Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 114:5

«Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου». Πιο πάνω χρησιμοποιεί τον ενικό αριθμό, λέγοντας: «Και επικαλέστηκα στις ημέρες μου». Μας διδάσκει ποια είναι η επίκληση. Και ποια είναι αυτή, αν όχι το: «Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου»; Είπε δε αυτά γνωρίζοντας ότι, ως ελεήμων, θα τον εισακούσει. Και ο Θεός μας ελεεί.

Ελεήμων ο Κύριος και δίκαιος. Παντού η Γραφή συνδέει τη δικαιοσύνη με τους οικτιρμούς του Θεού, διδάσκοντάς μας ότι ούτε το έλεος του Θεού είναι άκριτο, ούτε η κρίση ανελέητη. Αλλά και όταν ελεεί, χορηγεί με κρίση τους οικτιρμούς στους άξιους· και όταν κρίνει, επιφέρει την κρίση αναλογιζόμενος την αδυναμία μας, ανταποδίδοντάς μας περισσότερο με φιλανθρωπία παρά με την ακριβή αντιμέτρηση των ίσων. Και ο Θεός μας ελεεί. Το έλεος είναι ένα συναίσθημα προς όσους έχουν ταπεινωθεί παρά την αξία τους, το οποίο πηγάζει από εκείνους που έχουν συμπονετική διάθεση. Ελεούμε εκείνον που από τον μεγάλο πλούτο μετέπεσε στην έσχατη φτώχεια, εκείνον που από την άκρα ευεξία του σώματος καταβλήθηκε στην έσχατη ασθένεια, εκείνον που καυχιόταν για την ομορφιά και την ακμή του σώματός του και διαφθάρηκε από τα πιο οικτρά πάθη.

Επειδή, λοιπόν, και εμείς ήμασταν κάποτε ένδοξοι κατά τη διαμονή μας στον παράδεισο, αλλά γίναμε άδοξοι και ταπεινωμένοι εξαιτίας της εκπτώσεως, ο Θεός μας ελεεί, βλέποντάς μας σε ποια κατάσταση έχουμε περιέλθει σε σχέση με αυτήν που βρισκόμασταν. Γι' αυτόν τον λόγο ανακαλούσε και τον Αδάμ με τη φωνή του ελέους, λέγοντας: «Αδάμ, πού είσαι;» Διότι Αυτός που γνωρίζει τα πάντα δεν ζητούσε να πληροφορηθεί, αλλά ήθελε να κατανοήσει ο ίδιος ο Αδάμ σε ποια κατάσταση είχε περιέλθει σε σχέση με αυτήν που βρισκόταν. «Πού είσαι;» αντί του: «Σε τι πτώση έχεις κατέλθει από τόσο μεγάλο ύψος;»

Βλέπεις πώς με κρίση χρησιμοποιεί το έλεος, ούτε ελεώντας ακρίτως, ούτε κρίνοντας ανελέητα; Διότι ο Κύριος είναι ελεήμων και δίκαιος. Ας μην γνωρίζουμε, λοιπόν, τον Κύριο κατά το ήμισυ, ούτε να λαμβάνουμε τη φιλανθρωπία του ως αφορμή ραθυμίας. Γι' αυτό υπάρχουν οι βροντές, γι' αυτό οι κεραυνοί, για να μην καταφρονείται η αγαθότητά του. Αυτός που ανατέλλει τον ήλιο, καταδικάζει και σε τύφλωση. Αυτός που δίνει τη βροχή, βρέχει και φωτιά.

Πώς θα βρεθεί μαζί με τον καθένα από τους αγίους εκείνος που δεν βάδισε στα ίχνη τους; Ποιος αγωνοθέτης είναι τόσο άκριτος, ώστε να αξιώσει με ίσα στεφάνια τον νικητή και εκείνον που δεν αγωνίστηκε καθόλου; Ποιος στρατηγός κάλεσε ποτέ στο μερίδιο των λαφύρων, εξίσου με τους νικητές, εκείνους που δεν εμφανίστηκαν καν στη μάχη; Ο Θεός είναι αγαθός, αλλά είναι και δίκαιος. Ίδιον δε του δικαίου είναι η ανταπόδοση ανάλογα με την αξία, καθώς έχει γραφτεί: «Κάνε αγαθά, Κύριε, στους αγαθούς και σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά». Εκείνους δε που παρεκκλίνουν στις διεστραμμένες οδούς, θα τους απομακρύνει ο Κύριος μαζί με αυτούς που εργάζονται την ανομία. Είναι ελεήμων, αλλά και κριτής. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «ελεημοσύνη και κρίση αγαπά ο Κύριος». Γι' αυτό λέγει: «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε». Μάθαμε σε ποιους απευθύνεται το έλεος· διότι «Μακάριοι», λέγει, «είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Βλέπεις πώς με κρίση χρησιμοποιεί το έλεος; Ούτε ελεεί άκριτα, ούτε κρίνει ανελέητα. Διότι ο Κύριος είναι ελεήμων και δίκαιος. Ας μην γνωρίζουμε, λοιπόν, τον Θεό κατά το ήμισυ, και ας μην λαμβάνουμε τη φιλανθρωπία Του ως αφορμή για ραθυμία.

Μου φαίνεται, λοιπόν, ότι με την καθοδήγηση του μακαρισμού που ακολουθεί, θεοποιεί κατά κάποιον τρόπο αυτόν που ακούει και κατανοεί τον λόγο. Διότι λέει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Γνωρίζω ότι σε πολλά σημεία της Θείας Γραφής οι άγιοι άνδρες επικαλούνται τη θεία δύναμη με το όνομα του ελεήμονος· έτσι ο Δαβίδ στις ψαλμωδίες, έτσι ο Ιωνάς στη δική του προφητεία, έτσι ο μέγας Μωυσής σε πολλά σημεία της νομοθεσίας ονομάζει το Θείο. Εάν, λοιπόν, αρμόζει στον Θεό η προσωνυμία του ελεήμονος, τι άλλο σε προσκαλεί να γίνεις ο λόγος παρά θεός, διαμορφωμένος, τρόπον τινά, σύμφωνα με το ίδιο το γνώρισμα της θεότητας; Διότι, εάν ο Θεός ονομάζεται ελεήμων από τη θεόπνευστη Γραφή, και το αληθινά μακαριστό είναι η θεότητα, είναι φανερό το λογικό συμπέρασμα: ότι αν κάποιος, αν και άνθρωπος, γίνει ελεήμων, αξιώνεται της θείας μακαριότητας, αφού γίνεται εκείνο ακριβώς με το οποίο ονομάζεται το Θείο. «Ελεήμων ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός ημών ελεεί». Πώς, λοιπόν, δεν είναι μακάριο το να ονομαστεί και να γίνει ο άνθρωπος εκείνο ακριβώς που ονομάζεται ο Θεός από τις πράξεις Του;

Αλληλούια. Άγιος ύμνος που προσφέρεται στον Χριστό από τον νέο λαό, ο οποίος προοδεύει στην πίστη. Αγάπησα. Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ, η οποία αποτελεί ικεσία του νέου λαού προς τον Θεό. Διότι έκλινε. Επειδή, εάν δεν έκλινε το αυτί Του από συμπάθεια, πώς θα έσωζε τον άνθρωπο (ή, πώς θα σωζόταν ο άνθρωπος); Και στις ημέρες. Εδώ είναι η φωνή του Χριστού εκ μέρους του Αδάμ, όταν βρισκόταν στον σταυρό. Με περικύκλωσαν. Τις ωδίνες που προκάλεσε ο διάβολος εναντίον του Κυρίου, καθώς νόμιζε ότι Τον θανατώνει. Κίνδυνοι. Διότι κάτω από τα κλείθρα του άδη κρατούνταν ο Αδάμ δεσμευμένος, μέχρι που ήλθε ο Κύριος. Θλίψη. Την οποία προκάλεσε στον Αδάμ η παρακοή, αλλά ερχόμενος ο Κύριος την ανέλαβε. Και το όνομα. Μόλις το επικαλέστηκα, αμέσως σώθηκα, λέει ο άνθρωπος. Ω Κύριε. Ο λόγος δείχνει έκπληξη, η φωνή οδυρμό. Ελεήμων. Δηλαδή, ο Κύριος είναι ελεήμων. Και για ποιο λόγο καθυστερούμε κρατούμενοι από την αμαρτία, λένε ο Αδάμ και η Εύα. Και ο Θεός. Γι' αυτό ο Θεός μας δεν παύει να ελεεί. Που φυλάσσει. Αναφέρεται στον νηπιάζοντα λαό, δηλαδή τον νέο, για τον οποίο ο Παύλος λέει: σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ. Ταπεινώθηκα. Η προφητεία αναφέρεται στον Αδάμ· διότι ο Χριστός τον έσωσε, επειδή είχε ταπεινωθεί από την παράβαση. Επίστρεψε. Διότι ο Αδάμ έλαβε και πάλι τον παράδεισο, αλλά και τον ουρανό. Διότι ο Κύριος. Ο Κύριος ανέλαβε τον Αδάμ στη θεότητά Του. Διότι απάλλαξε. Επειδή ο Κύριος ελευθέρωσε τον άνθρωπο από τον πονηρό θάνατο της αμαρτίας.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ομιλεί υπέρ αυτής, αφήνοντας κατά μέρος όλα τα άλλα, και παρακαλεί να γίνει επιεικής η κρίση της και να απαλλαγεί από τις αφόρητες κολάσεις. «Ελεήμων ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός ημών ελεεί». Είδες πώς παιδαγωγεί τον ακροατή, ώστε ούτε να απελπίζεται ούτε να εφησυχάζει; Διότι σχεδόν αυτό λέει: Μην απελπίζεσαι, διότι ο Θεός είναι ελεήμων· ούτε να εφησυχάζεις, διότι είναι και δίκαιος. Με το δεύτερο, λοιπόν, ανακόπτει τη ραθυμία, ενώ με το πρώτο αναιρεί την απελπισία, εξασφαλίζοντας και από τις δύο πλευρές τη σωτηρία μας.

«Ο Κύριος προστατεύει τα νήπια· ταπεινώθηκα, και με έσωσε». Εδώ αναδεικνύει το μέγιστο είδος της πρόνοιάς Του. Διότι, επειδή είπε: «Ελεήμων και δίκαιος [είναι ο Κύριος], και ελεεί», παρουσιάζει ένα έργο της μέγιστης φιλανθρωπίας Του. Ποιο είναι ακριβώς αυτό; Η προστασία των νηπίων. Διότι εμείς διαθέτουμε το λογικό, το οποίο μας διδάσκει από τη μία να προφυλασσόμαστε και από την άλλη να επιλέγουμε, και να αποκρούουμε τα κακά που επέρχονται, και να εξαλείφουμε τα παρόντα, και έχουμε αποκτήσει δύναμη, και γνωρίζουμε τέχνες (τρόπους αντιμετώπισης)· τα παιδιά όμως στερούνται όλα αυτά, όντας απροστάτευτα· αλλά σε όλα τα πράγματα έχουν την πρόνοια του Θεού, την οποία εάν δεν απολάμβαναν συνεχώς, θα χάνονταν όλα. Διότι και ένα φίδι θα μπορούσε να θανατώσει το παιδί όταν βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα, και ένα κατοικίδιο πτηνό, και πολλά άλλα ερπετά από αυτά που υπάρχουν μέσα στα σπίτια. Επειδή δεν αρκεί ούτε η τροφός, ούτε η μητέρα, ούτε κανείς άλλος για να επιδείξει τέλεια πρόνοια για αυτά, εάν δεν απολαμβάνουν την άνωθεν προστασία και βοήθεια. Μερικοί μάλιστα λέγουν ότι αυτός ο λόγος έχει λεχθεί και για τα έμβρυα και για όσα δεν έχουν βγει ακόμη από την κοιλιά της μητέρας τους. «Ταπεινώθηκα, και με έσωσε». Δεν είπε: «Δεν με άφησε να περιπέσω σε κινδύνους», αλλά, «Αφού περιέπεσα, με διέσωσε». Διότι, αφού αναφέρθηκε στη γενική πρόνοια του Θεού, προεκτείνει τον λόγο και στο δικό του πρόσωπο, πράγμα που συνηθίζει να κάνει, το να αποδεικνύει δηλαδή την πρόνοια τόσο από τα γενικά, όσο και από τα μερικά. Μην αναζητάς, λοιπόν, ούτε και εσύ έναν βίο γεμάτο ανέσεις και ανεμελιά· διότι κάτι τέτοιο δεν σου είναι ωφέλιμο.

Ψαλμός 114. Αλληλούια. «Αγάπησα, διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη δέησή μου, διότι έκλινε το αυτί του σε εμένα, και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ». Διότι ο χορός των δικαίων, των προφητών και των αποστόλων άκουγε τον νόμο του Θεού, και ο Θεός τους άκουγε, και εξαιτίας αυτού αγαπούσαν τον Θεό ακόμη περισσότερο, επειδή εκείνος που εισακούεται αγαπά ακόμη περισσότερο αυτόν που ανταποκρίνεται και εκπληρώνει το αίτημα. «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του άδη με βρήκαν, και το όνομα του Κυρίου επικαλέστηκα» παρακαλώντας και λέγοντας: «Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου». Και αφού εισακούστηκα, αγάπησα ακόμη περισσότερο το έλεός του. Αναφωνώ με πάθος λέγοντας: «Ελεήμων είναι ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός μας ελεεί» εκείνους που έχουν εμπιστοσύνη σε αυτόν. «Ο Κύριος προστατεύει τα νήπια», ως πλάστης τους, και πριν γεννηθούν και μετά τη γέννησή τους, για να μην χαθούν από καύσωνα ή ψύχος, από γκρεμό ή από δηλητηριώδες ερπετό, εξαιτίας της νηπιώδους κατάστασης και της απειροκακίας τους. «Ταπεινώθηκα», είτε εκούσια λόγω ταπεινοφροσύνης είτε ακούσια εξαιτίας πειρασμών, «και με έσωσε» ο Κύριος γρήγορα. Και έχοντας αποκτήσει πείρα του καλού, θα μου έλεγε: «Επίστρεψε, ψυχή μου», από το βάρος της αμαρτίας «στην ανάπαυσή σου» της μετανοίας. «

Πώς; Με τις αγαθοεργίες και με το να μην προξενείς κακό σε κανέναν. Διότι, όπως γνωρίζεις καλύτερα από τον καθένα, αγιώτατε δέσποτα, με τίποτα άλλο δεν μοιάζει τόσο ο άνθρωπος στον Θεό, όσο με το να επιδεικνύει ευεργετικό έργο. Επειδή ο Κύριος είναι αγαθός προς όλους και ο Κύριος είναι ελεήμων, και ο Θεός μας ελεεί, και το έλεος του Θεού απλώνεται σε όλους, γι' αυτό να γίνεστε οικτίρμονες, για να είστε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Έχοντας λοιπόν εσύ αυτό που εξομοιώνει τον άνθρωπο με τον Κύριο, πλησιάζεις τον Θεό και αναδεικνύεσαι θεοειδής. Γι' αυτό, πλάτυνε τα όρια της ελεημοσύνης και μην τσιγκουνεύεσαι, και προς όλους να δείχνεις το δεξί σου χέρι απλόχερα, προπαντός δε προς εκείνους που κοπιάζουν σε έργα αγαθά και κοινωφελή, και πολύ περισσότερο αν δεν έχουν από πουθενά αλλού βοήθεια για τον βιοπορισμό τους. Και απέναντι στον δεσπότη, τον κοινό πατέρα, γίνε πιο χρήσιμος και αγαθός για εκείνους που έχουν ανάγκη συμφιλίωσης μαζί του, όπως ακριβώς και ο Ααρών ήταν υπηρέτης για τους Ισραηλίτες και στη συνέχεια μετέφερε σε αυτούς τις αποφάσεις του Μωυσή. Διότι πολλοί συκοφάντες και φθονεροί εμποδίζουν την αγαθότητα του δεσπότη να ξεχειλίζει προς εκείνους που είναι άξιοι αυτής. Εσύ, όμως, κάνε αυτόν τον δρόμο πιο εύκολο και τους συκοφάντες, σαν κακά και ύπουλα σκυλιά, να τους διώχνεις με στιβαρούς λόγους σαν πέτρες, ώστε όλοι ευγνωμονώντας σε, να διατηρούν καλή τη μνήμη σου.