Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 114:9

Ονομάζει δε «χώρα των ζώντων» την επουράνια Ιερουσαλήμ, στην οποία όσοι αγωνίστηκαν κατά Θεόν, ως άριστοι νικηφόροι, θα ακούσουν το: «Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ».

Αυτά μεν, λοιπόν, ειπώθηκαν γενικώς περί πίστεως, εξαιτίας εκείνων που λογομαχούν και στηρίζουν την ελπίδα τους σε κενά λόγια. Μου φαίνεται δε ότι ο προκείμενος ψαλμός έχει ακολουθία ως προς το νόημα που προηγήθηκε στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι εκεί είπε: «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο εν χώρα ζώντων». Επειδή, λοιπόν, κάνει λόγο για μια χώρα που δεν βλέπεται, ωσάν να την γνωρίζει με σαφήνεια, αποδίδει την αιτία της βεβαιότητάς του για τα αόρατα, λέγοντας: «Επίστευσα, ότι υπάρχει κάποια χώρα ζώντων· γι' αυτό ελάλησα, ότι θα ευαρεστήσω τον Κύριο μέσα σε αυτήν». Γενικώς δε, η ψυχή που προχωρά στο να ομιλεί χωρίς πίστη, θα φλυαρεί εις μάτην, προφέροντας τον λόγο χωρίς κανένα πραγματικό αντικείμενο. Αρχή, λοιπόν, του συνετού λόγου είναι η πίστη, ισχυρά εδραιωμένη στην καρδιά εκείνου που ομιλεί. Έπειτα, το από πού μας είναι δυνατόν να κατορθώσουμε το τέλειο ως προς την πίστη, το προσθέτει στη συνέχεια, λέγοντας: «Εγώ δε εταπεινώθην σφόδρα».

Εδώ είναι μεγάλος ο κίνδυνος του ολισθήματος· γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Εκεί, όμως, οι βάσεις είναι σταθερές, η ζωή είναι ασάλευτη· δεν υπάρχει πλέον κίνδυνος να παρασυρθεί κανείς στην αμαρτία. Διότι δεν υπάρχει ούτε επανάσταση της σάρκας ούτε συνέργεια γυναίκας προς την αμαρτία. Επειδή δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ κατά την ανάσταση, αλλά η ζωή είναι μία και ενιαία, καθώς όσοι κατοικούν στη χώρα των ζώντων ευαρεστούν τον Δεσπότη τους. Αυτός ο κόσμος είναι ο ίδιος θνητός και αποτελεί τόπο εκείνων που πεθαίνουν. Επειδή, δηλαδή, η σύσταση των ορατών πραγμάτων είναι σύνθετη, και καθετί σύνθετο από τη φύση του διαλύεται, εμείς που βρισκόμαστε στον κόσμο, όντας μέρη του κόσμου, αναγκαστικά μετέχουμε στη φύση του σύμπαντος. Γι' αυτό, και πριν η ψυχή χωριστεί από το σώμα με τον θάνατο, εμείς οι άνθρωποι πεθαίνουμε πολλές φορές. Και ας μη σου φανεί παράδοξο αυτό που λέγεται, αλλά εξέτασε την αλήθεια του πράγματος. Διότι, μέσα σε τρεις επταετίες, ο άνθρωπος από τη φύση του υφίσταται τρεις αλλοιώσεις και μεταβολές ηλικιών και τρόπων ζωής, και σε κάθε επταετία ένα ιδιαίτερο όριο οροθετεί τα παρελθόντα και καθιστά ολοφάνερη τη μεταβολή. Η ηλικία του νηπίου ολοκληρώνεται με την αποβολή των δοντιών κατά την πρώτη επταετία. Η χρονική περίοδος, έπειτα, του παιδιού που είναι πλέον κατάλληλο για μάθηση διαρκεί μέχρι την εφηβεία.

Όταν, λοιπόν, δεις έναν άνδρα που έχει αφήσει πίσω του την πρόοδο της ηλικιακής του ανάπτυξης, έχει ήδη σταθεροποιηθεί στους λογισμούς του και δεν φέρει κανένα ίχνος της νεότητας, δεν θα θεωρήσεις ότι τα παρελθόντα έχουν πεθάνει μέσα του; Επίσης, ο ηλικιωμένος, έχοντας μεταρμοστεί σε άλλη μορφή και ψυχική διάθεση, είναι προφανώς διαφορετικός σε σχέση με τους προηγούμενους. Ώστε και η ζωή των ανθρώπων είναι φυσικό να ολοκληρώνεται μέσα από πολλούς θανάτους, όχι μόνο μέσω των ηλικιακών μεταβάσεων, αλλά και μέσω των πτώσεων των ψυχών στην αμαρτία. Όπου, όμως, δεν υπάρχει αλλοίωση ούτε του σώματος ούτε της ψυχής (διότι δεν υπάρχει ούτε παρεκτροπή του λογισμού ούτε μεταβολή της γνώμης, καθώς καμία περίσταση δεν αφαιρεί τη σταθερότητα και την αταραξία των λογισμών), εκείνη είναι η χώρα των όντως ζώντων, οι οποίοι παραμένουν πάντοτε όμοιοι με τον εαυτό τους. Σε αυτήν τη χώρα προπαντός υπόσχεται ο Προφήτης ότι θα ευαρεστήσει τον Θεό των όλων, εφόσον δεν πρόκειται να εμποδιστεί από κανέναν εξωτερικό παράγοντα ως προς τον σκοπό της αληθινής και ισότιμης με αυτή των αγγέλων δουλείας. Διότι φιλοτιμούμαστε, λέγει, είτε ενδημούμε στο σώμα είτε εκδημούμε από το σώμα, να είμαστε ευάρεστοι σε Αυτόν.

Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων. Για να αξιωθούμε και εμείς να ακούσουμε αυτό που έχει ειπωθεί: αυτός ο υιός μου ήταν νεκρός και ανέζησε, ήταν χαμένος και βρέθηκε. Διότι στον Θεό μας ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

«Αυτά τα είπα στον εαυτό μου», λέει, σκεπτόμενος μήπως τυχόν φανώ ανάξιος της μετά θάνατον ζωής κοντά στον Θεό και της μερίδας εκείνων που ζουν πλησίον Του, εκεί όπου βρισκόταν το σωτήριο του Θεού. Διότι δεν αγνοούσε το λόγιο των Ψαλμών που λέει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε», «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο στη χώρα των ζώντων», και πάλι: «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο στο φως των ζώντων». Γνωρίζοντας, λοιπόν, ως «χώρα των ζώντων» κάποια άλλη από τον παρόντα βίο, και ως «ανάπαυση της ψυχής» αυτήν που βρίσκεται κοντά στον Θεό, και κατανοώντας ως «φως» όχι το ηλιακό, αλλά εκείνο «όσων ζουν κοντά στον Θεό», κατόπιν καταλήφθηκε από μέριμνα μήπως στερηθεί αυτά και εκπέσει από «το σωτήριο του Θεού», το οποίο ήταν ο Χριστός Του. Εύλογα, έχοντας περιέλθει σε αγωνία για τα όσα έπονται της απαλλαγής από τον βίο, από τη μία υπενθυμίζει στον Θεό τη δική του ευσέβεια, και από την άλλη παρακαλούσε θερμά, μέσω του κλαυθμού, να μην εκπέσει από τη χώρα των ζώντων. Αγωνιούσε υπερβολικά και για τούτο, μήπως μετά τον θάνατο δεν δει άνθρωπο του Θεού και δεν αναπαυθεί μαζί με τις μακάριες και θεοφιλείς ψυχές. Επιπλέον, εκτός από τα προειρημένα, τον Εζεκία τον λυπούσε και το γεγονός ότι δεν υπήρχε κανένας διάδοχος από το σπέρμα του, αφού δεν είχε αποκτήσει ακόμη παιδί τον καιρό που έλεγε αυτά.

Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων. Αυτός ο ίδιος ο κόσμος είναι θνητός και αποτελεί τόπο αυτών που πεθαίνουν. Διότι, επειδή η σύσταση των ορατών πραγμάτων είναι σύνθετη και καθετί σύνθετο από τη φύση του υπόκειται σε διάλυση, όντας μέσα στον κόσμο και αποτελώντας μέρος του κόσμου, κατ' ανάγκην μετέχουμε στη φύση του συνόλου. Εκεί όμως δεν υπάρχει αλλοίωση, ούτε του σώματος ούτε της ψυχής. Διότι δεν υπάρχει ούτε εκτροπή του λογισμού ούτε μεταβολή της γνώμης, αφού καμία περίσταση δεν αφαιρεί τη σταθερότητα και την αταραξία των λογισμών. Εκείνη είναι η χώρα αυτών που πραγματικά ζουν, στην οποία κυρίως ο προφήτης υπόσχεται ότι θα ευαρεστήσει τον Θεό, καθώς δεν πρόκειται να εμποδιστεί από κανέναν από τους εξωτερικούς παράγοντες.

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΕʹ. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Και αυτά συνδέονται με τα προηγούμενα στο εβραϊκό κείμενο, έτσι ώστε το νόημά τους να εξαρτάται από όσα έχουν προαναφερθεί και να αποτελούν μέρος τους. Διότι, αφού βέβαια είχε πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου» και πάλι: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων», εδώ τα συνδέει λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι πίστεψα ότι υπάρχει άλλη χώρα ζώντων παράλληλα με τον ανθρώπινο βίο, και ότι υπάρχει άλλη ανάπαυση της ψυχής πέρα από τη διαμονή πάνω στη γη: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης.

Ταπείνωσα τον εαυτό μου και τον κακούχησα πάρα πολύ· διότι έτσι ερμήνευσε ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Κακουχήθηκα πάρα πολύ». Αυτό δε το έπραξα, επειδή γνώριζα καλά ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης· γι' αυτό, αγωνιώντας και μεριμνώντας μήπως τυχόν και εγώ, εκφέροντας κρίση για τον εαυτό μου ως άνθρωπος και λέγοντας: «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων», διαψευστώ· για τον λόγο αυτόν, έχοντας πιστέψει στη μέλλουσα ζωή και στην ανάπαυση της ψυχής, καθώς και στη χώρα των ζώντων, και έχοντας ομιλήσει για αυτά ακριβώς επειδή πίστεψα, ώστε να μην εκπέσω ποτέ από την επαγγελία και διαψευσθώ ως προς την ελπίδα, ταπείνωσα τον εαυτό μου πάρα πολύ.

Διότι το ίδιο πράγμα εδώ μεν ονομάζεται κοίλωμα πέτρας, σε άλλα δε σημεία τρυφή του παραδείσου και αιώνια σκηνή και κατοικία παρά τω Πατρί και κόλπος του πατριάρχη και χώρα των ζώντων και ύδωρ αναπαύσεως και η άνω Ιερουσαλήμ και βασιλεία των ουρανών και βραβείο της κλήσεως και στέφανος χαρίτων και στέφανος τρυφής και στέφανος κάλλους και πύργος ισχύος και επιτραπέζια ευφροσύνη και συνεδρία του Θεού και θρόνος κρίσεως και τόπος ονομαστός και απόκρυφη σκηνή.

τους οφθαλμούς. Διότι ποτέ δεν έπαψε να πενθεί και να κλαίει ο Αδάμ, αφότου έπεσε εξαιτίας της παραβάσεως, έως ότου ήλθε ο Κύριος και τον ανέστησε, γεμίζοντάς τον με αιώνια χαρά. και τους πόδας. Ομιλεί για την πτώση, κατά την οποία γλίστρησε και έπεσε δια της παραβάσεως, αλλά αφού τον ανέστησε, στερέωσε τα πόδια του στο Ευαγγέλιο. ευαρεστήσω. Κάνοντας λοιπόν τον άνθρωπο να αναπαύεται στον παράδεισο.

Διότι, εάν για τους προφήτες δεν ήταν συμφέρον, πολύ περισσότερο για εσένα. Και ότι δεν ήταν συμφέρον, άκουσε τι λέγει: «Καλό ήταν σε εμένα που με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Εδώ η ευχαριστία είναι διπλή: και διότι του επέτρεψε να πέσει σε κινδύνους, και διότι, όταν έπεσε, δεν τον εγκατέλειψε. Και τα δύο αποτελούν τρόπον τινά είδος ευεργεσίας, και το πρώτο δεν είναι κατώτερο από το δεύτερο, αλλά, εάν πρέπει να πούμε κάτι το αξιοθαύμαστο, είναι και ανώτερο. Διότι το ένα διέλυσε τους κινδύνους, ενώ το άλλο κατέστησε την ψυχή πιο φιλοσοφημένη. «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε. Διότι λύτρωσε την ψυχή μου από τον θάνατο, τα μάτια μου από τα δάκρυα, και τα πόδια μου από το ολίσθημα. Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων». Το μεν ιστορικό νόημα κάνει λόγο για θαυμαστή απαλλαγή, και για κάποια άνεση και ελευθερία. Εάν όμως κάποιος το ερμηνεύσει με πνευματική αναγωγή, θα μπορέσει να ονομάσει λύτρωση την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο, και να την αποκαλέσει ανάπαυση. Διότι αποτελεί απαλλαγή από όλα τα απροσδόκητα δεινά· και δεν υπόκειται πλέον στην αβεβαιότητα, έχοντας βρεθεί σε ασφάλεια, εκείνος που ολοκλήρωσε τον βίο του με αγαθή ελπίδα.

Διότι πάνω στον βράχο στέκεται εκείνος που έχει απέλθει με κατορθώματα· έχει φθάσει στο λιμάνι· έχουν εξαλειφθεί πλέον όλα τα εμπόδια· πουθενά δεν υπάρχει θόρυβος, ούτε ταραχή· αλλά σε αδιάκοπη ευδοκίμηση παραμένει εκείνος που έχει αναχωρήσει από εδώ με αυτόν τον τρόπο. «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου εν χώρα ζώντων». Άλλος μεταφραστής αναφέρει: «Έμπροσθεν του Κυρίου».

Άλλος μεταφράζει: «Θα περιπατήσω». Αυτό φανερώνει και ο Παύλος λέγοντας: «Και εμείς θα αρπαγούμε μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι θα είμαστε πάντοτε μαζί με τον Κύριο». Και ορθώς είπε: «Σε χώρα ζώντων». Διότι εκείνη είναι η πραγματική ζωή, απαλλαγμένη από τον θάνατο, η οποία έχει τα αγαθά της αμιγή. «Όταν καταργήσει», λέει, «κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος».

«Διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε» με μακροθυμία, «διότι σε ελευθέρωσε από τον θάνατο, από τα δάκρυα και από την πτώση» και τα υπόλοιπα, για τα οποία οφείλεις να λες έμπρακτα: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων», επειδή υπάρχει και η χώρα των νεκρών, ο άδης και η απώλεια, όπου όσοι καταδικάστηκαν για τη φαυλότητα των έργων τους βρίσκονται μακριά από τη χώρα των ζώντων.

Καλώς, λοιπόν, ω τέκνα, και πρεπόντως, έχοντας εγκαταλείψει όλα τα πρόσκαιρα, προσήλθατε στον Θεό, και αντί για επίγειο πατέρα αποζητάτε τον επουράνιο Πατέρα, αντί για φθαρτή μητέρα έχετε το αγαθό Πνεύμα του Θεού και την επουράνια Ιερουσαλήμ ως μητέρα, αντί για τους αδελφούς που εγκαταλείψατε έχετε τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος καταδέχτηκε να ονομαστεί αδελφός των πιστών και των αξίων, αντί για τους συγγενείς και φίλους που αφήσατε βρίσκετε τους αγίους αγγέλους και τους χορούς των αγίων δυνάμεων, αντί για την παρερχόμενη γη που αφήσατε κληρονομείτε τη γη της ζωής και την αιώνια βασιλεία —«διότι θα ευαρεστήσω τον Κύριο», λέει, «στη γη των ζώντων», και ο Κύριος λέει: «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη»—, αντί για τη φθαρτή συναναστροφή την οποία αποστραφήκατε έχετε την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, και αντί για όλα αυτά τα επίγεια κτήματα που αφήσατε λαμβάνετε τα κτήματα της αιώνιας και άρρητης ζωής, τα οποία παραμένουν παντοτινά στον αιώνα. Διότι τα κτήματα αυτής της ύλης και τα αγαθά της γης βρίσκονται έξω από τον άνθρωπο, ενώ εκείνα τα αιώνια κτήματα και τα αγαθά εξ ουρανού που δίνονται από τώρα στους πιστούς, έχουν δοθεί από τον Θεό εσωτερικά στην ψυχή και στην καρδιά των αξίων. Αυτή είναι η αιώνια παρηγορία του Αγίου Πνεύματος μέσα στην άφθαρτη κοινωνία της χάριτος.

Αυτά λοιπόν, τέκνα, ας τα αυξήσουμε και ας καρποφορήσουμε την καλή καρποφορία· και ο καθένας ας παρακινεί με καλό ζήλο τον πλησίον του στο αγαθό, και ας συναγωνίζεται μαζί του άφθονα και χωρίς φθόνο. Διότι ζω εγώ, λέει ο Κύριος· και θα δοξάσω αυτούς που με δοξάζουν, και θα σας ετοιμάσω τόπο αναπαύσεως και χώρα ζώντων και τόπο θαυμαστής σκηνής. Είθε να τα ακούσετε αυτά, και να δείτε το φως του κόσμου και να αντικρίσετε τον ήλιο της δικαιοσύνης, και την απρόσιτη και ανεκλάλητη χαρά, και τον χορηγό της ζωής, και τον ταμία της αθανασίας, ο οποίος είναι ωραίος πάνω από κάθε ωραιότητα, γλυκύς και αγαπητός πάνω από κάθε επιθυμία· διότι ο ίδιος είναι ο απόλυτος πόθος.

Διότι είναι φοβερό, αδελφοί, την ώρα της εξόδου να αναπολεί κανείς τον παρελθόντα χρόνο και να αναζητά ημέρες ζωής για την απόκτηση αρετών. Αυτό είναι φοβερό και εξαιρετικά οδυνηρό. Διότι εκείνος που θα βρεθεί σε αυτή την κατάσταση, προφανώς θα ταραχθεί και θα περιέλθει σε μεγάλη δυσχέρεια, καθώς δεν θα πορεύεται πλέον προς ανταμοιβή των αγώνων του, αλλά προς έκτιση των αμαρτιών του σώματος. Και θα αντικρίσει ένα φοβερό θέαμα. Για να μην το πάθουμε όμως εμείς αυτό, σας υπενθυμίζω και σας παρακαλώ να είμαστε πάντοτε έτοιμοι για την έξοδο, θεωρώντας κάθε ημέρα ως την τελευταία του βίου μας, σύμφωνα με τη διδασκαλία του αγίου Αντωνίου. Διότι, εάν διαθέτουμε αυτό το φρόνημα, ποτέ δεν θα είμαστε χαλαροί ούτε αποκαμωμένοι, ούτε ράθυμοι, ούτε άπρακτοι, ούτε αντιρρησίες, ούτε απειθείς, ούτε ανυπότακτοι, ούτε γελωτοποιοί. Αντιθέτως, θα είμαστε ευπειθείς και υποτακτικοί, γεμάτοι κατάνυξη και πνευματική ευαισθησία, πράοι και ειρηνικοί, ειλικρινείς και απρόσκοπτοι, με προαίρεση για κάθε τι αγαθό, κατά μίμηση των αγίων. Διότι εκείνοι, πολιτευόμενοι κατ' αυτόν τον τρόπο, επέτυχαν τα υπεσχημένα αγαθά. Και τα ανέφερα αυτά, διασφαλίζοντας όχι μόνο εσάς, αλλά και τον ίδιο μου τον εαυτό, ώστε, ζώντας με μια τέτοια προετοιμασία, να βρεθούμε την ώρα της εξόδου άφοβοι και ατρόμητοι, αναφωνώντας τα λόγια του Δαυίδ: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». Και επίσης: «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων».