Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 114:3

«Και στις ημέρες μου θα επικαλεστώ». Και σε ποιες ημέρες, παρά σε εκείνες του αγώνα, όταν κινδύνευσε η ψυχή του; «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου». Υποδηλώνει την υπερβολή των θλίψεων που υπέστη εξαιτίας της ευσέβειας, την οποία κατάσταση αποκαλεί και ωδίνες θανάτου και κινδύνους του άδη, και θλίψη και οδύνη. Αλλά μέσω της επίκλησης προς τον Θεό, λέγει, ανεδείχθη ανώτερος από αυτά. Γι' αυτό και στα προοίμια έλεγε: «Αγάπησα, διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη φωνή της δεήσεώς μου».

Διότι το κατεξοχήν αγαπητό είναι ο Θεός· επειδή ακριβώς ως αγαπητό ορίζεται εκείνο, το οποίο τα πάντα ποθούν. Ο δε Θεός είναι αγαθός, και το πρώτο και τελειότατο από τα αγαθά. Αυτόν λοιπόν τον Θεό αγάπησα, ο οποίος αποτελεί το έσχατο από τα επιθυμητά, και τα παθήματα για χάρη του τα αποδέχθηκα με χαρά. Ποια είναι δε αυτά, τα αναλύει λίγο παρακάτω: τις ωδίνες του θανάτου, τους κινδύνους του άδη, τη θλίψη, την οδύνη, τα οποία όλα του φαίνονταν αγαπητά εξαιτίας της αγάπης του προς τον Θεό, και της ελπίδας που επιφυλάσσεται σε όσους αποδέχονται τα παθήματα υπέρ της ευσεβείας. Διότι, λέγει, δεν υπέμεινα τους αγώνες παρά τη θέλησή μου, ούτε με βία και καταναγκασμό, αλλά αποδέχθηκα τα επίπονα με κάποια στοργή και αγαθή διάθεση· ώστε να μπορώ να λέγω: «Ένεκα σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα». Και φαίνεται ότι αυτά ισοδυναμούν με τα λόγια του Αποστόλου, και ότι από την ίδια διάθεση με εκείνον λέγεται το: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή λιμός ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα;». Αγάπησα λοιπόν όλα αυτά, γνωρίζοντας ότι υπομένω τους κινδύνους υπέρ της ευσεβείας έχοντας ως θεατή και αθλοθέτη τον Δεσπότη των όλων. «Ότι θα εισακούσει ο Κύριος τη φωνή της δεήσεώς μου». Διότι έτσι μπορεί και ο καθένας μας να φέρει εις πέρας ό,τι επίπονο απαιτούν οι εντολές, όταν επιδεικνύει την πολιτεία του έχοντας ως θεατή, τρόπον τινά, τον Θεό των όλων.

Ο άγιος, όμως, λέγει ότι η εξομολόγηση αποδεικνύεται ότι εκτείνεται σε όλο τον χρόνο της ζωής του· διότι, λέγει, «σε όλες τις ημέρες μου θα επικαλεστώ». Έπειτα, για να μην νομίσεις ότι επικαλείτο τον Θεό μόνο όταν ευημερούσε σε αυτόν τον βίο και όταν όλα τα πράγματα προχωρούσαν ομαλά για αυτόν, διηγείται το μέγεθος των περιστάσεων στις οποίες βρισκόταν και δεν ξέχασε το όνομα του Θεού. Διότι, λέγει, «με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του Άδη με βρήκαν». Κυριολεκτικά, οι ωδίνες αναφέρονται στους πόνους της κυήσεως, όταν η κοιλιά, καθώς διογκώνεται, ωθεί το έμβρυο προς τα έξω· έπειτα, καθώς τα γεννητικά όργανα συμπιέζονται και διατείνονται από το κύημα με σπασμούς και συσπάσεις των ινών, προκαλούν οξύτατους πόνους και δριμείες οδύνες στις τίκτουσες. Μετέφερε, όμως, τις ωδίνες και στον θάνατο, για τους πόνους που περικυκλώνουν το ζωντανό πλάσμα κατά τον χωρισμό της ψυχής και του σώματος. Λέγει, λοιπόν, ότι δεν υπέφερε κάτι το μέτριο, αλλά ότι δοκίμασε μέχρι και αυτές τις ίδιες τις ωδίνες του θανάτου και ότι έφτασε στον κίνδυνο της καταβάσεως στον Άδη. Άραγε, λοιπόν, μόνον αυτά έπαθε για τα οποία σεμνύνεται, ή μήπως αυτά είναι πολλές φορές και ακούσια; Διότι τίποτα από όσα γίνονται κατ' ανάγκην δεν είναι αξιέπαινο. Αλλά πρόσεξε το μεγαλείο του αθλητή.

Επειδή δηλαδή «με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, και κίνδυνοι του άδη με βρήκαν», τόσο πολύ απείχα από το να υποκύψω στους πειρασμούς αυτούς, ώστε υπέβαλα τον εαυτό μου εκουσίως σε πολύ περισσότερους από αυτούς. Τη θλίψη και την οδύνη σαν να τις αναζήτησα εγώ με τη θέλησή μου, δεν κυριεύθηκα από αυτές ακουσίως. Διότι στα προηγούμενα μεν λέει «κίνδυνοι του άδη με βρήκαν», ενώ εδώ λέει «θλίψη και οδύνη βρήκα». Επειδή δηλαδή εκεί στάθηκα ανυποχώρητος απέναντι σε όσα μου επιβλήθηκαν από τον πειράζοντα, για να δείξω το περίσσευμα της αγάπης μου προς τον Θεό, πρόσθεσα θλίψη στη θλίψη και οδύνη στην οδύνη· όχι υπερνικώντας τα οδυνηρά δεινά με τη δική μου δύναμη, αλλά διότι επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου. Τέτοιο είναι και αυτό που λέγει ο Απόστολος: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε». Διότι νικά μεν εκείνος που δεν υποκύπτει σε όσα του επιβάλλονται αναγκαστικά· υπερνικά όμως εκείνος που με τη δική του θέληση ελκύει πάνω του οδύνες, προκειμένου να επιδείξει υπομονή. Εκείνος που έχει πέσει σε κάποια θανάσιμη αμαρτία ας λέγει: «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου». Διότι, λέγει, καθένας που πράττει την αμαρτία, έχει γεννηθεί από τον διάβολο. Όταν λοιπόν, λέγει, ήμουν εργάτης της αμαρτίας και κυοφορούμουν από τον θάνατο, τότε βρέθηκα υπό τους κινδύνους του άδη. Πώς, λοιπόν, θεράπευσα τον εαυτό μου;

Επειδή βρήκα τη θλίψη και την οδύνη μέσω της μετάνοιας. Διότι επέβαλα στον εαυτό μου την ταλαιπωρία της μετάνοιας, ανάλογη με το μέγεθος της αμαρτίας, και έτσι τόλμησα να επικαλεστώ το όνομα του Κυρίου. Και ποια ήταν αυτά που είπα; Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου. Κρατούμαι μέσα σε αυτήν την αιχμαλωσία· εσύ δώσε το λύτρο για εμένα, και λύτρωσε την ψυχή μου.

Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Ο καλός αγωνιστής απευθύνει στον εαυτό του αυτούς τους παρακλητικούς λόγους, λέγοντας παρόμοια με τον Παύλο: Τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τον τελείωσα, την πίστη την τήρησα· στο εξής μου απομένει ο στέφανος της δικαιοσύνης. Αυτά λέει και προς τον εαυτό του ο Προφήτης: Επειδή ολοκλήρωσες επαρκώς τον μακρύ δρόμο αυτού του βίου, επίστρεψε λοιπόν στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Διότι πρόκειται να δοθεί αιώνια ανάπαυση σε εκείνους που αγωνίστηκαν νομίμως στον παρόντα βίο, η οποία δεν αποδίδεται ως οφειλή για τα έργα τους, αλλά παρέχεται κατά χάριν από τον μεγαλόδωρο Θεό σε εκείνους που έχουν ελπίσει σε Αυτόν. Έπειτα, πριν διηγηθεί τα εκεί αγαθά, περιγράφοντας την αποφυγή των οχληρών καταστάσεων του κόσμου, ευχαριστεί για όλα αυτά τον ελευθερωτή των ψυχών, Εκείνον που τον απαλλάσσει από την ποικίλη και αναπόδραστη δουλεία των παθών. Ποια είναι όμως αυτά; Ότι λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα, και τα πόδια μου από το ολίσθημα. Μέσω της σύγκρισης με τα όσα συμβαίνουν εδώ, σκιαγραφεί τη μέλλουσα ανάπαυση. Διότι εδώ, λέει, με περικύκλωσαν οι ωδίνες του θανάτου· εκεί όμως λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο. Εδώ τα μάτια χύνουν το δάκρυ της θλίψης· εκεί όμως κανένα δάκρυ δεν σκοτίζει τις κόρες των ματιών εκείνων που ευφραίνονται με τη θεωρία του κάλλους της δόξας του Θεού.

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΔ΄. Αγάπησα, διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη φωνή της δεήσεώς μου, διότι έκλινε το αυτί του προς εμένα, και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ. Εκείνος που παλαιότερα φοβόταν τον Κύριο, έχοντας πλέον προκόψει πέρα από τον φόβο και έχοντας μεταβεί στην αγάπη του Θεού, θα μπορούσε να πει: «Αγάπησα»· ποιον όμως, παρά δηλαδή τον Κύριο και Θεό με όλη του την καρδιά, και τη δύναμη και την ψυχή, ώστε χάριν αυτού να αγωνίζεται υπέρ της αλήθειας μέχρι και θανάτου, και να υπομένει κάθε πειρασμό, και να υφίσταται πρόθυμα κάθε κίνδυνο εξαιτίας της αγάπης προς τον Θεό; Διότι έκλινε το αυτί του προς εμένα, και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ. Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του άδη με βρήκαν· βρήκα θλίψη και οδύνη, και επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου.

«Διότι τους ευλόγησε», λέγει, «και πληθύνθηκαν πάρα πολύ, και τα κτήνη τους δεν τα λιγόστεψε». Ονομάζει «κτήνη» την υποταγμένη υπηρεσία των κινημάτων της ψυχής, όταν καθένα από όσα υπάρχουν μέσα μας χρησιμεύει προς την αρετή. Ο θυμός είναι ένα αγαθό κτήνος, όταν γίνεται υποζύγιο του λογισμού. Ένα άλλο τέτοιο κτήνος είναι η επιθυμία, η οποία κατά κάποιον τρόπο φέρει στη ράχη της, βαστάζει και ανυψώνει την ψυχή, όταν κατευθύνεται προς τα άνω με τα ηνία της διάνοιας. Και όλα τα άλλα είναι κτήνη που αυξάνονται με την ευλογία, όταν η εξυπηρέτηση που μας παρέχουν προορίζεται για τα μεγάλα επιτεύγματα. Έπειτα, κάνει μία ανακεφαλαίωση όλων των προαναφερθέντων στον λόγο που ακολουθεί. Διότι, αφού διεξήλθε με πολλούς τρόπους τα πάθη και έθεσε υπ' όψιν τις θείες ευεργεσίες, τώρα τα συμπεριλαμβάνει πάλι με συντομία και τα ανακεφαλαιώνει με τον λόγο του, αναφέροντας ότι: «Ελαττώθηκαν και κακοπάθησαν από τη θλίψη των κακών και την οδύνη». Με το «ελαττώθηκαν» σημαίνει τη σμίκρυνση και τη συρρίκνωση που επήλθε πέφτοντας από το ύψος και το μέγεθος στην ταπεινότητα· διότι η λέξη «λίγο» σημαίνει εννοιολογικά το ελάχιστο. Με την «κακοπάθεια» υποδηλώνει την οικειότητα προς το κακό, ενώ τη «θλίψη» και την «οδύνη» παντού τις θεωρεί ως την κατάληξη της έκπτωσης από τα αγαθά, όπως ακριβώς περιγράφει κάτι παρόμοιο σε έτερο ψαλμό, λέγοντας: «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου. Κίνδυνοι του άδη με βρήκαν. Θλίψη και οδύνη βρήκα».

Αφού αποκάλεσε τις αμαρτίες ωδίνες θανάτου και κινδύνους του άδη, παραθέτει το τέλος στο οποίο καταλήγει η φύση της αμαρτίας· το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά θλίψη και οδύνη, όπως ακριβώς και το Ευαγγέλιο υποδηλώνει αυτό το ίδιο πράγμα με τον κλαυθμό και τον βρυγμό των οδόντων. Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια το: «Και ξεχύθηκε εξουδένωση πάνω στους άρχοντές τους».

Ας εξετάσουμε μάλλον αυτό που παραλείφθηκε πριν από τα όσα ειπώθηκαν· ο Λόγος προσπέρασε τη νύμφη, γινόμενος απρόσιτος στη λαβή εκείνης που Τον ποθούσε. Την προσπέρασε όμως, όχι για να εγκαταλείψει αυτήν την οποία προσπέρασε, αλλά μάλλον για να την ελκύσει προς τον εαυτό Του. Διότι λέει: «Η ψυχή μου εξήλθε με τον λόγο Του». Η ψυχή, λοιπόν, εξέρχεται πρώτα από την κατάσταση στην οποία βρισκόταν, και έτσι βρίσκεται από εκείνους που φυλούν την πόλη. Διότι λέει: «Με βρήκαν οι φύλακες που περιπολούν στην πόλη». Εάν, βεβαίως, την έβρισκαν οι κίνδυνοι του Άδη, ή εάν έλεγε ότι βρέθηκε από ληστές, θα ήταν οδυνηρό να γίνει εύρημα τέτοιων (διότι «ο κλέφτης δεν έρχεται παρά μόνο για να κλέψει, να σφάξει και να καταστρέψει»)· εάν, όμως, τη βρίσκουν οι φύλακες που περιπολούν στην πόλη, είναι οπωσδήποτε μακαρία για αυτή την εύρεση. Διότι εκείνος που βρίσκεται από τον φύλακα δεν μπορεί να κλαπεί από τους ληστές. Ποιοι είναι, λοιπόν, οι φύλακες; Ποιοι άλλοι, παρά βεβαίως οι υπηρέτες Εκείνου που φυλάει τον Ισραήλ, Εκείνου που δια της προστασίας σκεπάζει το δεξί χέρι, Εκείνου που έχει αναλάβει να φυλάει την ψυχή από κάθε κακό, ο Οποίος γίνεται φύλακας και της εισόδου και της εξόδου; Εκείνος είναι ο φύλακας της πόλης για τον οποίο λέγει: «Εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Επομένως, ο λόγος υποδεικνύει τα λειτουργικά πνεύματα, τα οποία αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, μέσω των φυλάκων που περιπολούν την πόλη.

Αλληλούια. Άγιος ύμνος που προσφέρεται στον Χριστό από τον νέο λαό, ο οποίος προοδεύει στην πίστη. Αγάπησα. Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ, η οποία αποτελεί ικεσία του νέου λαού προς τον Θεό. Διότι έκλινε. Επειδή, εάν δεν έκλινε το αυτί Του από συμπάθεια, πώς θα έσωζε τον άνθρωπο (ή, πώς θα σωζόταν ο άνθρωπος); Και στις ημέρες. Εδώ είναι η φωνή του Χριστού εκ μέρους του Αδάμ, όταν βρισκόταν στον σταυρό. Με περικύκλωσαν. Τις ωδίνες που προκάλεσε ο διάβολος εναντίον του Κυρίου, καθώς νόμιζε ότι Τον θανατώνει. Κίνδυνοι. Διότι κάτω από τα κλείθρα του άδη κρατούνταν ο Αδάμ δεσμευμένος, μέχρι που ήλθε ο Κύριος. Θλίψη. Την οποία προκάλεσε στον Αδάμ η παρακοή, αλλά ερχόμενος ο Κύριος την ανέλαβε. Και το όνομα. Μόλις το επικαλέστηκα, αμέσως σώθηκα, λέει ο άνθρωπος. Ω Κύριε. Ο λόγος δείχνει έκπληξη, η φωνή οδυρμό. Ελεήμων. Δηλαδή, ο Κύριος είναι ελεήμων. Και για ποιο λόγο καθυστερούμε κρατούμενοι από την αμαρτία, λένε ο Αδάμ και η Εύα. Και ο Θεός. Γι' αυτό ο Θεός μας δεν παύει να ελεεί. Που φυλάσσει. Αναφέρεται στον νηπιάζοντα λαό, δηλαδή τον νέο, για τον οποίο ο Παύλος λέει: σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ. Ταπεινώθηκα. Η προφητεία αναφέρεται στον Αδάμ· διότι ο Χριστός τον έσωσε, επειδή είχε ταπεινωθεί από την παράβαση. Επίστρεψε. Διότι ο Αδάμ έλαβε και πάλι τον παράδεισο, αλλά και τον ουρανό. Διότι ο Κύριος. Ο Κύριος ανέλαβε τον Αδάμ στη θεότητά Του. Διότι απάλλαξε. Επειδή ο Κύριος ελευθέρωσε τον άνθρωπο από τον πονηρό θάνατο της αμαρτίας.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΔ'. «Αγάπησα, διότι θα εισακούσει ο Κύριος.» Εκείνος που παλαιότερα φοβόταν τον Κύριο, έχοντας πλέον προκόψει από τον φόβο και έχοντας μεταβεί στην αγάπη του Θεού, θα μπορούσε να πει: Αγάπησα. Και ποιον; Προφανώς τον Κύριο και Θεό με όλη του την καρδιά, τη δύναμη και την ψυχή, ώστε εξαιτίας του να αγωνίζεται υπέρ της αλήθειας μέχρι και τον θάνατο, να υπομείνει κάθε πειρασμό και να αντιμετωπίσει πρόθυμα κάθε κίνδυνο για την αγάπη προς τον Θεό. «Και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ.» Δηλαδή, σε όλο τον χρόνο της ζωής μου τον επικαλέστηκα· στις ημέρες μου που έγιναν από τον Ήλιο της δικαιοσύνης, όντας πάντοτε φωτισμένος, τον επικαλέστηκα. «Θλίψη και οδύνη βρήκα.» Ονόμασε θλίψη και οδύνη τη μετάνοια· αφενός θλίψη, επειδή φέρει την ανάμνηση της αμαρτίας, αφετέρου οδύνη, εξαιτίας των κόπων με τους οποίους κατορθώνεται, δηλαδή ίσως με σάκο, στάχτη και αγρυπνία. Έχοντας βρει αυτήν, δηλαδή καταφεύγοντας σε αυτήν, εύλογα επικαλούνταν το όνομα του Κυρίου. Διότι η προσευχή είναι η υπόσταση της μετάνοιας. «Ο Κύριος φυλάσσει τα νήπια.» Δεν είπε ότι δεν άφησε να υπάρξει πτώση σε κινδύνους, αλλά, μετά την πτώση, διέσωσε.

Μην αποφεύγεις τους πειρασμούς· «Διότι μακάριος είναι ο άνθρωπος που υπομένει τον πειρασμό.» Μην παραιτείσαι από τους διωγμούς, επειδή «Μακάριοι είναι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» Μη φοβάσαι τον κίνδυνο· «Διότι κίνδυνοι του Άδη με βρήκαν, και επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου», λέει ο Δαβίδ, και Εκείνος ως σύμμαχος από τους ουρανούς ανταποκρίθηκε. Μη δειλιάζεις μπροστά στον θάνατο· διότι μόλις τώρα, καθώς έψαλλε η εκκλησία, άκουσες «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του», και πολύ δικαιολογημένα.

Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του άδη με βρήκαν. Θλίψη και οδύνη βρήκα· και επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου. Είδες όπλο ισχυρό; Είδες παρηγοριά που διαλύει όλα τα δεινά; Είδες ψυχή που αναθερμαίνεται από τον πόθο για τον Δεσπότη; Αυτό, δε, που λέει, είναι το εξής: Μου αρκούσε, για να απαλλαγώ από τα κακά που με περικύκλωναν, το να επικαλεστώ τον Θεό. Γιατί, λοιπόν, εμείς τον επικαλούμαστε πολλές φορές και δεν απαλλασσόμαστε από τα δεινά;

Ψαλμός 114. Αλληλούια. «Αγάπησα, διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη δέησή μου, διότι έκλινε το αυτί του σε εμένα, και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ». Διότι ο χορός των δικαίων, των προφητών και των αποστόλων άκουγε τον νόμο του Θεού, και ο Θεός τους άκουγε, και εξαιτίας αυτού αγαπούσαν τον Θεό ακόμη περισσότερο, επειδή εκείνος που εισακούεται αγαπά ακόμη περισσότερο αυτόν που ανταποκρίνεται και εκπληρώνει το αίτημα. «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του άδη με βρήκαν, και το όνομα του Κυρίου επικαλέστηκα» παρακαλώντας και λέγοντας: «Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου». Και αφού εισακούστηκα, αγάπησα ακόμη περισσότερο το έλεός του. Αναφωνώ με πάθος λέγοντας: «Ελεήμων είναι ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός μας ελεεί» εκείνους που έχουν εμπιστοσύνη σε αυτόν. «Ο Κύριος προστατεύει τα νήπια», ως πλάστης τους, και πριν γεννηθούν και μετά τη γέννησή τους, για να μην χαθούν από καύσωνα ή ψύχος, από γκρεμό ή από δηλητηριώδες ερπετό, εξαιτίας της νηπιώδους κατάστασης και της απειροκακίας τους. «Ταπεινώθηκα», είτε εκούσια λόγω ταπεινοφροσύνης είτε ακούσια εξαιτίας πειρασμών, «και με έσωσε» ο Κύριος γρήγορα. Και έχοντας αποκτήσει πείρα του καλού, θα μου έλεγε: «Επίστρεψε, ψυχή μου», από το βάρος της αμαρτίας «στην ανάπαυσή σου» της μετανοίας. «