Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 114:7

Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου. Ως ανάπαυση εδώ εννοεί τις άνω μονές, τις οποίες θα λάβει ως ανταμοιβή για τους αγώνες. Εξάλλου, ανάπαυση της ψυχής είναι πάλι η αποχή από τα αμαρτήματα. Διότι ελευθέρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο. Εννοεί τον θάνατο της αμαρτίας· τον οποίο, επειδή ακριβώς φοβόταν μήπως τυχόν καταπέσει σε αυτόν, δεν έπαυε να δακρύζει, παρακαλώντας να διαφύγει από αυτόν. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και τα πόδια του, δηλαδή τα διαβήματα της ψυχής, στερεώθηκαν στην κατά Θεόν στάση, έχοντας καταστεί ανώτερα από κάθε ολίσθημα.

Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Ο καλός αγωνιστής απευθύνει στον εαυτό του αυτούς τους παρακλητικούς λόγους, λέγοντας παρόμοια με τον Παύλο: Τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τον τελείωσα, την πίστη την τήρησα· στο εξής μου απομένει ο στέφανος της δικαιοσύνης. Αυτά λέει και προς τον εαυτό του ο Προφήτης: Επειδή ολοκλήρωσες επαρκώς τον μακρύ δρόμο αυτού του βίου, επίστρεψε λοιπόν στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Διότι πρόκειται να δοθεί αιώνια ανάπαυση σε εκείνους που αγωνίστηκαν νομίμως στον παρόντα βίο, η οποία δεν αποδίδεται ως οφειλή για τα έργα τους, αλλά παρέχεται κατά χάριν από τον μεγαλόδωρο Θεό σε εκείνους που έχουν ελπίσει σε Αυτόν. Έπειτα, πριν διηγηθεί τα εκεί αγαθά, περιγράφοντας την αποφυγή των οχληρών καταστάσεων του κόσμου, ευχαριστεί για όλα αυτά τον ελευθερωτή των ψυχών, Εκείνον που τον απαλλάσσει από την ποικίλη και αναπόδραστη δουλεία των παθών. Ποια είναι όμως αυτά; Ότι λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα, και τα πόδια μου από το ολίσθημα. Μέσω της σύγκρισης με τα όσα συμβαίνουν εδώ, σκιαγραφεί τη μέλλουσα ανάπαυση. Διότι εδώ, λέει, με περικύκλωσαν οι ωδίνες του θανάτου· εκεί όμως λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο. Εδώ τα μάτια χύνουν το δάκρυ της θλίψης· εκεί όμως κανένα δάκρυ δεν σκοτίζει τις κόρες των ματιών εκείνων που ευφραίνονται με τη θεωρία του κάλλους της δόξας του Θεού.

Ποιος να μην κλάψει για μένα, που έχω την ευλάβεια ως κάλυμμα της κακίας; Διότι στα λόγια μονάζω, αλλά με τα έργα παροργίζω τον Θεό. Αληθινά, έχει ψυχρανθεί η αγάπη πολλών ψυχών. Ας ανανήψουμε προς τον Κύριο, σας παρακαλώ. Ο Κύριος δεν αποβάλλει αυτούς που θέλουν να σωθούν, αλλά μάλιστα συνεργάζεται μαζί τους. Ας πούμε και εμείς μαζί με τον Προφήτη: Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Διότι λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα και τα πόδια μου από το ολίσθημα.

Διότι το να λέει, ισχυρίζεται, ο προφήτης «προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα», είναι λόγος της ίδιας της ψυχής, επειδή, λέγει, αυτή αμάρτησε επάνω στον ουρανό προτού να ταπεινωθεί μέσα στο σώμα· και το να λέει «επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου», αναφέρεται σε αυτόν που αγωνίστηκε γενναία εδώ με αγαθοεργίες, ο οποίος επιστρέφει στην άνω ανάπαυση εξαιτίας της δικαιοπραγίας των έργων του. Και μπορεί κανείς να αναφέρει πολλά άλλα παρόμοια. Ισχυρίζεται δε ότι ο Αδάμ έχει χάσει το κατ' εικόνα. Εξαιτίας αυτού, υποστηρίζει ότι η Γραφή επισημαίνει και τους δερμάτινους χιτώνες· διότι, λέγει, το ότι «έφτιαξε σε αυτούς δερμάτινους χιτώνες και τους έντυσε», υποδηλώνει το σώμα. Και μεγάλη είναι η χλεύη που διακηρύσσεται από αυτόν. Την δε ανάσταση των νεκρών την καθιστά ελλιπή, άλλοτε μεν υποστηρίζοντάς την στα λόγια, άλλοτε δε αρνούμενός την παντελώς, και άλλοτε λέγοντας ότι μόνο ένα μέρος της ανίσταται. Αλληγορεί, λοιπόν, όσα περισσότερα μπορεί, τον παράδεισο, τα ύδατά του, αυτά που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς και το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τη γη. Και δεν παύει να φλυαρεί για αυτά και για άλλα παρόμοια. Ήδη όμως και σε κάποια άλλα σημεία, έχοντας μνημονεύσει τέτοια ζητήματα γύρω από αυτόν, τα έχουμε αναπτύξει διεξοδικά. 5. Δεν θα είναι καθόλου δυσάρεστο και τώρα πάλι να αναλύσουμε, στο πλαίσιο της δικής του αίρεσης, την ίδια αιτία και υπόθεση, και να προβούμε στην ανατροπή της με βάση τα ίδια τα επιχειρήματα που προβάλλονται από εκείνον.

«Αυτά τα είπα στον εαυτό μου», λέει, σκεπτόμενος μήπως τυχόν φανώ ανάξιος της μετά θάνατον ζωής κοντά στον Θεό και της μερίδας εκείνων που ζουν πλησίον Του, εκεί όπου βρισκόταν το σωτήριο του Θεού. Διότι δεν αγνοούσε το λόγιο των Ψαλμών που λέει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε», «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο στη χώρα των ζώντων», και πάλι: «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο στο φως των ζώντων». Γνωρίζοντας, λοιπόν, ως «χώρα των ζώντων» κάποια άλλη από τον παρόντα βίο, και ως «ανάπαυση της ψυχής» αυτήν που βρίσκεται κοντά στον Θεό, και κατανοώντας ως «φως» όχι το ηλιακό, αλλά εκείνο «όσων ζουν κοντά στον Θεό», κατόπιν καταλήφθηκε από μέριμνα μήπως στερηθεί αυτά και εκπέσει από «το σωτήριο του Θεού», το οποίο ήταν ο Χριστός Του. Εύλογα, έχοντας περιέλθει σε αγωνία για τα όσα έπονται της απαλλαγής από τον βίο, από τη μία υπενθυμίζει στον Θεό τη δική του ευσέβεια, και από την άλλη παρακαλούσε θερμά, μέσω του κλαυθμού, να μην εκπέσει από τη χώρα των ζώντων. Αγωνιούσε υπερβολικά και για τούτο, μήπως μετά τον θάνατο δεν δει άνθρωπο του Θεού και δεν αναπαυθεί μαζί με τις μακάριες και θεοφιλείς ψυχές. Επιπλέον, εκτός από τα προειρημένα, τον Εζεκία τον λυπούσε και το γεγονός ότι δεν υπήρχε κανένας διάδοχος από το σπέρμα του, αφού δεν είχε αποκτήσει ακόμη παιδί τον καιρό που έλεγε αυτά.

Διότι το μεν σώμα τους, αφού διαλυθεί όπως ακριβώς το εμβρυϊκό περίβλημα, θα παραδοθεί στη φθορά, χωρίς να έχει καμία ελπίδα για την ανάσταση μαζί με τους αγίους. Η δε ψυχή τους, η οποία είναι εγκλωβισμένη στο σώμα όπως μέσα στο εμβρυϊκό περίβλημα, θα παρομοιαστεί με την αποβολή μιας γυναίκας, χωρίς να απολαμβάνει ούτε τη ζωή, ούτε το φως, ούτε τις αχτίδες του ήλιου, αλλά θα μεταβεί από το σκοτάδι στο σκοτάδι. Και ούτε θα αναληφθεί στη χώρα των ζώντων, ούτε θα ευαρεστήσει τον Κύριο στο φως των ζώντων. Ούτε βέβαια θα πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». αλλά, στερημένη από όλα αυτά, θα παραδοθεί στο σκοτάδι. Κάνοντας μνεία αυτού ο Σωτήρας, έλεγε: «Αφού του δέσετε τα πόδια και τα χέρια, ρίξτε τον στο εξώτερο σκότος· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων». Και αυτό μεν θα είναι το τέλος των ασεβών. Τον δε καρπό τους και τις πράξεις τους, που δεν διαφέρουν σε τίποτα από τα αγκάθια, πριν προλάβουν να ολοκληρωθούν και να φτάσουν στην τελείωση της κακίας, ενώ βρίσκονται ακόμη στο ξεκίνημά τους, θα τα ξηράνει η οργή του Θεού που πρόκειται να τους καταλάβει. Αυτό ακριβώς σημαίνει ο λόγος που αναφέρει: «Πριν αυξηθούν τα αγκάθια σας, ώστε να γίνουν βάτος, ενώ είναι ακόμη ζωντανός, σαν να ήταν ολόξερος θα τον αρπάξει η λαίλαπα». Επειδή, λοιπόν, κατανοήσαμε σε ικανοποιητικό βαθμό το νόημα της μετάφρασης του Συμμάχου, είναι ώρα να προχωρήσουμε και σε αυτή των Εβδομήκοντα, και από την προαναφερθείσα αντιπαραβολή να αντιληφθούμε και το δικό τους νόημα. Λέει λοιπόν: «Θα τεντώσει το τόξο του μέχρις ότου ασθενήσουν».

Διότι οι μάρτυρες του Θεού, έχοντας τελειωθεί δια του θανάτου, βρήκαν την αληθινή αναψυχή, ώστε να μπορούν να λένε: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε· διότι ελύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο», και τα εξής.

Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου· ελεήμων και δίκαιος είναι ο Κύριος, και ο Θεός μας ελεεί. Ο Κύριος προστατεύει τα νήπια· ταπεινώθηκα, και με έσωσε. Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε· διότι ελευθέρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα, και τα πόδια μου από το ολίσθημα. Διότι όλα αυτά, λέει, τα αγάπησα υπομένοντάς τα για τον Θεό. Διότι δεν τα υπέμεινα παρά τη θέλησή μου, ούτε προσπαθώντας να τα αποφύγω, αλλά παραδίδοντας πρόθυμα τον εαυτό μου σε όλα αυτά, τα αποδέχθηκα εξαιτίας της αγάπης προς τον Θεό· ώστε να μπορώ να λέω: Για χάρη σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα. Διότι όλα αυτά τα αγάπησα για τον Κύριο, και αφού τα αγάπησα, επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου.

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΕʹ. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Και αυτά συνδέονται με τα προηγούμενα στο εβραϊκό κείμενο, έτσι ώστε το νόημά τους να εξαρτάται από όσα έχουν προαναφερθεί και να αποτελούν μέρος τους. Διότι, αφού βέβαια είχε πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου» και πάλι: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων», εδώ τα συνδέει λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι πίστεψα ότι υπάρχει άλλη χώρα ζώντων παράλληλα με τον ανθρώπινο βίο, και ότι υπάρχει άλλη ανάπαυση της ψυχής πέρα από τη διαμονή πάνω στη γη: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης.

Αλληλούια. Άγιος ύμνος που προσφέρεται στον Χριστό από τον νέο λαό, ο οποίος προοδεύει στην πίστη. Αγάπησα. Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ, η οποία αποτελεί ικεσία του νέου λαού προς τον Θεό. Διότι έκλινε. Επειδή, εάν δεν έκλινε το αυτί Του από συμπάθεια, πώς θα έσωζε τον άνθρωπο (ή, πώς θα σωζόταν ο άνθρωπος); Και στις ημέρες. Εδώ είναι η φωνή του Χριστού εκ μέρους του Αδάμ, όταν βρισκόταν στον σταυρό. Με περικύκλωσαν. Τις ωδίνες που προκάλεσε ο διάβολος εναντίον του Κυρίου, καθώς νόμιζε ότι Τον θανατώνει. Κίνδυνοι. Διότι κάτω από τα κλείθρα του άδη κρατούνταν ο Αδάμ δεσμευμένος, μέχρι που ήλθε ο Κύριος. Θλίψη. Την οποία προκάλεσε στον Αδάμ η παρακοή, αλλά ερχόμενος ο Κύριος την ανέλαβε. Και το όνομα. Μόλις το επικαλέστηκα, αμέσως σώθηκα, λέει ο άνθρωπος. Ω Κύριε. Ο λόγος δείχνει έκπληξη, η φωνή οδυρμό. Ελεήμων. Δηλαδή, ο Κύριος είναι ελεήμων. Και για ποιο λόγο καθυστερούμε κρατούμενοι από την αμαρτία, λένε ο Αδάμ και η Εύα. Και ο Θεός. Γι' αυτό ο Θεός μας δεν παύει να ελεεί. Που φυλάσσει. Αναφέρεται στον νηπιάζοντα λαό, δηλαδή τον νέο, για τον οποίο ο Παύλος λέει: σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ. Ταπεινώθηκα. Η προφητεία αναφέρεται στον Αδάμ· διότι ο Χριστός τον έσωσε, επειδή είχε ταπεινωθεί από την παράβαση. Επίστρεψε. Διότι ο Αδάμ έλαβε και πάλι τον παράδεισο, αλλά και τον ουρανό. Διότι ο Κύριος. Ο Κύριος ανέλαβε τον Αδάμ στη θεότητά Του. Διότι απάλλαξε. Επειδή ο Κύριος ελευθέρωσε τον άνθρωπο από τον πονηρό θάνατο της αμαρτίας.

Επειδή, λοιπόν, είμαστε γεμάτοι από ευθυμία, για τον λόγο αυτό ψάλλουμε στους νεκρούς ψαλμούς, οι οποίοι μας προτρέπουν να έχουμε θάρρος απέναντι στην τελευτή. Διότι λέει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». Βλέπεις ότι ο θάνατος είναι ευεργεσία και ανάπαυση; Διότι εκείνος που εισήλθε στην κατάπαυση εκείνη, αναπαύθηκε από τα έργα του, όπως ακριβώς και ο Θεός από τα δικά Του.

Αναλογίσου τι ψάλλεις εκείνη την ώρα: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε»· και πάλι: «Δεν θα φοβηθώ κανένα κακό, διότι εσύ είσαι μαζί μου»· και πάλι: «Εσύ είσαι το καταφύγιό μου από τη θλίψη που με περιβάλλει». Αναλογίσου τι σημαίνουν αυτοί οι ψαλμοί.

Αλλά δεν δίνεις προσοχή, παρά βρίσκεσαι σε μέθη εξαιτίας του πένθους. Έστω και κατά τις κηδείες των άλλων, κατανόησε με ακρίβεια την κατάσταση, ώστε να διαθέτεις το φάρμακο και για τα δικά σου πένθη. Λες «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε», και συγχρόνως δακρύζεις; Δεν είναι αυτά θέατρο; Δεν είναι υποκρισία; Διότι, εάν πράγματι πιστεύεις αυτά που λες, περιττώς πενθείς· εάν όμως παίζεις θέατρο και υποκρίνεσαι και τα θεωρείς όλα αυτά μύθους, τότε γιατί ψάλλεις; Γιατί ανέχεσαι εκείνους που προσέρχονται; Γιατί δεν αποδιώχνεις αυτούς που ψάλλουν; «Μα αυτό είναι γνώρισμα των παράφρονων», θα πει κάποιος. Εκείνο όμως που κάνεις είναι πολύ χειρότερο. Προς το παρόν, λοιπόν, απευθύνω παραίνεση. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, θα αντιμετωπίσω το ζήτημα με μεγαλύτερη αυστηρότητα, διότι φοβάμαι τα μέγιστα μήπως, με αυτόν τον τρόπο, εισχωρήσει στην Εκκλησία κάποια βαριά νόσος. Αυτόν τον γοερό θρήνο, λοιπόν, ας τον διορθώσουμε αργότερα· προς το παρόν όμως, παραγγέλλω και διαμαρτύρομαι εντόνως και προς τους πλουσίους και προς τους φτωχούς, και προς τις γυναίκες και προς τους άνδρες.

Περί της αγάπης του Θεού: Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται. Περί όσων πρόκειται να μας συμβούν μετά από αυτά, και περί εκείνης της ατάραχης κατάληξης: «Επίστρεψε», λέει, «ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου».

Διότι, πράγματι, νίκησε τον θάνατο. Γιατί λοιπόν θρηνείς άσκοπα; Το γεγονός έχει μεταβληθεί σε ύπνο. Γιατί οδύρεσαι και κλαις; Διότι αυτό, ακόμη κι αν το έπρατταν οι ειδωλολάτρες, θα έπρεπε να το περιγελά κανείς· όταν όμως ο πιστός ασχημονεί με τέτοιο τρόπο, ποια δικαιολογία υπάρχει; Ποια συγγνώμη θα δοθεί σε όσους συμπεριφέρονται τόσο ανόητα, και μάλιστα έπειτα από τόσο χρόνο και μετά από τόσο σαφή απόδειξη της αναστάσεως; Εσύ όμως, σαν να βιάζεσαι να αυξήσεις το έγκλημα, μας φέρνεις και ειδωλολάτρισσες μοιρολογίστρες, ανάβοντας το πάθος και αναζωπυρώνοντας το καμίνι, και δεν ακούς τον Παύλο που λέει: «Ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαρ; Ή ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο;». Και ενώ τα τέκνα των ειδωλολατρών, τα οποία δεν γνωρίζουν τίποτα περί αναστάσεως, βρίσκουν ωστόσο λόγια παρηγοριάς, λέγοντας: «Υπόμεινε γενναία, διότι δεν είναι δυνατόν να αναιρεθεί αυτό που έγινε, ούτε να διορθωθεί με τους θρήνους»· εσύ, που ακούς πολύ πιο φιλοσοφημένες και ωφέλιμες διδασκαλίες από αυτές, δεν ντρέπεσαι να ασχημονείς χειρότερα από εκείνους; Διότι εμείς δεν λέμε: «Υπόμεινε γενναία, επειδή δεν είναι δυνατόν να αναιρεθεί αυτό που έγινε», αλλά λέμε: «Υπόμεινε γενναία, διότι οπωσδήποτε θα αναστηθεί»· κοιμάται το παιδί, δεν έχει πεθάνει· ησυχάζει και δεν έχει χαθεί. Διότι την κατάστασή του θα διαδεχθεί η ανάσταση, η αιώνια ζωή, η αθανασία και ο αγγελικός κλήρος. Δεν ακούς τον ψαλμό που λέει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε»; Ο Θεός αποκαλεί το γεγονός αυτό ευεργεσία, και εσύ θρηνείς;

Διότι, εάν για τους προφήτες δεν ήταν συμφέρον, πολύ περισσότερο για εσένα. Και ότι δεν ήταν συμφέρον, άκουσε τι λέγει: «Καλό ήταν σε εμένα που με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Εδώ η ευχαριστία είναι διπλή: και διότι του επέτρεψε να πέσει σε κινδύνους, και διότι, όταν έπεσε, δεν τον εγκατέλειψε. Και τα δύο αποτελούν τρόπον τινά είδος ευεργεσίας, και το πρώτο δεν είναι κατώτερο από το δεύτερο, αλλά, εάν πρέπει να πούμε κάτι το αξιοθαύμαστο, είναι και ανώτερο. Διότι το ένα διέλυσε τους κινδύνους, ενώ το άλλο κατέστησε την ψυχή πιο φιλοσοφημένη. «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Διότι λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα, και τα πόδια μου από το ολίσθημα. Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων». Το μεν ιστορικό νόημα κάνει λόγο για θαυμαστή απαλλαγή, και για κάποια άνεση και ελευθερία. Εάν όμως κάποιος το ερμηνεύσει με πνευματική αναγωγή, θα μπορέσει να ονομάσει λύτρωση την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο, και να την αποκαλέσει ανάπαυση. Διότι αποτελεί απαλλαγή από όλα τα απροσδόκητα δεινά· και δεν υπόκειται πλέον στην αβεβαιότητα, έχοντας βρεθεί σε ασφάλεια, εκείνος που ολοκλήρωσε τον βίο του με αγαθή ελπίδα.

Και ότι θα υπάρξει κατάργηση του θανάτου, το διδάσκει λέγοντας: Ο Θεός μου θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει. Το από πού δημιουργήθηκε το σώμα μας και πού επιστρέφει πάλι, το αναφέρει: Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα, και θα επιστρέψει στο χώμα του. Γιατί όλα αυτά; Για εσένα: Διότι με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κυρίαρχο πάνω στα έργα των χεριών σου. Έχουμε κάτι κοινό με τους αγγέλους εμείς οι άνθρωποι, και γι' αυτό λέει: Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Και για την αγάπη του Θεού λέει: Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους υιούς του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος όσους τον φοβούνται. Σχετικά με όσα πρόκειται να ακολουθήσουν για εμάς μετά από αυτά, και για εκείνη την ατάραχη κατάληξη, λέει: Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου.

Έπειτα εκείνος, καθώς έβλεπε ότι δεν πειθόταν, διέταξε, αφού τον δέσουν με αλυσίδες και δεσμά, να τον οδηγήσουν στον θάνατο για να τον αποκεφαλίσουν· αυτός όμως, καθώς οδηγούνταν για να πεθάνει, άρχισε να ψάλλει αυτά τα λόγια του ψαλμού: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε».

Ψαλμός 114. Αλληλούια. «Αγάπησα, διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη δέησή μου, διότι έκλινε το αυτί του σε εμένα, και στις ημέρες μου θα τον επικαλεστώ». Διότι ο χορός των δικαίων, των προφητών και των αποστόλων άκουγε τον νόμο του Θεού, και ο Θεός τους άκουγε, και εξαιτίας αυτού αγαπούσαν τον Θεό ακόμη περισσότερο, επειδή εκείνος που εισακούεται αγαπά ακόμη περισσότερο αυτόν που ανταποκρίνεται και εκπληρώνει το αίτημα. «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, κίνδυνοι του άδη με βρήκαν, και το όνομα του Κυρίου επικαλέστηκα» παρακαλώντας και λέγοντας: «Ω Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου». Και αφού εισακούστηκα, αγάπησα ακόμη περισσότερο το έλεός του. Αναφωνώ με πάθος λέγοντας: «Ελεήμων είναι ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός μας ελεεί» εκείνους που έχουν εμπιστοσύνη σε αυτόν. «Ο Κύριος προστατεύει τα νήπια», ως πλάστης τους, και πριν γεννηθούν και μετά τη γέννησή τους, για να μην χαθούν από καύσωνα ή ψύχος, από γκρεμό ή από δηλητηριώδες ερπετό, εξαιτίας της νηπιώδους κατάστασης και της απειροκακίας τους. «Ταπεινώθηκα», είτε εκούσια λόγω ταπεινοφροσύνης είτε ακούσια εξαιτίας πειρασμών, «και με έσωσε» ο Κύριος γρήγορα. Και έχοντας αποκτήσει πείρα του καλού, θα μου έλεγε: «Επίστρεψε, ψυχή μου», από το βάρος της αμαρτίας «στην ανάπαυσή σου» της μετανοίας. «

«Διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε» με μακροθυμία, «διότι σε ελευθέρωσε από τον θάνατο, από τα δάκρυα και από την πτώση» και τα υπόλοιπα, για τα οποία οφείλεις να λες έμπρακτα: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων», επειδή υπάρχει και η χώρα των νεκρών, ο άδης και η απώλεια, όπου όσοι καταδικάστηκαν για τη φαυλότητα των έργων τους βρίσκονται μακριά από τη χώρα των ζώντων.

Όταν δε τα κρατικά ζητήματα τακτοποιήθηκαν όπως φαινόταν σωστό στον Ανδρόνικο και με τον καλύτερο τρόπο, από τους γιους του και από όσους είχαν προσχωρήσει σε αυτόν, αργά αναχώρησε και ο ίδιος από τον Δάμαλη, ψάλλοντας ψιθυριστά τον ψαλμό του Δαβίδ καθώς διέσχιζε τον πορθμό και λέγοντας χαμηλόφωνα με ευθυμία: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε, διότι ελευθέρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα και τα πόδια μου από το ολίσθημα». Ενώ δε ο Αλέξιος και η μητέρα του Ξένη εξήλθαν από τα ανάκτορα σύμφωνα με τη θέληση του Ανδρόνικου και μετακόμισαν στα βασιλικά κτίρια στο Φιλοπάτιο, τα οποία ονομάζονταν του Μαγγάνη, προσέρχεται εκεί ο Ανδρόνικος και στον μεν βασιλιά αποδίδει βαθιά προσκύνηση και ασπάζεται τα πόδια του, χτυπώντας το στήθος του ως συνήθως και χύνοντας δάκρυα, ενώ προς τη μητέρα του Ξένη απέδωσε τυπικά την τιμή σαν να απουσίαζε, θεωρώντας τον χαιρετισμό της ως πάρεργο της εκεί παρουσίας του, και αφού παρέμεινε για λίγο, αναχώρησε. Και αφού έφτασε στη σκηνή που του είχε ετοιμαστεί κάπου εκεί, είχε γύρω του όσους είχαν στήσει τις σκηνές τους, όπως τα πουλιά συγκεντρώνουν κάτω από τις φτερούγες τους τα μικρά τους, κάθε ευγενή και επιφανή.

Επομένως, λοιπόν, άφησε, δέσποινα, εγκατάλειψε την απαρηγόρητη λύπη, βάλε ένα σταθερό όριο στον πόνο. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, ευχαριστίας, πες μαζί με τον μακάριο Ιώβ: «Ο Κύριος έδωσε, ο Κύριος αφαίρεσε· όπως φάνηκε καλό στον Κύριο, έτσι και έγινε». Πες τα λόγια του Δαβίδ: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου»· διότι ο θάνατος του υιού αφορά την ίδια σου την ψυχή. Αποβλέποντας δε στη χηρεία, αναφώνησε: «Ο Κύριος είναι βοηθός μου, και δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος». Διότι, έχοντας αυτή τη διάθεση, πρώτον μεν θα ευφράνεις τον Θεό, προσφέροντας οικειοθελώς ως θυσία τον υιό σου κατά το πρότυπο του Αβραάμ, έπειτα δε θα προσφέρεις και στο ίδιο το πολυαγαπημένο σου τέκνο τα βέλτιστα, καθώς θα σε βλέπει να υπομένεις με ευγνωμοσύνη, και σε όλους τους άλλους θα αναδειχθείς υπόδειγμα αγαθής υπομονής εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Τον οποίον παρακαλούμε, αφού αγγίξει την καρδιά σου με έλεος και οικτιρμούς, να δημιουργήσει μέσα σου φως παρηγοριάς ώστε να διάγεις τη ζωή σου με ειρήνη, και αφού ζήσεις εδώ έναν θεάρεστο βίο, να σε αξιώσει να συναντήσεις ξανά τον υιό σου και να αγαλλιάσετε μαζί αιώνια.

Αλλά επειδή ο λόγος αφορά τη διακονία, ας αποδεχόμαστε με εκτίμηση όσους εκτελούν τις εφημερίες στο μαγειρείο, ως ανθρώπους που κοπιάζουν περισσότερο και βαστάζουν τα βάρη ο ένας του άλλου, και έτσι εκπληρώνουν τον νόμο της αγάπης· ας αποδεχόμαστε και εκείνους που φροντίζουν για τις αναγκαίες ανάγκες της αδελφότητας, ως καλούς και δόκιμους οικονόμους εν Κυρίω· και βεβαίως ας αποδεχόμαστε εκείνους που ψάλλουν με σύνεση και εγρήγορση, ως αξιωμένους μεγαλύτερου μισθού. Και δες τι λογής είναι ο βίος μας, πόσο σπουδαία είναι η πολιτεία μας, η μακάρια εργασία την οποία κατεργάστηκαν οι άγιοι πατέρες μας με πολλή προθυμία· την οποία και εμείς, αν εκτελέσουμε και επιτελέσουμε καλά, με χαρά θα επιστρέψουμε στο σπίτι μας, σύμφωνα με το λεχθέν υπό του μακαρίου Δαβίδ: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». Και είθε να αξιωθούμε όλοι μας να αρθρώσουμε αυτήν την εξόδια φωνή κατά την ώρα του θανάτου, και να επιτύχουμε την αιώνια ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι είναι φοβερό, αδελφοί, την ώρα της εξόδου να αναπολεί κανείς τον παρελθόντα χρόνο και να αναζητά ημέρες ζωής για την απόκτηση αρετών. Αυτό είναι φοβερό και εξαιρετικά οδυνηρό. Διότι εκείνος που θα βρεθεί σε αυτή την κατάσταση, προφανώς θα ταραχθεί και θα περιέλθει σε μεγάλη δυσχέρεια, καθώς δεν θα πορεύεται πλέον προς ανταμοιβή των αγώνων του, αλλά προς έκτιση των αμαρτιών του σώματος. Και θα αντικρίσει ένα φοβερό θέαμα. Για να μην το πάθουμε όμως εμείς αυτό, σας υπενθυμίζω και σας παρακαλώ να είμαστε πάντοτε έτοιμοι για την έξοδο, θεωρώντας κάθε ημέρα ως την τελευταία του βίου μας, σύμφωνα με τη διδασκαλία του αγίου Αντωνίου. Διότι, εάν διαθέτουμε αυτό το φρόνημα, ποτέ δεν θα είμαστε χαλαροί ούτε αποκαμωμένοι, ούτε ράθυμοι, ούτε άπρακτοι, ούτε αντιρρησίες, ούτε απειθείς, ούτε ανυπότακτοι, ούτε γελωτοποιοί. Αντιθέτως, θα είμαστε ευπειθείς και υποτακτικοί, γεμάτοι κατάνυξη και πνευματική ευαισθησία, πράοι και ειρηνικοί, ειλικρινείς και απρόσκοπτοι, με προαίρεση για κάθε τι αγαθό, κατά μίμηση των αγίων. Διότι εκείνοι, πολιτευόμενοι κατ' αυτόν τον τρόπο, επέτυχαν τα υπεσχημένα αγαθά. Και τα ανέφερα αυτά, διασφαλίζοντας όχι μόνο εσάς, αλλά και τον ίδιο μου τον εαυτό, ώστε, ζώντας με μια τέτοια προετοιμασία, να βρεθούμε την ώρα της εξόδου άφοβοι και ατρόμητοι, αναφωνώντας τα λόγια του Δαυίδ: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». Και επίσης: «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων».