Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 115:1

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΕ΄. Αλληλούια. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα. Λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα», ως κάποιος που ευαρέστησε τον Κύριο, έχοντας φτάσει στις άνω μονές, λέει τα εξής: διότι δεν θα πρόφερε αυτόν τον λόγο, αν δεν είχε αποκτήσει θάρρος από τις υποσχέσεις του Θεού· και αυτές ήταν γεμάτες έλεος: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι αυτοί θα χαρούν». Εάν λοιπόν τα μάτια ήταν γεμάτα δάκρυα, είναι φανερό ότι θα λάβουν την αγαλλίαση σε εκείνες τις μονές. Αυτή τη φράση την παραθέτει στους Κορινθίους ο Παύλος, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαιοσύνη, και με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε. Λέγοντας «πνεύμα πίστεως», εννοεί είτε τη σταθερή έξη που προέρχεται από αυτήν, είτε το Πνεύμα που χορηγείται από τον Θεό σε εκείνον που έχει πίστη. Συμφωνεί δε με το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα» και το εξής: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Πρώτα πιστεύει κανείς, έπειτα κατανοεί, και μετά από αυτά μιλάει. Όταν δε, λέει, αφού πίστεψα μίλησα για μεγάλα πράγματα, τότε, βλέποντας τον εαυτό μου ως ένα τίποτα, ταπεινώθηκα πάρα πολύ. Παρόμοιο είναι αυτό που είπε ο Ιωάννης για τον Ιησού: «Εκείνος πρέπει να αυξάνεται, εγώ δε να ελαττώνομαι».

Αυτά μεν, λοιπόν, ειπώθηκαν γενικώς περί πίστεως, εξαιτίας εκείνων που λογομαχούν και στηρίζουν την ελπίδα τους σε κενά λόγια. Μου φαίνεται δε ότι ο προκείμενος ψαλμός έχει ακολουθία ως προς το νόημα που προηγήθηκε στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι εκεί είπε: «Θα ευαρεστήσω τον Κύριο εν χώρα ζώντων». Επειδή, λοιπόν, κάνει λόγο για μια χώρα που δεν βλέπεται, ωσάν να την γνωρίζει με σαφήνεια, αποδίδει την αιτία της βεβαιότητάς του για τα αόρατα, λέγοντας: «Επίστευσα, ότι υπάρχει κάποια χώρα ζώντων· γι' αυτό ελάλησα, ότι θα ευαρεστήσω τον Κύριο μέσα σε αυτήν». Γενικώς δε, η ψυχή που προχωρά στο να ομιλεί χωρίς πίστη, θα φλυαρεί εις μάτην, προφέροντας τον λόγο χωρίς κανένα πραγματικό αντικείμενο. Αρχή, λοιπόν, του συνετού λόγου είναι η πίστη, ισχυρά εδραιωμένη στην καρδιά εκείνου που ομιλεί. Έπειτα, το από πού μας είναι δυνατόν να κατορθώσουμε το τέλειο ως προς την πίστη, το προσθέτει στη συνέχεια, λέγοντας: «Εγώ δε εταπεινώθην σφόδρα».

Διότι εκείνος που δεν ταπείνωσε τη διάνοιά του, και δεν λέει μιμούμενος τον Απόστολο το: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι τα έχει ήδη κατανοήσει», αλλά ερευνά με τον νου του φιλοδοξώντας να καταλάβει την ουσία του Θεού, και μετρά με τον δικό του λογισμό τα ανέφικτα, νομίζοντας πως ο Θεός είναι τόσος, όσον ο ίδιος μπόρεσε να χωρέσει στον λογισμό του· και γενικώς, εκείνος που καθιστά τον δικό του νου μέτρο των όντων, μη αναλογιζόμενος ότι είναι ευκολότερο να μετρήσει κανείς ολόκληρη τη θάλασσα με ένα μικρό κύπελλο, παρά να συλλάβει ο ανθρώπινος νους την άφατη μεγαλειότητα του Θεού, αυτός, γεμίζοντας μάταια με έπαρση και υπερηφανευόμενος για τη ματαιότητα του νου του, δεν δύναται να πει το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· επειδή δεν του είναι δυνατόν να προσθέσει σε αυτό ούτε τη συνέχεια: «Εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα». Διότι συζεί με την οίηση και την αλαζονεία, και αγάλλεται με ολότελα κενά λόγια, μη έχοντας αποκτήσει τη δύναμη που πηγάζει από την πίστη. Έπειτα, δεν ταπεινώνει μόνο τον εαυτό του, αλλά και ολόκληρη μαζί την ανθρωπότητα που είναι συγγενής του και κοινωνός της ίδιας φύσεως. «Διότι εγώ είπα», λέγει, «μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης».

Θεωρώ δε αναγκαίο να εννοούμε και να κατανοούμε μέσω της πίστεως τη δύναμη κάθε ρητού, και να ομιλούμε στον βαθμό που, χάρη στις κοινές προσευχές, θα μας δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός μας. Διότι έχει γραφτεί: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε»· και πάλι: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Επειδή δε θεωρώ ότι η χρήση των ονομάτων, των λέξεων και των πραγμάτων της καθημερινής συνήθειας δεν παραλαμβάνεται στη θεόπνευστη Γραφή —από τον Θεό και τον Χριστό Του, καθώς και από τους αγίους προφήτες, ευαγγελιστές και αποστόλους— απλώς και τυχαία, κατά σύμπτωση, αλλά δοκιμασμένα εν Αγίω Πνεύματι, προς τον σκοπό του ευσεβούς φρονήματος, και τούτο όχι εξ ολοκλήρου, αλλά εν μέρει και στον βαθμό που το καθένα συμβάλλει στον προκείμενο υγιή λόγο, ώστε να φρονούμε ευσεβώς και να καθοδηγείται ο νους στην κατανόηση των κριμάτων και των δογμάτων της ευσέβειας· καθίσταται αναγκαίο και εμείς να προσέχουμε διερευνητικά και με μεγάλη προσοχή κάθε ρητό, και να εκλέγουμε το νόημά του σύμφωνα με τον σκοπό της άνω κλήσεως. Και αυτό θα το πράξουμε, εάν, χάρη στις κοινές προσευχές, μας ενδυναμώσει ο Ιησούς Χριστός, ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού, ώστε να εκπληρωθεί και σε εμάς αυτό που είπε ο Απόστολος: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει».

Απέκοψε δε το «κατά το γεγραμμένον». ⟨Γ΄⟩ ⟨και⟩ ⟨ΚΖ΄⟩ ⟨έλεγχος⟩. Δεν θα σου δοθεί τόπος σε όσα και αν τολμήσεις. Διότι, ακόμη και αν αποκόψεις το «κατά το γεγραμμένον», είναι φανερή η αλληλουχία της φράσης που έχει προγραφεί. Αφού δηλαδή, μετά το «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», ο απόστολος προσθέτοντας αμέσως τα ίδια είπε: «έχοντας το ίδιο πνεύμα της πίστεως κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Είναι δε σε όλους σαφές τούτο, ότι στον εκατοστό δέκατο πέμπτο ψαλμό, σε αυτόν που φέρει την επιγραφή «Αλληλούια», και που ανήκει στο βιβλίο του Δαβίδ και έχει προφητευθεί από αυτόν, είναι γραμμένος ο λόγος του «πίστεψα». Από εκεί ακριβώς έλαβε ο απόστολος το ρητό και παρομοίως είπε το «γι' αυτό και εμείς πιστεύουμε και μιλάμε», όντας ένας από τον αριθμό των αποστόλων· γι' αυτό και δεν λέει «γι' αυτό και πίστεψα και μίλησα», αλλά «εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε», για να συνδέσει τον εαυτό του με τους άλλους αποστόλους. Και λέει «έχοντας δε το ίδιο πνεύμα», για να δείξει ότι το πνεύμα που μίλησε στον Δαβίδ είναι το ίδιο πνεύμα που υπάρχει και στους αποστόλους, χάρη στο οποίο εκείνος τότε προφητεύοντας πίστευε, και μέσα στο οποίο πνεύμα όντας και αυτοί πιστεύουν και μιλούν. Υπάρχει δε πολλή αδικία και πλεονεξία, τρόπον τινά, * των διανοημάτων.

Διότι έχουμε δάσκαλο το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο μας έδωσε ο Κύριος μετά την ανάληψη στους ουρανούς, «για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό», διά του οποίου «και μιλάμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο», εν τω οποίω λατρεύουμε και προσκυνούμε, για το οποίο ατιμαζόμαστε, εν τω οποίω προφήτευσαν οι προφήτες, καθοδηγήθηκαν οι δίκαιοι, και διά του οποίου προσαγόμαστε στον Υιό. Αλλά γιατί περιεργαζόμαστε τα της φύσεως; Μήπως συζητάμε «ως σαρκικοί, και όχι ως πνευματικοί»; Διότι για άλλους έχει λεχθεί ότι «δεν μπορούμε να σας μιλήσουμε ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς». Διότι υπάρχει φόβος μήπως από τη φιλονικία για τα ακατάληπτα και την αναζήτηση των ανέφικτων καταπέσουμε στον βυθό της ασέβειας· «και είπα, θα γίνω σοφός, αλλά αυτή (η σοφία) απομακρύνθηκε από εμένα περισσότερο από ό,τι ήταν, και έγινε βαθύ βάθος, ποιος θα την ανακαλύψει;» Ας θυμηθούμε εκείνον που είπε: «εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εν μέρει θα καταργηθεί». «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να γνωρίσει». Και γι' αυτό υπάρχει φόβος μήπως, εκβιάζοντας τα πράγματα για να μιλήσουμε για όσα δεν μπορούμε να μιλήσουμε, δεν μας επιτραπεί πλέον να μιλάμε ούτε για όσα μπορούμε. Διότι πρέπει να μιλάμε εκ πίστεως, όχι να πιστεύουμε από τα όσα λέγονται. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα».

Όταν, λοιπόν, ενώ δεν μπορούμε να αποφανθούμε για τη δική μας γένεση, περιεργαζόμαστε και επιχειρούμε να φιλονικούμε για τη γέννηση του Θεού, πώς να μην υπάρχει φόβος μήπως Εκείνος που δίνει όχι μόνο «γλώσσα παιδείας», αλλά και το «να γνωρίζει κανείς πότε πρέπει να πει λόγο», μας επιβάλει ως καταδίκη τη σιωπή εξαιτίας της προπετείας μας στο να μιλάμε; Αυτό ακριβώς έπραξε στην περίπτωση του μακάριου Ζαχαρία, ο οποίος, επειδή δεν πίστεψε σε εκείνον που του ευαγγελίστηκε τη γέννηση του παιδιού, κρίνοντας με ανθρώπινους λογισμούς τη χάρη και τη δύναμη του Θεού και απορώντας μέσα του αν είναι δυνατόν σύμφωνα με τη φύση ο γέροντας να αποκτήσει παιδί από γυναίκα προχωρημένης ηλικίας, τι λέει; «Πώς θα το γνωρίσω αυτό; Διότι εγώ είμαι γέροντας και η γυναίκα μου προχωρημένη στις ημέρες της». Γι' αυτό, όταν άκουσε ότι «Ιδού, θα είσαι σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις», βγαίνοντας έξω δεν μίλησε. 33. Γι' αυτόν τον λόγο, εγκαταλείποντας τις φιλονικίες για τα αμφισβητούμενα και για τα όσα υπερβαίνουν τα μέτρα μας, ας κρατήσουμε αυτά που έχουμε παραλάβει. Διότι ποιος είναι αυτός που τολμά να υπερηφανεύεται για τη γνώση του, όταν ο ίδιος που αξιώθηκε «των αποκαλύψεων», που αναλήφθηκε «στον τρίτο ουρανό», που «άκουσε άρρητα ρήματα», συνετίστηκε μέσω «του σκόλοπα στη σάρκα» ώστε «να μην υπεραίρεται»; Και ο ίδιος ο προφήτης που είπε «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», λέει «ταπεινώθηκα», όχι απλώς, αλλά «σφόδρα».

Ανατροπή. Ήδη, λοιπόν, ο Αέτιος, έχοντας συμπολεμήσει εκτενώς με όσους είναι αλλότριοι προς την πίστη αναφορικά με τη στερητική υπόθεση, εξοπλίστηκε και ο ίδιος εξίσου με εκείνους εναντίον της πίστεως, μη λέγοντας τίποτε που να πηγάζει από την πίστη και μη ενθυμούμενος το ρητό προς όσους κενολογούν αφ' εαυτών και δεν κρατούν την αρχή της πίστεως, όπως ο λόγος λέει ελεγκτικά προς αυτούς: «είπα εγώ στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης», μαζί με το «ταπεινώθηκα σφόδρα». Τώρα όμως, κατατριβόμενος και πάλι με τα ίδια, προβάλλοντας τον φόρτο της ονομασίας της στέρησης και της έξης και των συλλογισμών της σφαλερής ανθρώπινης υπόνοιας, και ανακρινόμενος πνευματικώς, αποφεύγει να ανακόψει την ορμή της δικής του ανθρώπινης πανουργίας, βάσει της οποίας επιχειρεί να λέει για τον Θεό όσα θέλει. Αλλά και εμάς, αν και έχουμε αναπτύξει πολλά περί στερητικών εννοιών, μας αναγκάζει να εμμένουμε πάλι στα ίδια και να κατατριβόμαστε στις ανατροπές των θέσεών του. Και ήταν βέβαια επαρκής η προηγούμενη ανατροπή, καθώς μπορούσε, εξαιτίας της ομόρροπης και ομώνυμης φύσης του συλλογιστικού του λόγου, να στραφεί εναντίον και των δύο.

Και μάθετε ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιό του. Ο προφήτης μάς διδάσκει για τον Χριστό, ο οποίος είναι ο αληθινός όσιος, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί στον ιεʹ ψαλμό· και οι απόστολοι άλλωστε μαρτύρησαν, λέγοντας ότι ειπώθηκε προφητικά για τον Χριστό το: «Δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις ο όσιός σου να δει φθορά». Είναι δυνατόν όμως να διδασκόμαστε αυτό και για κάθε όσιο. Δεν είναι όμως το ίδιο το να πιστέψει κανείς ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιό του με το να το γνωρίσει, όπως δεν είναι το ίδιο το να πιστέψει κανείς στην αλήθεια και το να γνωρίσει την αλήθεια, ούτε το να πιστέψει στον Θεό και το να γνωρίσει τον Θεό. Οι απόστολοι, λοιπόν, πίστευαν στην αλήθεια· αλλά δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι, όταν πίστευαν, την είχαν κιόλας γνωρίσει. Απόδειξη για τα παραπάνω αποτελεί το Ευαγγέλιο, όπου αναφέρεται: «Εάν μείνετε σταθεροί στον λόγο μου, είστε αληθινά μαθητές μου, και θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». Διότι απευθύνει σε αυτούς που πιστεύουν στην αλήθεια, λέει, το ότι θα γνωρίσουν την αλήθεια· επειδή, σύμφωνα με τους προφήτες, πρέπει κανείς να πιστέψει προτού κατανοήσει και μιλήσει· καθώς ο μεν Ησαΐας λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε»· ο δε Δαβίδ: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα».

Ταπείνωσα τον εαυτό μου και τον κακούχησα πάρα πολύ· διότι έτσι ερμήνευσε ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Κακουχήθηκα πάρα πολύ». Αυτό δε το έπραξα, επειδή γνώριζα καλά ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης· γι' αυτό, αγωνιώντας και μεριμνώντας μήπως τυχόν και εγώ, εκφέροντας κρίση για τον εαυτό μου ως άνθρωπος και λέγοντας: «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων», διαψευστώ· για τον λόγο αυτόν, έχοντας πιστέψει στη μέλλουσα ζωή και στην ανάπαυση της ψυχής, καθώς και στη χώρα των ζώντων, και έχοντας ομιλήσει για αυτά ακριβώς επειδή πίστεψα, ώστε να μην εκπέσω ποτέ από την επαγγελία και διαψευσθώ ως προς την ελπίδα, ταπείνωσα τον εαυτό μου πάρα πολύ.

αʹ. Ότι και σύμφωνα με τον Πλάτωνα οι Εβραίοι ορθώς παρέδιδαν στους αρχαρίους ανεξερεύνητη την πίστη στα διδάγματα, εξαιτίας της ατέλειάς τους. Από το πρώτο βιβλίο των Νόμων: «Εάν, λοιπόν, ορθώς ή μη κάποιος επικρίνει τη λακωνική και την κρητική πολιτεία, αυτό θα ήταν μια άλλη συζήτηση. Πάντως, όσα λέγονται από τους πολλούς, ίσως εγώ θα μπορούσα να τα εκθέσω καλύτερα και από τους δυο σας. Διότι, εάν η νομοθεσία σας έχει θεσπιστεί έστω και μετρίως, ένας από τους καλύτερους νόμους θα ήταν να μην επιτρέπεται σε κανέναν από τους νέους να ερευνά ποιοι από αυτούς είναι καλώς καμωμένοι ή όχι, αλλά με μία φωνή και από ένα στόμα να συμφωνούν όλοι ότι όλα έχουν θεσπιστεί καλώς, εφόσον τα έθεσαν θεοί. Και εάν κάποιος λέει το αντίθετο, να μην ανέχονται καθόλου να τον ακούν. Εάν πάλι κάποιος γέροντας μεταξύ σας έχει κάποιον προβληματισμό, να συζητά αυτούς τους λόγους με κάποιον άρχοντα και συνομήλικό του, χωρίς την παρουσία κανενός νέου. – Ορθότατα παραγγέλλεις, ω ξένε». Εύλογα, λοιπόν, και η παλαιότερη Γραφή των Εβραίων προτάσσει την πίστη έναντι της κατανοήσεως και της θεωρίας των θείων Γραφών, μέσα από όσα λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε». Και πάλι: «Επίστευσα, γι' αυτό και ελάλησα».

Τι λοιπόν; Μέχρι εδώ φθάνουν τα της παρακλήσεως και αυτά μόνο είναι τα δώρα της ιερής μνηστείας, και ο νυμφίος τέτοιων ψυχών δεν φανερώνει καθόλου τον εαυτό του πιο καθαρά σε εκείνους που έχουν λουστεί και καθαρθεί με το μακάριο πένθος και έχουν στολιστεί νυμφικά με τις αρετές; Κάθε άλλο. Διότι και τώρα εμείς, απέναντι σε αυτούς που είναι έτοιμοι να κατηγορήσουν από φθόνο και που σαν να μας λένε: «να μη μιλήσεις στο όνομα του Κυρίου, διαφορετικά θα αποβάλουμε το όνομά σου ως κακό, συνθέτοντας και διαδίδοντας συκοφαντίες και ψεύδη εναντίον σου»· αυτούς, λοιπόν, αγνοώντας τους και στην παρούσα φάση, ας προχωρήσουμε τον λόγο μας περαιτέρω, πιστεύοντας και λέγοντας τις διδασκαλίες των αγίων μας πατέρων, αποβλέποντας σε αυτές και πείθοντας τους άλλους. Διότι λέγει: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· έτσι κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε».

Διότι και τώρα εμείς, αγνοώντας αυτούς που από φθόνο είναι έτοιμοι να μας κατηγορήσουν και που σχεδόν μας λένε: «Να μη μιλήσεις στο όνομα του Κυρίου, ειδάλλως θα απορρίψουμε το όνομά σου ως πονηρό, επινοώντας και διαδίδοντας συκοφαντίες και ψευδολογίες εναντίον σου», αγνοώντας τους λοιπόν, ας προχωρήσουμε τον λόγο μας περαιτέρω, πιστεύοντας και διακηρύσσοντας τη διδασκαλία των αγίων μας πατέρων, έχοντας το βλέμμα στραμμένο σε αυτήν και πείθοντας και τους άλλους. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα», «έτσι κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Διότι όταν κάθε αισχρό πάθος που ενοικεί μέσα μας αποδιωχθεί και ο νους, όπως ήδη εξήγησε προηγουμένως ο λόγος, στραφεί προς τον εαυτό του και προς τις άλλες δυνάμεις της ψυχής, και καλλωπίσει ολοκληρωτικά την ψυχή με την καλλιέργεια των αρετών, προχωρώντας προς το τελειότερο, πραγματοποιώντας περαιτέρω πρακτικές αναβάσεις, και επιπλέον, με τη συνέργεια του Θεού, καθαρίζοντας τον εαυτό του, τότε δεν απομακρύνει μόνο όσα ανήκουν στην πονηρή μερίδα, αλλά παραμερίζει καθετί το επίκτητο, ακόμα κι αν αυτό ανήκει σε ανώτερη τάξη και διάνοια.

Διότι είναι καλό, καθώς εκεί ο μεγάλος προσευχήθηκε γι' αυτό, να προσευχηθούμε μαζί του και εμείς οι πιστοί. Αλλά τότε μεν, όταν το μεγάλο φως ήλθε ανάμεσά μας με σάρκα, λάμποντας κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα από τη σάρκα εκείνη, γινόταν ορατό από εκείνους που είχαν καθαρθεί. Τώρα όμως, πώς γίνεται ορατό σε αυτούς και πώς είναι δυνατόν να το δει κανείς, πήγαινε, αν το επιθυμείς, και μάθε το από εκείνους που το βλέπουν, από τους οποίους κι εγώ αφού πληροφορήθηκα, «πίστεψα», για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Δαβίδ, «γι' αυτό και μίλησα»· πρέπει δε να προσθέσω και τα λόγια του Αποστόλου: «Και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Εκείνος που απαρνήθηκε την απόκτηση χρημάτων και τη δόξα των ανθρώπων και την ηδονή των σωμάτων χάριν της ευαγγελικής ζωής, και που επιβεβαίωσε την απάρνηση αυτή μέσω της υποταγής σε εκείνους που προηγούνται στην κατά Χριστόν ηλικία, βλέπει μέσα του να αναζωπυρώνεται σφοδρότερα ο απαθής, ιερός και θείος έρωτας, και ποθεί υπερφυώς τον Θεό και την υπερκόσμια ένωση μαζί Του.

Αλληλούια: Το αλληλούια σημαίνει «αινούμε τον ζωντανό Θεό» και αποτελεί διδασκαλία του νέου λαού. Επίστευσα: Ο προφήτης λέει: «επίστευσα», για όσα μίλησα, δηλαδή για την παρουσία του Θεού, τα νέα μυστήρια και την κλήση των εθνών. Εγώ δε: Διότι λυπήθηκε ο προφήτης, επειδή όσα προείδε και προφήτευσε, δεν μπόρεσε να τα δει με τα σωματικά του μάτια. Εγώ είπα: Διότι, βρισκόμενος σε έκσταση λόγω του ακατάληπτου του μυστηρίου, δείλιασε, μήπως τυχόν, ως άνθρωπος, μίλησε με ψεύδη. Τι να ανταποδώσω: Διότι, λέει, με αξίωσε να γίνω θεωρός του μυστηρίου, επειδή οι λόγοι μου εκπληρώθηκαν, και επειδή ελέησε τον άνθρωπο. Ποτήριον: Εννοεί το μυστικό ποτήριο, στο οποίο ο οίνος αναμειγνύεται ως αίμα, το οποίο προσέφερε για τη σωτηρία του ανθρώπου (των ανθρώπων). Και το όνομα: Με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος του Χριστού μεταλαμβάνονται τα μυστήρια. Τις ευχές μου: Αυτή είναι η φωνή του προφήτη. Τίμιος: Ο θάνατος των μαρτύρων, οι οποίοι παρέδωσαν τον εαυτό τους για τον Χριστό, και όλων των υπολοίπων αγίων· διότι ο Χριστός τιμά πραγματικά τον θάνατό τους. Ω Κύριε: Ο άνθρωπος (ο Αδάμ) το ανακράζει αυτό προς τον Θεό. Και ο λόγος του εκφράζει οδυρμό. Εγώ δούλος: Δηλαδή, επισκέψου με ως δούλο σου και μην με παραβλέψεις. Διέρρηξες: Τα δεσμά με τα οποία η αμαρτία έδεσε τον άνθρωπο (τους ανθρώπους), τα διέρρηξε η πίστη στο βάπτισμα. Σε σένα θα προσφέρω θυσία: Αναφέρεται στην αναίμακτη θυσία την οποία προσφέρει ο άνθρωπος που έχει σωθεί, δηλαδή τη θυσία των μυστηρίων.

Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Πίστεψα, γι' αυτό ελάλησα»· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και λαλούμε· διότι εκείνος που ανέστησε τον Κύριο Ιησού, θα αναστήσει και εμάς διά του Ιησού. Μας υπενθύμισε έναν ψαλμό που περιέχει πολλή πνευματική σοφία, και ο οποίος είναι ιδιαίτερα ικανός να μας ενισχύει στους κινδύνους. Διότι αυτόν τον λόγο τον πρόφερε εκείνος ο δίκαιος ενώ βρισκόταν σε μεγάλους κινδύνους, από τους οποίους δεν υπήρχε άλλος τρόπος να διασωθεί, παρά μόνο διά της βοηθείας του Θεού.

Του εν αγίοις Ιωάννου του Χρυσοστόμου: Στο «Επίστευσα, διό ελάλησα». Λένε πως η μέλισσα, πετώντας με ελαφρά φτερά πάνω στα δέντρα και στα ανθισμένα φυτά και αποσπώντας αβλαβώς τη δρόσο που βρίσκεται μέσα στις μορφές των λουλουδιών, προσφέρει από εκεί στους ανθρώπους τη γλυκύτατη κηρήθρα του μελιού. Τέτοιοι είναι οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας· διότι, πετώντας με το ελαφρύ φτερό της διάνοιας πάνω στην καταπράσινη άνοιξη των Γραφών και αντλώντας τη δρόσο του Πνεύματος που κρύβεται μέσα στο γράμμα, σταλάζουν ήρεμα το γλυκύτατο μέλι της πίστεως στις καρδιές των ακροατών. Ελάτε λοιπόν και εμείς, αγαπητοί, μιμούμενοι τη μέλισσα και θερμαίνοντας τον νου μας με τις ακτίνες του Ήλιου της Δικαιοσύνης, ας προστρέξουμε με ένθερμο πνεύμα στον ολάνθιστο λειμώνα της ψαλμωδίας. Τι μας έλεγε, άλλωστε, ο ψαλμός που ψάλθηκε μόλις τώρα; «Επίστευσα, διό ελάλησα». Και ποια δύναμη έχει αυτός ο λόγος;

Είναι αναγκαίο, αφού αντλήσουμε το μελισταγές νόημα που βρίσκεται στο βάθος του γράμματος, να προσφέρουμε σε όλους εσάς που διψάτε, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, πόσιμο το ρεύμα του λόγου. «Επίστευσα, διό ελάλησα». Όπως ακριβώς εκείνοι που επιθυμούν να διηγηθούν κάτι σε κάποιους, πρώτα οι ίδιοι αποκτούν πλήρη βεβαιότητα και έπειτα αρχίζουν να διδάσκουν λεπτομερώς το ζήτημα, παρομοίως και ο προφήτης, επειδή πρόκειται να μας διδάξει, πρώτα ο ίδιος αποκτά εσωτερική βεβαιότητα για την ύπαρξη του Θεού και για την εν Χριστώ ελπίδα που επιφυλάσσεται για τους ανθρώπους· και λέγει: «Επίστευσα, διό ελάλησα». Διότι δεν ήταν ασφαλές γι' αυτόν να αρχίσει να διδάσκει, εάν δεν είχε προηγουμένως πιστέψει και βεβαιωθεί πλήρως για όσα επρόκειτο να διηγηθεί· γι' αυτό αναγκαίως προτάσσει τη φράση λέγοντας: «Επίστευσα, διό ελάλησα». Και τι ακριβώς πίστεψα;

Πίστεψα ότι ο Θεός είναι Πατέρας του Χριστού, όχι κτίστης και δημιουργός, αλλά γεννήτορας· και έχοντας πλήρη βεβαιότητα γι' αυτό, πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα. Ούτε περιεργάστηκα τη φύση του Θεού, τι είδους και πόση είναι, αλλά πίστεψα ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα προ των αιώνων με τρόπο άρρητο, και έχοντας πλήρη βεβαιότητα γι' αυτό, πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα.

Αλλά αυτόν τον ψαλμό, αν και τον έχουν οι Ιουδαίοι, δεν μπορούν να τον ψάλουν εν αληθεία· διότι δεν πίστεψαν ότι ο Θεός είναι Πατέρας του Χριστού ούτε γνώρισαν ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού· 〈διότι, αν τον είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης.〉 Αυτόν τον ψαλμό αν και τον έχουν οι Ευνομιανοί και οι Αρειανοί, εντούτοις δεν μπορούν να τον ψάλουν εν αληθεία· διότι δεν πίστεψαν ότι ο Θεός είναι γεννήτορας του Χριστού, αλλά κτίστης και δημιουργός, ούτε πάλι πίστεψαν ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού, λέγοντας ότι αυτός είναι κτίσμα και δημιούργημα· και αθετώντας τον Χριστό, αθετούν τον Πατέρα. Άκου τη Γραφή που λέει: 〈Όποιος δεν έχει τον Υιό, αυτός δεν έχει ούτε τον Πατέρα. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα.〉 Αυτόν τον ψαλμό, αν και τον έχουν οι Μακεδονιανοί, δεν μπορούν να τον ψάλουν εν αληθεία· διότι δεν πίστεψαν ότι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται αρρήτως εκ του Πατρός, είναι Θεός· και εφόσον δεν έχουν το Άγιο Πνεύμα, δεν έχουν ούτε τον Χριστό.

Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν». Επομένως, καθένας που πιστεύει ορθά στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, λέει τούτο: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Ας δούμε όμως και τον επόμενο στίχο, τι θέλει να πει, μετά το «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Εκείνος βέβαια που δεν κατανοεί, θεωρεί ότι ο στίχος είναι ανακόλουθος· αλλά, εάν ο καθένας μας κατανοήσει, όπως ακριβώς κατανόησε και ο Δαβίδ, (θα δει ότι) για τον Θεό και για τον εαυτό του λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Αφού αντίκρισε με τα μάτια της καρδιάς την ανέκφραστη και ανεκδιήγητη μεγαλειότητα του Θεού, ότι δηλαδή όσο διαφέρει ο ουρανός από ένα μυρμήγκι, τόσο διαφέρει ο Θεός από τον ίδιο τον άνθρωπο, κατανοώντας το αυτό και μένοντας έκπληκτος, λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Το ίδιο διαπιστώνοντας και ο Αβραάμ, ότι δηλαδή σε σύγκριση με τον Θεό ο ίδιος είναι χώμα και στάχτη, έλεγε: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη». Διότι οι υπερήφανοι, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δεν γνωρίζουν ούτε τους εαυτούς τους τι είναι· πώς άλλωστε, αν δεν έχει γνωρίσει προηγουμένως τον Δημιουργό, θα μπορέσει να γνωρίσει τον εαυτό του, ότι είναι δηλαδή ένα πλάσμα;

«Πίστεψα, γι’ αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Και πώς τότε ακούμε ότι ο Ιώβ είναι άνδρας αληθινός; Διότι μαρτυρεί γι’ αυτόν ο Θεός, λέγοντας: «Πρόσεξες τον δούλο μου τον Ιώβ, ότι δεν υπάρχει όμοιός του σε όλη τη γη; Άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, που απέχει από κάθε πονηρό πράγμα;» Εάν λοιπόν έχει καταγραφεί ο Ιώβ ως αληθινός και τούτο μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό, πώς ο Δαβίδ αποφαίνεται για όλους ανεξαιρέτως λέγοντας: «Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης;» Σε αυτό θα απαντήσουμε ότι, εν συγκρίσει με τους άλλους ανθρώπους, ο Ιώβ ήταν αληθινός, αλλά εν συγκρίσει με τον Θεό, ακόμη και εκείνος αποδεικνυόταν ψεύτης. «Διότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω και αν η ζωή του διαρκεί μόνο μία ημέρα». Εάν, λοιπόν, κανείς δεν είναι αναμάρτητος, είναι φανερό ότι κανείς δεν είναι και αψευδής, παρά μόνον ο Θεός.

ΣΤΗΝ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΡΗΣΗ που λέει, «Έχοντες δε το αυτό πνεύμα της πίστεως, κατά το γεγραμμένον», και στο, «Επίστευσα, διό ελάλησα», και περί ελεημοσύνης. Α΄. Οι πιο σοφοί από τους ιατρούς, όταν δουν κάποια πληγή που έχει ανάγκη από νυστέρι, προχωρούν μεν στην τομή, αλλά δεν την κάνουν με αναλγησία, ούτε χωρίς συμπόνια, αλλά και πονούν και χαίρονται όχι λιγότερο από αυτούς που χειρουργούνται. Και πονούν μεν για την οδύνη που προκαλείται από την τομή, χαίρονται δε για την υγεία που γεννιέται από αυτήν. Αυτό ακριβώς έκανε και ο Παύλος, ο σοφός ιατρός των ψυχών. Διότι, όταν κάποτε απηύθυνε αυστηρότερη επίπληξη στους Κορινθίους, οι οποίοι είχαν ανάγκη από κάτι τέτοιο, και χάρηκε και λυπήθηκε. Λυπήθηκε μεν, επειδή τους προκάλεσε πόνο, χάρηκε δε, επειδή τους ωφέλησε. Και φανερώνοντας και τα δύο αυτά, έλεγε: «Ώστε, αν και σας ελύπησα με την προηγούμενη επιστολή, δεν μετανοώ, αν και είχα μετανοήσει». Γιατί είχες μετανοήσει; Και γιατί πάλι δεν μετανοείς; Είχα μετανοήσει, επειδή σας πλήγωσα σφοδρότερα· δεν μετανοώ, επειδή σας διόρθωσα. Και για να μάθεις ότι έγινε γι' αυτόν τον λόγο, άκουσε τα εξής: «Διότι βλέπω ότι εκείνη η επιστολή, έστω και για λίγο, σας ελύπησε· τώρα χαίρω, όχι επειδή λυπηθήκατε, αλλά επειδή λυπηθήκατε προς μετάνοιαν». Αν και για λίγο σας ελύπησα, λέει, η λύπη είναι πρόσκαιρη, ενώ η ωφέλεια διαρκής.

βʹ. Επειδή, λοιπόν, είναι τόσο μεγάλη η πρόνοιά Του για τα μικρά και τα ελάχιστα, και τόσο μεγάλη για τα πολλά, εναποθέτοντας τα πάντα στη θεία πρόνοια, ας κατευθύνουμε τον λόγο στο ρητό του Παύλου που αναγνώστηκε σήμερα. Ποιο είναι όμως αυτό το ρητό; «Διότι γνωρίζουμε», λέει, «ότι εάν η επίγεια κατοικία του σκήνους μας καταλυθεί...» Μάλλον όμως, ας προχωρήσουμε υψηλότερα, στην ίδια την αρχή του νοήματος. Διότι, όπως ακριβώς κάποιοι που αναζητούν μια πηγή και βλέπουν ένα βρεγμένο μέρος, δεν σκάβουν μόνο εκεί, αλλά, οδηγούμενοι από την ίδια την υγρασία και τη φλέβα του νερού, προχωρούν βαθύτερα, μέχρι να φτάσουν στη ρίζα και την αρχή των ναμάτων· έτσι ακριβώς ας πράξουμε και εμείς. Έχοντας βρει μια πνευματική πηγή που αναβλύζει από τη σοφία του Παύλου, ας ανεβούμε προς την ίδια τη ρίζα του νοήματος, καθοδηγούμενοι σαν από κάποια φλέβα αυτού του ρητού. Ποια είναι, λοιπόν, η αρχή και η ρίζα; «Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· έτσι και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε».

Επιθυμεί να καταδείξει τη μεγάλη συγγένεια της Καινής Διαθήκης με την Παλαιά· για τον λόγο αυτόν μας υπενθύμισε και μια προφητική ρήση, λέγοντας, «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα», και προσθέτοντας, «Σύμφωνα με το γεγραμμένο: Επίστευσα, γι' αυτό ελάλησα». Αυτό βέβαια το είχε πει από παλιά, πριν από πολλά χρόνια, ο Δαβίδ, και ο Παύλος το παρέθεσε τώρα, για να δηλώσει ότι η ίδια χάρη του Πνεύματος, όπως σε εκείνον τότε, έτσι και σε εμάς τώρα, ρίζωσε τη δύναμη της πίστεως· σαν να έλεγε: Το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, το οποίο μίλησε και σε εκείνον, ενήργησε και σε εμάς.

Ζ΄. Επομένως, δεν αποτελεί κατηγορία για τον νόμο το να επιβάλλει ποινές και τιμωρίες, και το να παιδαγωγεί και να σωφρονίζει σαν αχάριστους δούλους, αλλά αντίθετα είναι μέγιστο εγκώμιο, και όχι τυχαίος έπαινος, διότι μπόρεσε με τη δική του αυστηρότητα να απαλλάξει από την πονηρία αυτούς που είχαν καταπέσει σε τόσο μεγάλη κακία, να τους μαλακώσει και να τους κάνει υπάκουους στη χάρη, και να τους οδηγήσει προς τη φιλοσοφία της Καινής. Διότι το ίδιο Πνεύμα οικονομούσε τα πάντα, και όσα βρίσκονται στην Παλαιά και όσα στην Καινή, έστω και με διαφορετικό τρόπο. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα».

Πόσοι μετά από εμάς θα μιλήσουν, και μετά από εκείνους πάλι άλλοι, και ο πλούτος δεν θα σταματήσει να αναβλύζει, ούτε θα εξαντληθούν εδώ τα μεταλλεία; Διότι είναι πνευματικά, και από τη φύση τους δεν δαπανώνται ποτέ. Ποια είναι λοιπόν η αποστολική ρήση, για την οποία συζητήσαμε προηγουμένως με την αγάπη σας; «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα».

βʹ. Τότε, λοιπόν, εξετάζαμε για ποιον λόγο είπε το «το ίδιο Πνεύμα της πίστεως»· και έως τώρα έχουμε αναφέρει μία αιτία. Αυτή δε ήταν για να δείξει ότι η Παλαιά Διαθήκη βρίσκεται σε συμφωνία με την Καινή. Διότι, όταν καθίσταται φανερό ότι το ίδιο Πνεύμα της πίστεως ήταν εκείνο που και κίνησε τη γλώσσα του Δαβίδ η οποία έλεγε, «Επίστευσα, διό ελάλησα», και ενεργεί στην ψυχή του Παύλου, είναι ολοφάνερο ότι υπάρχει μεγάλη συγγένεια μεταξύ των προφητών και των αποστόλων, και αναγκαστικά είναι μεγάλη η συμφωνία μεταξύ της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

Αυτά λοιπόν έχοντας κατά νου ο Παύλος, καθώς και το μέγεθος των δεινών που επικρέμονταν πάνω τους, και ότι σε αυτούς μεν ο Θεός υποσχέθηκε την ανταμοιβή των κόπων τους μετά την αναχώρησή τους από αυτήν εδώ τη ζωή, ενώ τους προγόνους τους τούς αντάμειψε από την παρούσα ζωή, και διαβλέποντας την πολλή ακηδία που τους δημιουργούνταν από αυτούς τους λογισμούς, θέλοντας να τους ανορθώσει και να τους διδάξει ότι και στην εποχή των πατέρων τους έτσι είχαν οικονομηθεί τα πράγματα, και ότι πολλοί έλαβαν την ανταμοιβή δια της πίστεως και όχι δια της πείρας, τους υπενθύμισε την προφητική ρήση, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· υποδηλώνοντας έτσι ότι και ο μέγας Δαβίδ, εκείνος ο θαυμαστός και γενναίος προφήτης, έλαβε την αμοιβή με την πίστη και όχι με την πείρα. Διότι δεν θα έλεγε, εάν δεν συνέβαινε αυτό: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Διότι η πίστη είναι υπόσταση πραγμάτων που ελπίζονται και όχι πραγμάτων που βλέπονται· διότι αυτό που βλέπει κανείς, δεν το ελπίζει κιόλας. Εάν λοιπόν πίστεψε, πίστεψε στα ελπιζόμενα. Εάν όμως πίστεψε στα ελπιζόμενα, και τα ελπιζόμενα δεν βλέπονται ακόμη, σημαίνει ότι δεν είχε ακόμη λάβει αυτά στα οποία πίστεψε. Γι' αυτό λέει: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως», δηλαδή, την ίδια πίστη που υπήρχε στην Παλαιά Διαθήκη έχουμε και εμείς.

Μην αναζητάς, λέγει, πώς και με ποιον τρόπο θα συμβούν αυτά· διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί και μόνο πίστη σου χρειάζεται, και τότε θα κατανοήσεις τη δύναμη Εκείνου που τα πράττει· έλαβες πλέον την πλήρη απόδειξη όσων έχουν ειπωθεί. Γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ έλεγε: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Και ο Παύλος, χρησιμοποιώντας ευλόγως αυτή τη ρήση, την ανήγαγε σε σπουδαιότερα ζητήματα, λέγοντας: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: "Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα", και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε».

ΣΤΟΝ ΡΙΕʹ ΨΑΛΜΟ. Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ. 1. Ενθυμούμενος αυτήν τη ρήση και ο μακάριος Παύλος, αναφέρει τα εξής: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Είναι αναγκαίο λοιπόν πρώτα να εξηγήσουμε πώς τη χρησιμοποίησε ο Απόστολος, και ποιο ήταν το θέμα της διδασκαλίας του. Διότι έτσι, μέσω αυτού, θα γίνει και σε εμάς σαφές το προφητικό κείμενο.

Εξάλλου, αυτή είναι και άριστη διδασκαλία: να μην αποκόπτουμε τη συνάφεια του λόγου, ούτε να λαμβάνουμε ένα μέρος και να προσκολλούμαστε σε αυτό, αλλά να κάνουμε την αρχή από τα προηγούμενα της διήγησης. Για ποιο θέμα, λοιπόν, ομιλώντας ο Παύλος θυμήθηκε αυτή την προφητική φωνή; Για την ανάσταση και την απόλαυση των μελλοντικών αγαθών, τα οποία υπερβαίνουν κάθε λόγο, και νου και διάνοια. Επειδή, λοιπόν, υπερέβαιναν κάθε λόγο και ήταν αδύνατο να ερμηνευθούν, και υπήρχε ανάγκη πίστεως για να γίνουν αποδεκτά, προκειμένου να μην ταράζεται ο Ιουδαίος ούτε να νομίζει ότι εξαπατάται, παρασυρόμενος από μάταιες ελπίδες, διορθώνει την αγνωμοσύνη του με την προφητική ρήση, σαν να του έλεγε: «Δεν ζητώ κάποιο καινούργιο πράγμα, δηλαδή την πίστη, αλλά ένα παλαιό αγαθό». Και πράγματι έτσι έπραξε ο Παύλος. Ο δε προφήτης, επειδή επρόκειτο και αυτός στην προκειμένη περίπτωση να προφητεύσει για κάποια αγαθά που θα συνέβαιναν στους Ιουδαίους, τα οποία υπερέβαιναν την ανθρώπινη λογική, για να μην μπορεί κανείς να δυσπιστήσει, άρχισε τον ψαλμό λέγοντας τα εξής: «Ἐπίστευσα, διὸ ἐλάλησα».

Εκείνοι μεν, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο· αυτός όμως ο προφήτης πώς; «Επίστευσα, διό ελάλησα». Δηλαδή: Υπάρχει ανάγκη πίστεως για τις επαγγελίες· διότι και εγώ, όταν τα σκεπτόμουν και τα αναλογιζόμουν αυτά, εισάγοντας την πίστη, απομάκρυνα κάθε ταραχή. Αυτό, λοιπόν, λέει ο Παύλος, ότι και στα δικά μας, τα αισθητά και ορώμενα αγαθά, υπάρχει ανάγκη πίστεως. Εάν όμως στα αισθητά χρειάζεται, πολύ περισσότερο στα νοερά. Διότι, εάν προκειμένου να αποδεχθούν ότι θα ανακτήσουν την πόλη τους τούς χρειάστηκε πίστη, πολύ περισσότερο σε εμάς που αναμένουμε τον ουρανό. Επειδή, όταν κάτι είναι μεγάλο και υπερβαίνει τη διάνοια και είναι ανώτερο από τους λογισμούς, αυτήν (την πίστη) πρέπει να παραλαμβάνουμε, και όχι να εξετάζουμε τα πράγματα σύμφωνα με την ανθρώπινη λογική ακολουθία. Διότι η θαυματουργία του Θεού είναι ανώτερη από όλα αυτά. Ώστε, και για τον λόγο αυτόν, αποστομώνοντας τους λογισμούς πρέπει να καταφεύγουμε στην πίστη και να δοξάζουμε τον Θεό. Διότι αυτός που φιλονικεί προσπαθώντας να ανακαλύψει τα δικά Του έργα μέσω των λογισμών, δεν Τον δοξάζει, επειδή επιθυμεί να υποτάξει στην ταπεινότητα των δικών του λογισμών τις άρρητες οικονομίες Του.

βʹ. Γι' αυτό ο Παύλος, αναφερόμενος στον Αβραάμ, επειδή δεν έπραξε έτσι, αλλά αποκρούοντας τους λογισμούς απέβλεψε στη δύναμη Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση, λέγει ότι αυτό ακριβώς δόξασε κατεξοχήν τον Θεό: «Διότι δεν αμφιταλαντεύθηκε από απιστία απέναντι στην υπόσχεση του Θεού, αλλά ενδυναμώθηκε μέσω της πίστεως, αποδίδοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί, είναι δυνατός και να το πράξει». Τι σημαίνει όμως το: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· έτσι και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε»;

Μάλλον, όμως, και για τα παρόντα υπάρχει ανάγκη πίστεως· διότι και αυτά τα ίδια που δίνονταν απαιτούσαν την πίστη κατά τη στιγμή που δίνονταν, τόσο η κοινωνία των μυστηρίων όσο και η δωρεά του βαπτίσματος. Τόσο πολύ ξεπερνούσε κάθε λογική η δύναμη αυτών των αγαθών. Εάν, λοιπόν, σε εκείνα τα εξόχως υλικά και αισθητά ήταν αναγκαία η πίστη, πολύ περισσότερο είναι εδώ. Αλλά η μεν αποστολική ρήση έλαβε την αρμόζουσα ερμηνεία· είναι ώρα λοιπόν να έλθουμε πάλι και στην προφητική ρήση, και να πούμε τι λέει αυτός ο μακάριος. Τι λέει λοιπόν; Επίστευσα, διό ελάλησα.

Γι' αυτό λέει: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ». Άλλος λέει: «Εγώ, βέβαια, κακοπάθησα πάρα πολύ». «Και εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Άλλος λέει: «Και είπα ευρισκόμενος σε αγωνία: Κάθε άνθρωπος διαψεύδεται». Από εδώ πάλι καταδεικνύεται η λαμπρότητα της πίστεως, το γεγονός δηλαδή ότι ούτε το μέγεθος της συμφοράς δεν τον οδήγησε σε απόγνωση.

Διότι τέτοια είναι η πίστη· είναι μία ιερή άγκυρα, που συγκρατεί από παντού τη διάνοια που την κατέχει, και τότε μάλιστα αναδεικνύεται, όταν, μέσα από τα αδιέξοδα, πείθει αυτόν που την έχει να προσδοκά αγαθές ελπίδες, εκδιώκοντας την ταραχή των λογισμών. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας έλεγε και ο ίδιος: «Εγώ δε κακουχήθηκα πάρα πολύ», λέει· δηλαδή, «Κακουχήθηκα, αλλά δεν απελπίστηκα, ούτε κατέπεσα».

«Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: "πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα", και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Τους υπενθύμισε έναν ψαλμό που είναι ικανότατος να τους ενισχύσει, ιδιαίτερα μέσα στους κινδύνους. Διότι την ωδή αυτή την ανέπεμψε εκείνος ο δίκαιος ενώ βρισκόταν στους ίδιους κινδύνους.

Πόσος είναι ο Θεός, και ποιο είναι το μέτρο του Θεού, και ποιας λογής είναι η ουσία Του; Τέτοιου είδους ερωτήματα είναι επικίνδυνα για εκείνον που τα θέτει, και προκαλούν αμηχανία σε εκείνον που ερωτάται· η σιωπή, όμως, είναι η θεραπεία για αυτά. Εκείνος που δεν ταπεινώνει τη διάνοιά του, και δεν λέει, μιμούμενος τον Απόστολο: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει κάτι», αλλά επιχειρεί να συλλάβει την ουσία του Θεού, και με τον δικό του λογισμό προσπαθεί να μετρήσει τα ανέφικτα, και θεωρεί ότι ο Θεός είναι τόσος, όσον ο ίδιος μπόρεσε να χωρέσει με τον δικό του λογισμό, και γενικά καθιστά τον δικό του νου μέτρο των όντων, και δεν αναλογίζεται ότι είναι ευκολότερο να μετρήσει κανείς με ένα μικρό δοχείο ολόκληρη τη θάλασσα, παρά να συλλάβει με τον ανθρώπινο νου την άφατη μεγαλειότητα του Θεού, αυτός φουσκώνει από μάταιη υπερηφάνεια και επαίρεται για τη ματαιότητα του νου του, μη μπορώντας να πει το: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Έχουμε διδαχθεί από τη θεία Γραφή να μην επιτρέπουμε στον νου μας να φαντάζεται τίποτε πέρα από όσα του έχουν παραχωρηθεί.

Ψαλμός 115ος Αλληλούια. «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ». Διότι, αν δεν είχα πιστέψει, δεν θα μιλούσα για τη χώρα των ζώντων και των νεκρών. Και ταπεινώθηκα, για να μην υπερηφανευθώ, οικειοποιούμενος πράγματα πάνω από την αξία μου. Γι' αυτό και: «Είπα στην έκστασή μου», δηλαδή στην ύψωσή μου, «κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Ας μη σε ξεγελάει, λέει, η χάρη της προφητείας και το ύψος της βασιλείας και φρονήσεις υπεροπτικά, διότι «κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Φανταζόμενος ψευδώς την αθανασία, πεθαίνει μετά από λίγο. Ενώ η ευγνώμων ψυχή, κατανοώντας τις θείες ευεργεσίες και καθιστώντας τον εαυτό της οφειλέτη του Θεού, λέει: «Τι θα ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μου δώρισε;» Επειδή, λοιπόν, δεν βρίσκω αντάξια αμοιβή, γι' αυτό: «Ποτήριο σωτηρίας θα λάβω», δηλαδή θα αποδεχτώ το ποτήριο του θανάτου, «και το όνομα του Κυρίου θα επικαλεστώ». Και ήπιε αυτό το ποτήριο ο χορός των προφητών, των αποστόλων και των μαρτύρων, επικαλούμενος το όνομα του Χριστού. Και λέει καθένας από αυτούς, καθώς και καθένας που το προαιρείται: «Τις τάματά μου θα αποδώσω στον Κύριο μπροστά σε όλο τον λαό του». Όχι κρυφά, αλλά με παρρησία μπροστά σε δήμους και τυράννους θα ομολογήσω τον Χριστό, Θεό αληθινό εκ Θεού αληθινού, και σαν νύφη που διαλέγει τον νυμφίο, ως Εκκλησία Του θα αποδεχτώ τον θάνατο, διότι: «Πολύτιμος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του». Διότι σε όσους οι πράξεις είναι τίμιες, και ο θάνατος είναι τίμιος και όσιος.