχει προς τα πίσω, εγκαταλείποντας τον μπροστινό δρόμο. «Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη.» Εδώ πάλι, με τον σάλο εννοεί την έκπληξη, και με το θαύμα την έκσταση, ώστε να δείξει το μέγεθος των όσων έχουν γίνει. Έπειτα, δείχνοντας πόση είναι η αρετή ενός άνδρα, από τον δούλο, εννοώ τον Ιακώβ, ονόμασε τον Δεσπότη. Σε λίμνες και σε πηγές υδάτων μετέβαλε τον εαυτό Του ο Χριστός· διότι, ανοίγοντας με τη λόγχη την πλευρά Του, έβγαλε από τον εαυτό Του τις λίμνες του βαπτίσματος, καθώς και τις πηγές του μυστηρίου· επειδή έρρευσε νερό και αίμα, το ένα ως σύμβολο του μυστηρίου, το άλλο ως χαρακτηριστικό γνώρισμα του βαπτίσματος. «

«Διότι τον είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν», εξεπλάγησαν και σχεδόν εγκατέλειψαν τα όριά τους. Γι' αυτό ο προφήτης, έχοντας δει αυτό από τα πολύ παλιά χρόνια, ερωτά λέγοντας: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες; Και εσύ, Ιορδάνη, γιατί στράφηκες προς τα πίσω;» Και αυτά αποκρινόμενα είπαν: Είδαμε τον Κτίστη των πάντων σε «μορφή δούλου», και αγνοώντας το μυστήριο της οικονομίας καταδιωκόμαστε από τον φόβο, αλλά τώρα που γνωρίσαμε την οικονομία, προσκυνούμε την ευσπλαχνία του, διότι ήλθε για να σώσει και όχι για να κρίνει την οικουμένη. Γι' αυτό ο Ιωάννης, ο πρόδρομος του Κυρίου, που αρχικά αγνοούσε αυτό το μυστήριο και έπειτα έμαθε ότι είναι αληθινά ο Κύριος, φώναζε λέγοντας σε αυτούς που προσέρχονταν για να βαπτιστούν από αυτόν: «Γεννήματα εχιδνών», γιατί με κοιτάζετε τόσο επίμονα; «Δεν είμαι εγώ ο Χριστός». Υπηρέτης είμαι και όχι αυθέντης. Απλός άνθρωπος είμαι, όχι βασιλιάς. Πρόβατο είμαι, όχι ποιμένας. Άνθρωπος είμαι, όχι Θεός. Έλυσα τη στειρότητα της μητέρας μου με τη γέννησή μου, δεν κατέστησα στείρα την παρθενία. Από τα κάτω προήλθα, δεν κατήλθα από τα άνω. Έδεσα την πατρική γλώσσα, δεν άπλωσα θεϊκή χάρη. Από μητέρα κυοφορήθηκα, δεν φανερώθηκα από αστέρα. Εγώ είμαι ευτελής και ελάχιστος, «έρχεται όμως πίσω μου αυτός που βρίσκεται μπροστά μου», πίσω ως προς τον χρόνο, μπροστά ως προς το απρόσιτο και ανέκφραστο φως της θεότητας.

Εσύ έρχεσαι προς εμένα, εσύ που βρίσκεσαι εντός του Πατρός, τον οποίο δεν βλέπουν τα Χερουβίμ και τον αντικρίζει ο πλανημένος; Εσύ έρχεσαι προς εμένα, τον οποίο όταν αντίκρισε η κάμινος, μετατράπηκε σε πηγή για τους παίδες; Εσύ έρχεσαι προς εμένα, εσύ που έτρεψες σε φυγή τη θάλασσα; Εσύ δε, ω θάλασσα, τι είδες και έφυγες; Τον Θεό να βαπτίζεται από το ίδιο του το πλάσμα;

Δεν σταμάτησε τα ρεύματα των πηγών, αλλά έστρεψε το νερό προς τα πίσω, όπως μαρτυρεί ο ψαλμωδός λέγοντας: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες; Και σε σένα, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω;». Τα δε πίσω ήταν οι πηγές. Αναχαιτίζοντας, λοιπόν, ο Σωτήρας το δικό μας γένος που έτρεχε προς τον θάνατο, το κάνει να μην τρέχει πλέον προς τον θάνατο, αλλά να επιστρέφει στις αρχαίες και ζωντανές ρίζες, και να μην καταλήγει στη νεκρή θάλασσα.

Αποκαθίσταται, λοιπόν, η θνητή φύση στο αρχαίο της σχήμα. Και κανένας δεν φαίνεται να διαχώρισε τον Ιορδάνη χωρίς κάποιο σύμβολο. Ο Ιησούς του Ναυή τον διαχώρισε κρατώντας την κιβωτό. Ο Ηλίας κρατώντας τη μηλωτή. Ο Ελισσαίος τον διαχώρισε κρατώντας πάλι τη μηλωτή του διδασκάλου του. Διότι, επειδή η θνητή φύση δεν επαρκούσε από μόνη της για να σταματήσει το ρεύμα του ποταμού, εισέρχεται πρώτος ο Ιησούς, φέροντας αφενός το όνομα του Δεσπότη, και φέρνοντας μαζί του την κιβωτό, το σύμβολο του δεσποτικού σώματος. Και φαίνεται ότι ο Ιορδάνης ούτε τον Ιησού τίμησε, εκείνον τον απλό άνθρωπο, εννοώ τον γιο του Ναυή, ούτε τους Ιουδαίους σεβάστηκε, ούτε προς τους ιερείς έδειξε συστολή. Και για να αποδειχθεί ότι δεν υποχωρεί στο πλήθος του λαού, αλλά ότι σέβεται την κιβωτό, λέει ο Ιησούς: «Ιδού, η κιβωτός του Κυρίου όλης της γης διαβαίνει τον Ιορδάνη. Και θα συμβεί, όταν εισέλθουν τα πόδια των ιερέων που βαστάζουν την κιβωτό, ο Ιορδάνης να στερέψει», όχι επειδή θα σεβαστεί τους ιερείς, αλλά την κιβωτό. Και από πού συνάγεται αυτό, άκου. Τον ερωτά ο Δαβίδ λέγοντας: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες; Και συ, Ιορδάνη, γιατί στράφηκες προς τα πίσω;». Σε αυτά απαντά η δημιουργία λέγοντας: «Από το πρόσωπο του Κυρίου σείστηκε η γη». Και πρόσωπο του Κυρίου ήταν το σχήμα της κιβωτού. Διότι ό,τι ήταν η κιβωτός για τον Νόμο και τις πλάκες και τη στάμνα και τη ράβδο, αυτό ακριβώς ήταν η δεσποτική σάρκα για την ακατάληπτη θεότητα, καθώς έφερε μέσα της τη θεότητα σαν σε άλλη κιβωτό.

Προσευχήθηκε ο Μωυσής, και αποξήρανε τη θάλασσα, και οδήγησε τους Εβραίους σαν μέσα από χλοερή πεδιάδα. Προσευχήθηκε ο Ιησούς του Ναυή, και ανέκοψε τα ρεύματα του Ιορδάνη, και εκπληρώθηκε το γεγραμμένο: «Τι έπαθες, θάλασσα, και έφυγες, και εσύ, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω;». Προσευχήθηκε ο Ηλίας ο αρματηλάτης, και χαλιναγώγησε τα βροχοφόρα νέφη, και αυτά πάλι με την προσευχή τα άνοιξε. Προσευχήθηκε ο ίδιος ο Ηλίας, και στην πενιχρή χήρα έδινε καθημερινά το αλεύρι και το λάδι, μετρημένα με βάση την πίστη. Προσευχήθηκε ο μαθητής του, ο Ελισσαίος, και η Σωμανίτιδα, που ήταν στείρα προηγουμένως, γέννησε πέρα από κάθε ελπίδα. Προσευχήθηκε ο Δανιήλ, και κατέστρεψε τον Βηλ, και θανάτωσε τον δράκοντα, και εκπαίδευσε τα λιοντάρια να ατενίζουν προς τον ουρανό. Προσευχήθηκαν οι τρεις παίδες μέσα στην κάμινο, και η ορμητική φλόγα της καμίνου έσβησε. Προσευχήθηκε ο Εζεκίας, και θεραπεύοντας την ασθένειά του κατανίκησε τον θάνατο, και έλαβε επιπλέον δεκαπέντε χρόνια ζωής. Προσευχήθηκε ο Ιωνάς, και ημέρεψε το κήτος, και το δίδαξε να τον φιλοξενήσει για τρεις ημέρες, ώστε να αποδειχθεί ότι για τους αγίους βρίσκεται φιλοξενία ακόμη και στα βάθη της θάλασσας.

Αυτό συνηθίζουμε να λέμε και εμείς, όταν η ατμόσφαιρα εδώ γίνεται ευφρόσυνη, κάθε φορά που βλέπουμε να καταφθάνει κάποιο αξιοσέβαστο πρόσωπο: «Γέμισες την οικία με χαρά»· δεν αναφερόμαστε βέβαια στους τοίχους, αλλά παριστάνουμε την υπερβολή της ευφροσύνης. «Τι σου συνέβη, θάλασσα, που έφυγες, και σε σένα, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν τα κριάρια, και οι λόφοι σαν τα αρνιά των προβάτων;» Προάγει τον λόγο με μορφή ερωτήσεως και συνομιλεί με τα στοιχεία της φύσεως, έχοντας το ίδιο ακριβώς σκεπτικό βάσει του οποίου δήλωσε ότι αυτά σκιρτούν.

Και εάν σου πει: Τι είναι τροπολογία και κυριολογία; πες του: Κυριολογία μεν είναι η βέβαιη απόδειξη ενός πράγματος, τροπολογία δε είναι η αβέβαιη απόδειξη. Και εάν σου πει ο Σαρακηνός: Είναι δυνατόν ένας προφήτης να εκφέρει αβέβαιη απόδειξη; πες του: Είναι συνήθεια των προφητών να προσωποποιούν τα άψυχα, και να τους αποδίδουν οφθαλμούς και στόματα, όπως το «η θάλασσα είδε και έφυγε». Ιδού που η θάλασσα δεν έχει οφθαλμούς· διότι δεν είναι έμψυχη. Και πάλι ο ίδιος προφήτης συνομιλεί μαζί της σαν να είναι έμψυχη: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες;» και τα εξής. «Και η μάχαιρά μου θα φάει κρέας», λέει η Γραφή· διότι το να φάει λέγεται για το στόμα που τρώει και καταπίνει, η δε μάχαιρα τέμνει μεν, δεν καταπίνει δε. Έτσι και τα ρήματα τα μεταχειρίστηκε με τροπολογία και τα αποκάλεσε λόγια, τα οποία κυριολεκτικά δεν είναι λόγια, αλλά ρήματα.

Κατά πολύ μεγάλο μέτρο ο ουρανός είναι μεγαλύτερος της γης. Όμως δεν πρέπει να αναζητούμε την ουσία του ουρανού, καθώς μας είναι άγνωστη. Και ας μην υποθέτει κανείς ότι οι ουρανοί ή οι φωστήρες είναι έμψυχοι· διότι είναι άψυχοι και στερούνται αισθήσεων. Επομένως, έστω κι αν η θεία Γραφή λέει: «Ας ευφραίνονται οι ουρανοί, και ας αγάλλεται η γη», καλεί σε ευφροσύνη τους αγγέλους που βρίσκονται στον ουρανό και τους ανθρώπους στη γη· γνωρίζει άλλωστε η Γραφή και να προσωποποιεί, και να ομιλεί για τα άψυχα σαν να είναι έμψυχα, όπως με το: «η θάλασσα είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», και «τι έπαθες, θάλασσα, και έφυγες;»· και τα όρη και οι λόφοι ερωτώνται για την αιτία που σκιρτούν, όπως ακριβώς είναι συνηθισμένο και σε εμάς να λέμε: «συγκεντρώθηκε η πόλη», μη θέλοντας να εννοήσουμε τα οικοδομήματα, αλλά τους κατοίκους της πόλης· και το «οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού», δεν σημαίνει ότι βγάζουν φωνή που ακούγεται από τα αισθητά αυτιά, αλλά ότι από το ίδιο τους το μέγεθος παρουσιάζουν σε εμάς τη δύναμη του Δημιουργού, των οποίων το κάλλος κατανοώντας, δοξάζουμε τον Ποιητή ως αριστοτέχνη.

ΛΖʹ. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι κατά την παραμονή των Φώτων, μετά την απόλυση της θείας λειτουργίας, λαμβάνουμε την ευλογία· έπειτα εμείς που κοινωνήσαμε ξεπλένουμε το στόμα μας, αλλά την ευλογία δεν την τρώμε. Αφού ο ιερέας συγυρίσει τα ιερά σκεύη, έρχεται στα άγια θυρία και, αφού κάνει προσευχή, εξέρχεται μαζί με τους αδελφούς στον λουτήρα, ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε»· και καθώς λέγεται αυτό, αναπέμπεται από τον διάκονο η συναπτή· όταν αυτή τελειώσει, ο ιερέας αρχίζει την ευχή του αγιασμού. Μετά τον αγιασμό των υδάτων και τον ραντισμό των αδελφών, ψάλλεται τροπάριο σε ήχο πλάγιο τέταρτο: «Φωνή Κυρίου επί των υδάτων βοά λέγουσα»· στίχος αʹ, «Η θάλασσα είδε και έφυγεν»· στίχος βʹ, «Τι σοί έστιν θάλασσα, ότι έφυγες;». Και αφού ψαλεί τρεις φορές αυτό το τροπάριο, καθώς εισερχόμαστε στην εκκλησία, ψάλλουμε τροπάριο σε ήχο τέταρτο: «Ο το φως αναβαλλόμενος θεϊκώς». Αφού λοιπόν ψαλεί κι αυτό τρεις φορές, αναπέμπεται ευχή από τον ιερέα, και ολοκληρώνεται αυτή η θεία δοξολογία. Έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο η πομπή των αδελφών απέρχεται προς το τραπεζαρείο.