Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 115:2

αʹ Συνοπτική προθεώρηση όσων πρέπει να εξασκεί εκείνος που θέλει να ομιλεί σωστά για την πίστη στον Θεό. <Αʹ> Με τη βοήθεια του Θεού. Σύντομη προγύμναση, που φωτίζει τον φιλομαθή και φιλοπόνο άνθρωπο ως προς όσα πρέπει πριν απ’ όλα να ασκεί και να γνωρίζει: ότι πρέπει πρωτίστως να έχει βίο σεμνό και το Πνεύμα του Θεού να κατοικεί μέσα του· ότι πρέπει να γνωρίζει απ’ έξω τους όρους, και μάλιστα τους αναγκαιότερους· ότι πρέπει να γνωρίζει με ακρίβεια τα φρονήματα των αντιπάλων και να εγκύπτει στα συγγράμματά τους· διότι πολλές φορές μπορούμε να τους ντροπιάσουμε με τα ίδια τους τα γραπτά· ότι δεν πρέπει καθόλου να συναναστρέφεται τους αμύητους και άφρονες, παρά μόνο με όσους πρέπει, όταν πρέπει και όσο πρέπει, σε ζητήματα πίστεως· ότι πρέπει με φόβο Θεού να εγκύπτει σε κάθε γραφή, όχι με κακοβουλία, αλλά με απλότητα καρδιάς· ότι δεν πρέπει να ψηλαφούμε τα βαθύτερα από τα δικά μας ούτε και όσα η θεία Γραφή άφησε σιωπημένα· διότι αυτό σημαίνει το να μη συντρίβουμε οστό, δηλαδή να μη αγγίζουμε τα στερεά· ότι πρέπει να διακρίνουμε όσα λέγονται οριστικώς, και πάλι όσα λέγονται κατά κάποιον μέσο τρόπο, και πάλι όσα λέγονται καταχρηστικώς και ακακώς, όπως είναι το λεγόμενο: «Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης» και «Οὐκ ἔστιν ποιῶν χρηστότητα ἕως ἑνός».

Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και σε ψευδείς μανίες. Ονομάζει μακάριο μόνο εκείνον που έχει εναποθέσει την ελπίδα του στον Θεό, και όχι εκείνον που περισπάται από τις βιοτικές μέριμνες, οι οποίες είναι και μανία και ψεύδος. [Η ελπίδα του. Έπειτα, προτρεπτικά, προσθέτει και το εξής: Πραγματικά μακάριος, λέει, είναι αυτός που είχε ως μόνη του ελπίδα τον Θεό, και δεν έστρεψε το βλέμμα του στις επιδιώξεις του παρόντος βίου, οι οποίες είναι ματαιότητες, και ψευδείς μανίες, και μάταιες φροντίδες. Η δε κατάσταση του παρόντος βίου είναι σώφρων μανία, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες έδιναν στους πολλούς την εντύπωση ότι βρίσκονται σε έκσταση· γι' αυτήν σεμνύνεται και ο δίκαιος λέγοντας: Είπα κατά την έκστασή μου.] Πολλά είναι τα θαυμάσια που έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου. Όσα έπραξες, λέει, κατά τον καιρό της θείας Οικονομίας, είναι πολλά και θαυμάσια, τα οποία και σε άλλους ανήγγειλα. Η δε αναγγελία τους, λέει, διέδραμε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε αυτοί που πίστεψαν να ξεπεράσουν κάθε αριθμό.

Εγώ όμως είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης. Αφού ανυψώθηκα, λέει, πάνω από τα ανθρώπινα μέτρα, θεώρησα ευτελή όλα τα ανθρώπινα. Διότι η έκσταση σημαίνει την αλλοίωση. Αφού είπα, λέει, ότι θα ευαρεστήσω τον Κύριο, και έπειτα επειδή γνώριζα ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης —διότι οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δόλιοι— για τον λόγο αυτόν ταπείνωνα τον εαυτό μου και τον σκληραγωγούσα με τις κακοπάθειες, μήπως τυχόν εκπέσω από μια τέτοια κατάσταση.

Ότι, εξάλλου, το Πνεύμα είναι ανώτερο από την κτίση, και διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων, αλλά και ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το αντιληφθεί και από το εξής. Άτρεπτο και αναλλοίωτο είναι το Άγιο Πνεύμα· «Διότι», λέγει, «το άγιο πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέγει: «με την αφθαρσία του πράου και ησύχιου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία: «Διότι το άφθαρτό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα»· και εφόσον «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνον το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· δεν υπάρχει δε στον Θεό, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· όντας το Άγιο Πνεύμα μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Η φύση, όμως, των δημιουργημάτων και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι «κάθε άνθρωπος», λέγει, «είναι ψεύστης». Και «όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Ακόμη, τους αγγέλους που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα, αλλά εγκατέλειψαν το δικό τους οικητήριο, τους έχει φυλάξει κάτω από το ζόφο με αιώνια δεσμά για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Στο δε βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν έχει εμπιστοσύνη στους αγίους αγγέλους Του, και στους αγγέλους Του διέκρινε κάποιο ελάττωμα· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· ο δε Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιωτικά ζητήματα;»

Το ότι, πάλι, το Πνεύμα βρίσκεται πάνω από την κτίση, και ότι είναι διαφορετικό από τη φύση των δημιουργημάτων αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητας, μπορεί κανείς να το κατανοήσει και από το εξής. Το άγιο Πνεύμα είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο· διότι λέει: «Το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Και ο μεν Πέτρος λέει: «Με την αφθαρσία του πράου και ήσυχου Πνεύματος»· και πάλι στη Σοφία του Σολομώντα αναφέρεται: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα»· και αν «κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του»· και επειδή στον Θεό δεν υπάρχει, όπως είπε ο Ιάκωβος, «παραλλαγή ή σκιά μεταβολής»· εφόσον το άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα στον Θεό, εύλογα είναι άτρεπτο, απαράλλακτο και άφθαρτο. Αντιθέτως, η φύση των γενητών και των κτισμάτων είναι τρεπτή, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος· διότι, λέει, «κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Και, «όλοι αμάρτησαν και στερούνται της δόξης του Θεού. Τους δε αγγέλους, που δεν διατήρησαν το αρχικό τους αξίωμα αλλά εγκατέλειψαν το ίδιο τους το οικητήριο, τους έχει φυλάξει με αιώνια δεσμά στο βαθύ σκοτάδι για την κρίση της μεγάλης ημέρας». Επίσης, στο βιβλίο του Ιώβ αναφέρεται: «Αν δεν εμπιστεύεται τους αγίους αγγέλους Του και έχει διαπιστώσει κάτι στρεβλό στους αγγέλους Του· και τα άστρα δεν είναι καθαρά ενώπιόν Του»· και ο Παύλος γράφει: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους, πόσο μάλλον τα βιοτικά ζητήματα;»

Διότι η φύση των δημιουργημάτων έχει ως ιδιαίτερο γνώρισμα το να μεταβάλλεται και να κινείται με ποικίλες αλλαγές· επειδή ακριβώς, ενώ κάποτε δεν υπήρχαν, μετέβησαν στην ύπαρξη με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Δημιουργού, καθώς πάλι λέει ο Παύλος: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα». Ο Θεός όμως, ο οποίος είναι ο δημιουργός των πάντων διά του Λόγου, εφόσον είναι το όντως Ον, έχει τη φύση Του αμετάβλητη, μαζί με τον Λόγο· και αυτό το διδάσκει διά του προφήτη, λέγοντας: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν έχω αλλοιωθεί». Γι' αυτό, για μεν τους ανθρώπους ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Εγώ είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· για δε τον Θεό μαρτυρεί ο Μωυσής στον Νόμο, ότι «ο Θεός είναι πιστός και αληθινός». Ο χριστοφόρος άνδρας, λοιπόν, έχοντας διδαχθεί και από τα δύο αυτά, και εξηγώντας ο ίδιος τη διαφορά του Θεού ως προς τα δημιουργήματα, γράφει: «Ας είναι ο Θεός αληθής, και κάθε άνθρωπος ψεύστης». Και είναι αληθής ο Θεός, όχι υπό την έννοια ότι δεν ψεύδεται· διότι τίποτα δεν υπάρχει αντίθετο προς Αυτόν· ούτε όπως ο άνθρωπος που μαρτυρεί σε άλλον την αλήθεια· διότι δεν είναι υπόλογος σε κανέναν· αλλά διότι γεννά την ίδια την αλήθεια και είναι ο Πατέρας του Κυρίου, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· και το ψεύδος δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει φίλο με την αλήθεια.

Αν στους δούλους του δεν δείχνει εμπιστοσύνη, και στους αγγέλους του διέκρινε κάτι το στρεβλό. Του αγίου Αθανασίου: Η φύση των γεννητών και των κτιστών όντων είναι τρεπτή, καθώς βρίσκεται έξω από την ουσία του Θεού και έλαβε υπόσταση εκ του μη όντος. Γι' αυτό, κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης· και όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Ο δε διάβολος, ενώ βρισκόταν ανάμεσα στα Χερουβίμ και αποτελούσε αποσφράγισμα ομοιώσεως, έπεσε από τους ουρανούς σαν αστραπή.

Το να προκαλεί, λοιπόν, μια πονηρή δύναμη σύγχυση στη διάνοια, επιβουλευόμενη την ανθρώπινη φύση, δεν είναι απίθανο· το να λέγεται, όμως, ότι η παρουσία του θείου Πνεύματος ενεργεί ακριβώς το ίδιο, είναι ασεβές. Έπειτα, αν οι Άγιοι είναι σοφοί, πώς δεν κατανοούσαν τα όσα προφήτευαν; Διότι, όπως λέει η Γραφή, ο σοφός θα κατανοήσει τα όσα βγαίνουν από το ίδιο του το στόμα, και στα χείλη του φέρει την επίγνωση. Και αν, επειδή ο Ισαάκ κυριεύτηκε από έκσταση κατά την είσοδο του υιού του, και ο Δαβίδ μίλησε μέσα στην έκστασή του, εξαιτίας αυτού καταλογίζουν ψευδώς στους αγίους παραφροσύνη, ας γνωρίζουν ότι η λέξη έκσταση έχει χρησιμοποιηθεί με την έννοια της έκπληξης· όπως στο χωρίο: «Εξεπλάγη ο ουρανός, και η γη έφριξε». Πρέπει δε, με αφετηρία τις κοινές έννοιες, να παραδεχόμαστε ότι όσα λέγονται για τον Θεό και φαίνονται αντίθετα μεταξύ τους, είναι τέτοια μόνο ως προς τις λέξεις και να μην τα θεωρούμε ως πραγματικά. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τις κοινές αντιλήψεις, οφείλουμε να ομολογούμε ότι η θεία φύση είναι αγαθή, απαλλαγμένη από οργή και δίκαιη.

Στον ΡΙΕ΄ Ψαλμό. Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Και εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης. Η πίστη ας προηγείται των λόγων περί Θεού· πίστη, και όχι απόδειξη. Πίστη, η οποία ελκύει την ψυχή σε συγκατάθεση υπεράνω των λογικών μεθόδων· πίστη, που δεν γεννάται από γεωμετρικές αναγκαιότητες, αλλά από τις ενέργειες του Πνεύματος.

Διότι εκείνος που δεν ταπείνωσε τη διάνοιά του, και δεν λέει μιμούμενος τον Απόστολο το: «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι τα έχει ήδη κατανοήσει», αλλά ερευνά με τον νου του φιλοδοξώντας να καταλάβει την ουσία του Θεού, και μετρά με τον δικό του λογισμό τα ανέφικτα, νομίζοντας πως ο Θεός είναι τόσος, όσον ο ίδιος μπόρεσε να χωρέσει στον λογισμό του· και γενικώς, εκείνος που καθιστά τον δικό του νου μέτρο των όντων, μη αναλογιζόμενος ότι είναι ευκολότερο να μετρήσει κανείς ολόκληρη τη θάλασσα με ένα μικρό κύπελλο, παρά να συλλάβει ο ανθρώπινος νους την άφατη μεγαλειότητα του Θεού, αυτός, γεμίζοντας μάταια με έπαρση και υπερηφανευόμενος για τη ματαιότητα του νου του, δεν δύναται να πει το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· επειδή δεν του είναι δυνατόν να προσθέσει σε αυτό ούτε τη συνέχεια: «Εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα». Διότι συζεί με την οίηση και την αλαζονεία, και αγάλλεται με ολότελα κενά λόγια, μη έχοντας αποκτήσει τη δύναμη που πηγάζει από την πίστη. Έπειτα, δεν ταπεινώνει μόνο τον εαυτό του, αλλά και ολόκληρη μαζί την ανθρωπότητα που είναι συγγενής του και κοινωνός της ίδιας φύσεως. «Διότι εγώ είπα», λέγει, «μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης».

Ποια είναι όμως αυτή η έκσταση; Ή ότι, αφού ερεύνησα την ανθρώπινη φύση και αναζήτησα αν υπάρχει κάπου αλήθεια στους ανθρώπους, μην μπορώντας να τη βρω πουθενά χωρίς τη βοήθεια του Θεού, γεμάτος έκπληξη για το παράδοξο του πράγματος, αναφώνησα ότι «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· ή αναφέρεται σε εκείνη την έκσταση την οποία προσποιήθηκα ενώπιον του Αγχούς, υποκρινόμενος επιληψία και παραφροσύνη, επειδή βρέθηκα στην ανάγκη να διαψεύσω τον εαυτό μου και να επινοήσω ανύπαρκτα πράγματα προκειμένου να αποφύγω τον κίνδυνο από τους εχθρούς, οπότε και είπα ότι «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· έστω και αν δεν το κάνει από ελεύθερη προαίρεση ούτε για το κακό του πλησίον, πάντως ο άνθρωπος καταφεύγει στο ψέμα εξαιτίας κάποιων εξωτερικών περιστάσεων. Βεβαίως, ο Προφήτης δεν περιπίπτει σε αντίφαση με τον ίδιο του τον λόγο, όπως επιχειρούν να τον ελέγξουν μερικοί από τους σοφιστές, λέγοντας ότι ο Προφήτης υπέπεσε σε αυτοαναίρεση. Διότι, ισχυρίζονται, αν κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης, και άνθρωπος είναι και ο Δαβίδ, είναι προφανές ότι και αυτός ήταν ψεύτης· και αν είναι ψεύτης, δεν πρέπει να τον πιστεύουμε για όσα αποφαίνεται. Αν όμως δεν είναι αληθής αυτός ο ισχυρισμός τους, και δεν είναι κάθε άνθρωπος ψεύτης, τότε θα απαλλάξουμε και τον Δαβίδ από την κατηγορία του ψεύδους.

Εάν λοιπόν δεν ψεύδεται, ας τον πιστέψουμε σε όσα αποφαίνεται· πιστεύοντάς τον όμως, πάλι θα οδηγηθούμε στην ανάγκη να απιστήσουμε. Ώστε, εάν μεν ο Δαβίδ λέει την αλήθεια, αναιρεί τον ίδιο του τον λόγο, αφού και άνθρωπος είναι και δεν ψεύδεται· εάν όμως ψεύδεται, από αυτό και μόνο καθίσταται ανάξιος πίστεως· διότι ποιος θα δώσει προσοχή σε κάποιον που ψευδολογεί; Επομένως, εφόσον άπαξ και αποφάνθηκε ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης, ας ψεύδεται ο Δαβίδ για να επιβεβαιώσει τον λόγο του· ειδάλλως, λέγοντας την αλήθεια ο ίδιος, ακύρωσε την απόφασή του. Αλλά αυτά είναι λόγια όσων παίζουν και όσων καυχώνται με τις σοφιστείες των λόγων απέναντι στους άπειρους· η αλήθεια όμως δεν είναι έτσι. Διότι άνθρωποι ονομάζονται εκείνοι που κυριαρχούνται ακόμη από τα ανθρώπινα πάθη· ενώ εκείνος που έχει ήδη καταστεί ανώτερος από τα σαρκικά πάθη, και μέσω της τελειώσεως του νου έχει μεταβεί στην κατάσταση των αγγέλων, αυτός, όταν κάνει λόγο για τα ανθρώπινα, εξαιρεί ολοφάνερα τον εαυτό του από τους υπολοίπους. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Εγώ είπα· Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου όλοι· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι». Είστε θεοί. Οπωσδήποτε δε, αν σε οποιονδήποτε άλλον, και στον Δαβίδ αρμόζει μια τέτοια προσηγορία. Διότι είναι και υιός του Υψίστου εκείνος που μέσω της αρετής έχει οικειωθεί τον Θεό, και δεν πεθαίνει ως άνθρωπος, αλλά έχει ζωντανό μέσα του τον Θεό.

«Εγώ λοιπόν», λέει, «είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Ας το ακούσουν εκείνοι που, ενώ έχουν ζυμωθεί με τη σάρκα εξαιτίας των παθών, υψώνουν αλαζονικά τον νου τους πάνω από τα υπερκόσμια. Η καθαίρεση των λογισμών τους και του υψώματος της καρδιάς τους που επαίρεται εναντίον του Θεού, ας αποτελεί κοινό σκοπό για όλους όσοι υπερασπίζονται την ευσέβεια. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει; Το ποτήρι της σωτηρίας θα λάβω. Ερχόμενος σε επίγνωση των μυρίων δωρεών του Θεού, ότι δηλαδή παρήχθη από το μη ον στο είναι· ότι, αφού πλάστηκε από το χώμα, τιμήθηκε με τον λόγο, χάρη στον οποίο δύναται να φέρει και την εικόνα του Επουρανίου· έπειτα, ατενίζοντας και προς τη θεία οικονομία υπέρ του γένους των ανθρώπων, ότι δηλαδή ο Κύριος παρέδωσε τον Εαυτό Του ως λύτρο για όλους εμάς, απορεί και αναζητεί ανάμεσα σε όλα τα υπάρχοντά του, ποιο άξιο δώρο μπορεί να βρει για τον Δεσπότη.

Διότι η θεία φύση είναι παντελώς άτρεπτη και αναλλοίωτη· αντιθέτως, η ανθρώπινη φύση έχει κλονιστεί σφοδρά και, στο μέτρο που αυτό ενδέχεται, κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης. Διότι το ψεύδος, ως αμαρτία, καταβάλλει ορισμένες φορές την ανθρώπινη διάνοια, και η φύση μας δέχεται κατά κάποιον τρόπο και αυτού του είδους τη νόσο. Προκειμένου όμως για τον Θεό, ο οποίος κυβερνά τα πάντα, δεν είναι θεμιτό ούτε να σκεφτόμαστε ούτε να λέμε κάτι τέτοιο.

Επομένως, ο ισχυρισμός ότι η ανθρώπινη φύση, δηλαδή η διάνοια, είναι επιδεκτική στο ψεύδος, θα είναι αληθής. Έτσι κάπου λέει και ο μακάριος Δαβίδ: «Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Ο ίδιος δε λόγος θα μπορούσε να διατυπωθεί για τον Θεό και για εμάς και για όλα τα υπόλοιπα. Όπως για παράδειγμα όσον αφορά τη δικαιοσύνη, διότι θα μπορούσε κάποιος να πει, και όχι παράλογα: «Ας γίνει ο Θεός δίκαιος, και κάθε άνθρωπος άδικος». <Αν όμως η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού.> Η αφορμή για μια τέτοια παρερμηνεία έχει προκύψει από το εξής: μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα, οι γιοι του Ισραήλ, ενώ έλαβαν την εντολή από τον Κύρο να ανοικοδομήσουν τον ναό και να εκπληρώσουν τις ευχές και να προσφέρουν θυσίες, έγιναν ράθυμοι, προβάλλοντας ως δικαιολογία τη φτώχεια και την ταλαιπωρία από την αιχμαλωσία. Για τον λόγο αυτό σωφρονίζονταν με ανάλογες παιδαγωγίες, με αφορία των καρπών και έλλειψη των βροχών. Δυσανασχετώντας δε για αυτές τις πληγές, μακάριζαν τους αλλογενείς και εκείνους που δεν υπηρετούσαν τον Θεό, θεωρώντας ότι ζουν με χαρά, και έλεγαν ότι εκείνοι βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση από τους ίδιους. Γι' αυτό λοιπόν τους έλεγε ο προφήτης Μαλαχίας: «Κάνατε βαρείς τους λόγους σας εναντίον μου, λέει ο Κύριος, και είπατε: Σε τι καταλαλήσαμε εναντίον σου; Είπατε, λέει: Είναι μάταιος όποιος δουλεύει στον Θεό, και ποιο είναι το όφελος που φυλάξαμε τα προστάγματά του, και ότι πορευθήκαμε ως ικέτες ενώπιον του Κυρίου του Παντοκράτορος;»

Διότι τα χείλη του Ισραήλ ήταν ομολογουμένως ακάθαρτα· επειδή βλασφήμησαν τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Αν πάλι ο προφήτης λέει ότι και ο ίδιος έχει τέτοια χείλη, καίτοι εντελώς αμέτοχος στην ασέβεια του Ισραήλ, λέμε ότι αφενός ταπεινοφρονεί ως άγιος, και αφετέρου είναι φυσικό ότι, επειδή προέρχεται από το αίμα του Ισραήλ, δεν θέτει τον εαυτό του εκτός ευθύνης. Αλλά μετέχει στο κοινό αμάρτημα του λαού, σώζοντας με αυτόν τον τρόπο αυτούς που είχαν αμαρτήσει· δηλαδή ομολογεί την ασθένεια της ανθρώπινης φύσης. Όπως είναι και εκείνο που λέγεται από τον μακάριο Δαβίδ για κάθε άνθρωπο: «Εγώ είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης.» Διότι η διάνοια του ανθρώπου νοσεί από το ψεύδος, έστω και αν κάποιοι απαλλάσσονται από το κακό, κερδίζοντας αυτό το κατόρθωμα μέσω της νήψης. Φοβήθηκε λοιπόν ο προφήτης ότι, μην όντας τόσο καθαρός, όπως φυσικά τα άγια Σεραφείμ, είδε μεν τον Κύριο Σαβαώθ, αλλά σιώπησε, καίτοι όφειλε μάλλον να δοξολογεί, επειδή δεν είχε τόσο καθαρό στόμα. Το ότι όμως πρέπει να υμνολογούμε με καθαρά στόματα, θα μπορούσε να γίνει σαφές από τα λόγια ενός από τους αγίους μαθητές, ο οποίος λέει για τη γλώσσα: «Με αυτήν ευλογούμε τον Κύριο και Πατέρα. Και με αυτήν καταρώμεθα τους ανθρώπους, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί καθ' ομοίωσιν Θεού. Δεν πρέπει, αδελφοί μου, αυτά να γίνονται έτσι. Μήπως η πηγή αναβλύζει από την ίδια οπή το γλυκό και το πικρό; Μήπως μπορεί, αδελφοί μου, η συκιά να κάνει ελιές;»

Διότι γνωρίζει, όπως βλέπεις, και τα παρελθόντα και τα παρόντα, και προφητεύει για τα μέλλοντα. Ιδού, λοιπόν, αναγνώρισε τα παρελθόντα όταν βρισκόταν σε ύπνο, λέγοντας: «οστούν εκ των οστών μου»· και αναγνώρισε τα παρόντα, αφού μετά την πλάση της γυναίκας κατάλαβε ότι αυτή είχε ληφθεί από το σώμα του· και προφήτευσε για τα μελλοντικά, ότι «ένεκεν τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα». Αυτά όμως δεν είναι λόγια ενός ανθρώπου σε κατάσταση έκστασης ούτε κάποιου που στερείται επίγνωσης, αλλά κάποιου που έχει υγιή τη διάνοια. 7. Αν πάλι πρέπει να μιλήσουμε και για το «εγώ είπα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης», εδώ η σημασία της είναι και πάλι διαφορετική, όχι με τον τρόπο κάποιου ανθρώπου που χάνει τα λογικά του και βρίσκεται σε παράκρουση (μη γένοιτο), αλλά κάποιου που θαυμάζει υπερβολικά και σκέφτεται πέρα από τον συνηθισμένο λογισμό για όσα ασύμμετρα βλέπονται και πράττονται· διότι ο προφήτης θαύμασε και εξαιτίας του θαυμασμού του ομιλεί εδώ. Βρέθηκαν βέβαια σε έκσταση οι προφήτες, αλλά όχι σε έκσταση [απώλεια] λογισμών. Διότι και ο Πέτρος βρέθηκε σε έκσταση, όχι χάνοντας τη λογική του επίγνωση, αλλά βλέποντας, αντί για την καθημερινή ακολουθία των πραγμάτων, πράγματα διαφορετικά από εκείνα που βλέπουν οι άνθρωποι· «διότι είδε ένα σεντόνι να κατεβαίνει δεμένο από τις τέσσερις άκρες, και μέσα σε αυτό βρίσκονταν όλα τα τετράποδα και τα ερπετά και τα πετεινά του ουρανού».

Πρόσεξε δε ότι ο άγιος Πέτρος είχε πλήρη συναίσθηση και δεν βρισκόταν σε έκσταση φρενών. Διότι, όταν άκουσε το «σήκω, σφάξε και φάε», δεν υπάκουσε σαν να μην είχε σώο τον νου του, αλλά λέει προς τον Κύριο: «Σε καμία περίπτωση, Κύριε· διότι ποτέ δεν εισήλθε στο στόμα μου κάτι βέβηλο ή ακάθαρτο». Και ο άγιος Δαβίδ επίσης είπε: «Εγώ είπα: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Εκείνος όμως που λέει «Εγώ είπα», μιλούσε με προσωπική επίγνωση, και για τους ανθρώπους έλεγε ότι ψεύδονται· άρα ο ίδιος δεν έλεγε ψέματα, αλλά, εκπλησσόμενος και θαυμάζοντας τη φιλανθρωπία του Θεού και όσα του είχαν εξαγγελθεί από τον Κύριο, θαύμαζε υπερβολικά, και βλέποντας ότι κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη το έλεος του Θεού, απέδωσε μόνο στον Κύριο την αλήθεια, ενώ αναγνώρισε ότι κάθε άνθρωπος υπόκειται σε επιτίμιο, προκειμένου να φανερώσει το αληθινό Πνεύμα, το οποίο μίλησε μέσω των προφητών και τους αποκάλυψε τα βάθη της ακρίβειας της γνώσης του Θεού. Βρέθηκε βέβαια και ο Αβραάμ σε έκσταση, όχι όμως σε έκσταση φρενών, αλλά σε έκσταση φόβου. Διότι έβλεπε καμίνι και λαμπάδες κατά τη δύση του ηλίου. Και άλλοι προφήτες, όταν έβλεπαν τα οράματα, μιλούσαν με υγιή διάνοια, όπως λέει ο Μωυσής: «Είμαι έντρομος και τρέμω». Και ο Αβραάμ κατανόησε τα όσα του είπε ο Κύριος: «Να γνωρίζεις καλά», του λέει, «ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε ξένη γη για τετρακόσια χρόνια».

Διότι όσο περισσότερο νομίζει κανείς ότι βρίσκεται πιο κοντά στη γνώση, τόσο περισσότερο οφείλει να αναλογίζεται μέσα του ότι είναι άνθρωπος. Περί αυτού, άκουσε τι λέει: «Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Έχοντας, λοιπόν, τον διδάσκαλο της αλήθειας, ας μην καταφεύγουμε πλέον σε ανθρώπινους δασκάλους, αλλά κατανοώντας *, ας μην περιεργαζόμαστε ούτε τους τρόπους ούτε τίποτε άλλο. Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να εκφράσουμε με λόγια τη γέννηση του Υιού, ούτε είναι δυνατόν να αποφανθούμε για τον τρόπο της γέννησης από τον Πατέρα, αλλά πρέπει να θεωρούμε επαρκές για τη διδασκαλία μας το εξής: «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Και είθε να δώσει ο Κύριος να φρονούμε σύμφωνα με τον Αβραάμ, ο οποίος λέει «τώρα άρχισα να μιλώ στον Κύριό μου, εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη», και να μην «υπερηφανευόμαστε όπως οι κέδροι του Λιβάνου», διότι «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς λόγους της πίστεως» κατορθώνεται η ομαλή και ειρηνική σοφία, και ούτε να απορούμε, αλλά πράττοντας οτιδήποτε, να ευαρεστούμε τον Θεό και Πατέρα και μαζί με αυτόν και συν αυτώ τον Υιό εν Αγίω Πνεύματι, στον οποίο ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή και η δύναμη νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ανατροπή. Ήδη, λοιπόν, ο Αέτιος, έχοντας συμπολεμήσει εκτενώς με όσους είναι αλλότριοι προς την πίστη αναφορικά με τη στερητική υπόθεση, εξοπλίστηκε και ο ίδιος εξίσου με εκείνους εναντίον της πίστεως, μη λέγοντας τίποτε που να πηγάζει από την πίστη και μη ενθυμούμενος το ρητό προς όσους κενολογούν αφ' εαυτών και δεν κρατούν την αρχή της πίστεως, όπως ο λόγος λέει ελεγκτικά προς αυτούς: «είπα εγώ στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης», μαζί με το «ταπεινώθηκα σφόδρα». Τώρα όμως, κατατριβόμενος και πάλι με τα ίδια, προβάλλοντας τον φόρτο της ονομασίας της στέρησης και της έξης και των συλλογισμών της σφαλερής ανθρώπινης υπόνοιας, και ανακρινόμενος πνευματικώς, αποφεύγει να ανακόψει την ορμή της δικής του ανθρώπινης πανουργίας, βάσει της οποίας επιχειρεί να λέει για τον Θεό όσα θέλει. Αλλά και εμάς, αν και έχουμε αναπτύξει πολλά περί στερητικών εννοιών, μας αναγκάζει να εμμένουμε πάλι στα ίδια και να κατατριβόμαστε στις ανατροπές των θέσεών του. Και ήταν βέβαια επαρκής η προηγούμενη ανατροπή, καθώς μπορούσε, εξαιτίας της ομόρροπης και ομώνυμης φύσης του συλλογιστικού του λόγου, να στραφεί εναντίον και των δύο.

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψευδείς μανίες». Αυτός που γνώρισε εμπειρικά τη χάρη του Θεού κηρύττει σε όλους τις ευεργεσίες που του έγιναν, και διατυπώνει μια καθολική κρίση με βάση όσα συνέβησαν στον ίδιο, διδάσκοντας ότι είναι δυνατόν όλοι οι άνθρωποι να επιτύχουν τα ίδια με αυτόν. Διότι, λέγει, δεν θα είμαι μακάριος μόνο εγώ που αξιώθηκα τέτοιων δωρεών· αντίθετα, η ίδια οδός προσφέρεται σε όλους, και όχι σε κάποιους ναι και σε άλλους όχι. Επομένως, καθένας που αναθέτει την ελπίδα του στον Θεό δεν θα εκπέσει από τον μακαρισμό, του οποίου αξιώθηκα και εγώ. Ματαιότητα δε και ψευδείς μανίες τυγχάνουν να είναι όλες οι φροντίδες για τα πρόσκαιρα και τα μάταια· επειδή «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· και όπως λεγόταν προηγουμένως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει»· και πάλι: «Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Ψευδείς δε μανίες είναι οι φροντίδες των πολλών που καταβάλλουν κόπο για πράγματα κενά και μάταια. Όπως ακριβώς συνετή μανία είναι η εξέγερση ενάντια στον παρόντα βίο, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες του Θεού θεωρούνταν από τους πολλούς ως εκστατικοί. Σεμνύνεται, όμως, για τέτοιου είδους έκσταση ο δίκαιος λέγοντας: «Εγώ όμως είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· και ο Απόστολος επίσης, έχοντας βιώσει το ίδιο, έλεγε: «Διότι, είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, αυτό έγινε για τον Θεό, είτε σωφρονούμε, αυτό γίνεται για σας».

ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ. ΡΙΕʹ. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Και αυτά συνδέονται με τα προηγούμενα στο εβραϊκό κείμενο, έτσι ώστε το νόημά τους να εξαρτάται από όσα έχουν προαναφερθεί και να αποτελούν μέρος τους. Διότι, αφού βέβαια είχε πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου» και πάλι: «Θα γίνω ευάρεστος ενώπιον του Κυρίου σε χώρα ζώντων», εδώ τα συνδέει λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι πίστεψα ότι υπάρχει άλλη χώρα ζώντων παράλληλα με τον ανθρώπινο βίο, και ότι υπάρχει άλλη ανάπαυση της ψυχής πέρα από τη διαμονή πάνω στη γη: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης.

Ταπείνωσα τον εαυτό μου και τον κακούχησα πάρα πολύ· διότι έτσι ερμήνευσε ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Κακουχήθηκα πάρα πολύ». Αυτό δε το έπραξα, επειδή γνώριζα καλά ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης· γι' αυτό, αγωνιώντας και μεριμνώντας μήπως τυχόν και εγώ, εκφέροντας κρίση για τον εαυτό μου ως άνθρωπος και λέγοντας: «Θα ευαρεστήσω ενώπιον του Κυρίου στη χώρα των ζώντων», διαψευστώ· για τον λόγο αυτόν, έχοντας πιστέψει στη μέλλουσα ζωή και στην ανάπαυση της ψυχής, καθώς και στη χώρα των ζώντων, και έχοντας ομιλήσει για αυτά ακριβώς επειδή πίστεψα, ώστε να μην εκπέσω ποτέ από την επαγγελία και διαψευσθώ ως προς την ελπίδα, ταπείνωσα τον εαυτό μου πάρα πολύ.

Εγώ, όμως, είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης. Διότι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και επισφαλείς οι επινοήσεις μας. Επειδή το φθαρτό σώμα βαραίνει την ψυχή, και το χωμάτινο σκήνωμα καταπιέζει τον πολυμέριμνο νου· και με δυσκολία εικάζουμε τα όσα βρίσκονται πάνω στη γη, και όσα είναι στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο. Τα επουράνια, όμως, ποιος τα εξιχνίασε; Εγώ, εντούτοις, δεν μίλησα ως άνθρωπος· διότι αλλιώς θα είχα πει και εγώ ψέματα· αλλά πίστεψα στα λόγια του Θεού και στις υποσχέσεις του Θεού.

Στον ίδιο Θα υπάρξει βέβαια αληθινά κρίση από τον Θεό για όλους τους ανθρώπους από κοινού, αλλά αυτή θα γίνει λίγο αργότερα· τώρα όμως δεν δικάζεται μαζί με όλους, αλλά με έναν μόνο, τον θεοστυγή Ιωάννη· και ως δικαστής μεταξύ του Θεού και του εχθρού του Θεού κάθεται ο βασιλιάς. Τι συμβαίνει λοιπόν; Αν μεν ο δικαστής φανεί ευνοϊκός σε εκείνον που διαθέτει πολλή σοφία και γνώση και δύναμη, από τον Θεό σοφότερο και ισχυρότερο ούτε άκουσε ποτέ κανείς να υπάρχει, ούτε πρόκειται να ακούσει. Αν όμως δεν ευνοήσει αυτόν που τα κατέχει αυτά, αλλά κρίνει τον μικρό και τον μεγάλο ισότιμα, όπως προστάζει ο Θεός, και δεν δείξει προσωποληψία στην κρίση (αφού ο Κύριος είναι δίκαιος σε όλα τα έργα Του, και όσιος σε όλους τους λόγους Του, και ομοίως πιστός, αλλά και όλες οι οδοί Του διέπονται από πιστότητα, και η αλήθεια προπορεύεται του προσώπου Του, ενώ κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης και παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά, και κάθε άνθρωπος πορεύεται με δόλο και στήνει παγίδα στον πλησίον του – αυτά τα κάνει κάθε άνθρωπος, και χειρότερος από όλους είναι ο αναφερόμενος Ιωάννης), ώστε και έτσι ο Θεός αναδεικνύεται νικητής. Αν όμως η κρίση δεν γίνει με κανέναν από τους δύο τρόπους, αλλά ο εχθρός του Θεού και της Εκκλησίας ξεφύγει από την καταδίκη, και ο Θεός αποχωρήσει ηττημένος, γνωρίζω μεν ότι πρόκειται να πω έναν βαρύ λόγο, θα ειπωθεί όμως: ότι πρέπει να σκεφτούμε τι θα αντιμετωπίσουμε και εμείς, όταν θα καθίσει ως Κριτής Αυτός που τώρα κρίνεται.

Όπως ακριβώς μέθυσε κάποτε και ο μέγας Δαβίδ, όταν βγήκε από τον εαυτό του και, ευρισκόμενος σε έκσταση, αντίκρισε το αθέατο κάλλος και αναφώνησε την περίφημη εκείνη φράση ότι «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης», δηλαδή όποιος αναθέτει την ερμηνεία των ανέκφραστων αγαθών στον λόγο. Έτσι μέθυσε και ο νεότερος Βενιαμίν, ο Παύλος, όταν βρέθηκε σε έκσταση λέγοντας: «Διότι, είτε περιήλθαμε σε έκσταση, έγινε για τον Θεό» (αφού η έκστασή του απευθυνόταν προς Εκείνον), «είτε σωφρονούμε, γίνεται για σας», στους οποίους απεδείκνυε, μέσω των λόγων του προς τον Φήστο, ότι ο ίδιος δεν παραφρονεί, αλλά εκφέρει λόγια σωφροσύνης και δικαιοσύνης.

Ποια, λοιπόν, ανθρώπινη σκέψη θα μπορέσει να καταδείξει το μέγεθος της ζημίας σε εκείνον που υπέστη αυτήν τη ζημία; Πολύ εύστοχα, νομίζω, φανερώνει αυτήν την αμηχανία ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος, επειδή κάποτε υψώθηκε κατά τη διάνοια με τη δύναμη του Πνεύματος και βγήκε, τρόπον τινά, από τον ίδιο του τον εαυτό, είδε εκείνο το ασύλληπτο και ακατάληπτο κάλλος μέσα σε εκείνη τη μακάρια έκσταση –είδε, βέβαια, στο μέτρο που είναι δυνατόν να δει άνθρωπος, έχοντας βγει έξω από τα καλύμματα της σάρκας και έχοντας εισέλθει μόνο μέσω της διανοίας στη θεωρία των ασώματων και νοητών πραγματικοτήτων– και επειδή επιθύμησε να πει κάτι αντάξιο αυτού που αντίκρισε, αναφώνησε εκείνον τον λόγο που όλοι ψάλλουν: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Αυτό δε σημαίνει, κατά τη δική μου άποψη, ότι κάθε άνθρωπος που αναθέτει στον ανθρώπινο λόγο την ερμηνεία του άρρητου φωτός είναι πράγματι ψεύτης, όχι από μίσος προς την αλήθεια, αλλά λόγω της αδυναμίας της περιγραφής.

Προς αυτόν δεν θα ήταν ίσως άτοπο να πούμε να αποφεύγει τέτοιου είδους νομοθεσία στη δική μας πολιτεία, το να επιτάσσει δηλαδή να θεωρούμε ανάξιο λόγου να διακρίνουμε την ενοχή του ψεύδους ανάλογα με τη μικρότητα ή το μέγεθος των πραγμάτων. Διότι δεν αμαρτάνει εξίσου ο Παύλος, όταν ψεύδεται και εξαγνίζεται ιουδαϊκά τον καιρό εκείνων που παραπλανώνται επωφελώς, με τον Ιούδα που τον καιρό της προδοσίας υποδύθηκε τον φίλο και τον προσηνή. Ψεύστηκε και ο Ιωσήφ από φιλανθρωπία όταν προσποιήθηκε απέναντι στους αδελφούς του, και μάλιστα ορκιζόμενος στην υγεία του Φαραώ· ψεύστηκαν όμως και οι αδελφοί του εναντίον του, αφού σχεδίασαν από φθόνο προηγουμένως τον θάνατό του, και έπειτα την υποδούλωσή του, και μπορούν να ειπωθούν πολλά τέτοια. Ψεύδεται η Σάρρα, κοκκινίζοντας από ντροπή για το γέλιο της· ψεύδεται και ο όφις όταν εισηγείται ότι ο άνθρωπος θα φθάσει στη θεία φύση μέσω της παρακοής. Μεγάλη είναι, λοιπόν, η διαφορά του ψεύδους ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις, και δεν μπορεί κανείς να πει πόσο μεγάλη, είτε εξετάσει το ζήτημα μέσα από τις αρχαίες διηγήσεις είτε από τον σύγχρονο βίο. Επομένως, ας αποδεχθούμε και εμείς ότι, σύμφωνα με την καθολική απόφανση για τους ανθρώπους, την οποία το Άγιο Πνεύμα διακήρυξε μέσω του προφήτη λέγοντας ότι «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης», ακόμη και ο άνθρωπος του Θεού ενεπλάκη στο ψεύδος, έχοντας από άγνοια ή αδιαφορία για την ονομασία του τόπου αποκαλέσει εσφαλμένα τη γειτονική χώρα με το όνομα κάποιας άλλης. Αλλά ψεύστηκε και ο Ευνόμιος, και ποιο είναι το ψεύδος του; Η παραχάραξη της ίδιας της αλήθειας.

Αλληλούια: Το αλληλούια σημαίνει «αινούμε τον ζωντανό Θεό» και αποτελεί διδασκαλία του νέου λαού. Επίστευσα: Ο προφήτης λέει: «επίστευσα», για όσα μίλησα, δηλαδή για την παρουσία του Θεού, τα νέα μυστήρια και την κλήση των εθνών. Εγώ δε: Διότι λυπήθηκε ο προφήτης, επειδή όσα προείδε και προφήτευσε, δεν μπόρεσε να τα δει με τα σωματικά του μάτια. Εγώ είπα: Διότι, βρισκόμενος σε έκσταση λόγω του ακατάληπτου του μυστηρίου, δείλιασε, μήπως τυχόν, ως άνθρωπος, μίλησε με ψεύδη. Τι να ανταποδώσω: Διότι, λέει, με αξίωσε να γίνω θεωρός του μυστηρίου, επειδή οι λόγοι μου εκπληρώθηκαν, και επειδή ελέησε τον άνθρωπο. Ποτήριον: Εννοεί το μυστικό ποτήριο, στο οποίο ο οίνος αναμειγνύεται ως αίμα, το οποίο προσέφερε για τη σωτηρία του ανθρώπου (των ανθρώπων). Και το όνομα: Με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος του Χριστού μεταλαμβάνονται τα μυστήρια. Τις ευχές μου: Αυτή είναι η φωνή του προφήτη. Τίμιος: Ο θάνατος των μαρτύρων, οι οποίοι παρέδωσαν τον εαυτό τους για τον Χριστό, και όλων των υπολοίπων αγίων· διότι ο Χριστός τιμά πραγματικά τον θάνατό τους. Ω Κύριε: Ο άνθρωπος (ο Αδάμ) το ανακράζει αυτό προς τον Θεό. Και ο λόγος του εκφράζει οδυρμό. Εγώ δούλος: Δηλαδή, επισκέψου με ως δούλο σου και μην με παραβλέψεις. Διέρρηξες: Τα δεσμά με τα οποία η αμαρτία έδεσε τον άνθρωπο (τους ανθρώπους), τα διέρρηξε η πίστη στο βάπτισμα. Σε σένα θα προσφέρω θυσία: Αναφέρεται στην αναίμακτη θυσία την οποία προσφέρει ο άνθρωπος που έχει σωθεί, δηλαδή τη θυσία των μυστηρίων.

Ρ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΥΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ. Κατά των Ναυατιανών. Πες στον μαθητή της αλαζονείας του Ναυάτου: Γιατί φρυάζεις ως καθαρός, φερόμενος ανόητα; Γιατί παριστάνεις υποκριτικά τον αναμάρτητο; Γιατί αρνείσαι την κοινωνία της ανθρώπινης φύσης; Ο Ησαΐας διακηρύσσει τον εαυτό του ακάθαρτο. Ο Δαβίδ γνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης, και ότι όλοι συνελήφθησαν και κυοφορήθηκαν μέσα στις αμαρτίες. Και ο ίδιος ο Θεός γνωρίζει ότι οι άνθρωποι είναι ισχυρά προσκολλημένοι στην πονηρία, και ότι έχουν ανάγκη μόνο από το έλεος της θείας φιλανθρωπίας, και εσύ αλαζονεύεσαι με την έπαρση της καθαρότητας; Ή, λοιπόν, πάψε να ψεύδεσαι, ή μέσα από τις πράξεις σου θα γίνεις καταγέλαστος, ή μάλλον θα ντροπιαστείς οικτρά.

«Πίστεψα, γι’ αυτό μίλησα, εγώ όμως ταπεινώθηκα σφόδρα. Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Και πώς τότε ακούμε ότι ο Ιώβ είναι άνδρας αληθινός; Διότι μαρτυρεί γι’ αυτόν ο Θεός, λέγοντας: «Πρόσεξες τον δούλο μου τον Ιώβ, ότι δεν υπάρχει όμοιός του σε όλη τη γη; Άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, που απέχει από κάθε πονηρό πράγμα;» Εάν λοιπόν έχει καταγραφεί ο Ιώβ ως αληθινός και τούτο μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό, πώς ο Δαβίδ αποφαίνεται για όλους ανεξαιρέτως λέγοντας: «Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης;» Σε αυτό θα απαντήσουμε ότι, εν συγκρίσει με τους άλλους ανθρώπους, ο Ιώβ ήταν αληθινός, αλλά εν συγκρίσει με τον Θεό, ακόμη και εκείνος αποδεικνυόταν ψεύτης. «Διότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω και αν η ζωή του διαρκεί μόνο μία ημέρα». Εάν, λοιπόν, κανείς δεν είναι αναμάρτητος, είναι φανερό ότι κανείς δεν είναι και αψευδής, παρά μόνον ο Θεός.

Ομοίως και για τον Βαρνάβα ακούμε ότι είναι αγαθός· και σε σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους γνωρίζουμε ότι είναι αγαθός, σε σύγκριση όμως με τον Θεό ούτε αυτός είναι αγαθός· διότι «κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνον ο Θεός». Και όπως την ώρα της εσπέρας λέει κανείς ότι ένας αστέρας είναι φωτεινός σε σύγκριση με τους άλλους αστέρες, όταν όμως φανεί ο ήλιος, κανείς δεν θα ονόμαζε τον αστέρα φωτεινό, επειδή από την υπερβάλλουσα αίγλη του ήλιου καλύπτεται η λαμπρότητα του αστέρα, παρομοίως λέμε ότι και ένας άνθρωπος είναι αληθινός και αγαθός σε σύγκριση με τους άλλους, σε σύγκριση όμως με τον Θεό δεν υπάρχει αληθινός άνθρωπος· διότι «κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Αλλά ελάτε, αγαπητοί, ας στρέψουμε τον λόγο, ώστε να βρούμε να εκλάμπει μέσα του μια άλλη χάρη νοημάτων. «Εγώ δε είπα στην έκστασή μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Ο μακάριος Δαβίδ, ο οποίος στην παιδική ηλικία υπήρξε φιλόλογος, στην ώριμη ηλικία φιλόπονος, στα γηρατειά φιλόσοφος, ο μακάριος Δαβίδ, όντας φιλόθεος και επιθυμώντας να ατενίσει τον Θεό με τα μάτια της καρδιάς, το πώς ακριβώς είναι, αφού βγήκε έξω από τις σαρκικές επιθυμίες και με τον νου προσπέρασε τον αέρα, ανυψώθηκε πάνω από τα νέφη, υπερπήδησε τον ουρανό, πέταξε πέρα από τις αγγελικές δυνάμεις, και αφού εμβάθυνε στο ίδιο το άυλο και καθαρότατο είδος του Θεού και αντίκρισε εκείνη την αίγλη και την αστραπή της θεότητος ως ασύγκριτη μεγαλειότητα, και κατανοώντας ότι κανένας άνθρωπος και καμία ανθρώπινη γλώσσα δεν είναι ικανή να διηγηθεί το μεγαλείο του Θεού, ευρισκόμενος σε τέτοια έκσταση και έχοντας κατανοήσει με ακρίβεια τα πάντα, αποφαίνεται με θάρρος λέγοντας: «Εγώ δε είπα στην έκστασή μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Αλλά ελάτε πάλι να περιστρέψουμε τον μαργαρίτη του λόγου και να καταυγάσουμε τον νου μας από την ενοικούσα αίγλη του Πνεύματος.

Γνωρίζω, αγαπητοί, και κάποιον έμπειρο γεωργό, ο οποίος από ένα χωράφι λαμβάνει τρεις σοδειές τον χρόνο. Ας μιμηθούμε, λοιπόν, και εμείς τους γεωργούς, ας σκάψουμε με την αξίνα του πνεύματος, σύμφωνα με τον προφήτη που λέει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και έσκαβε το πνεύμα μου». Πρώτα, λοιπόν, εξετάσαμε τον ένα στίχο του κειμένου, λάβαμε τον δεύτερο, ας εξετάσουμε τώρα και τον τρίτο: «Εγώ δε είπα», λέει, «μέσα στην έκστασή μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Αναλογίσου κάθε άνθρωπο που προδιαγράφει για τον εαυτό του πολλά έτη ζωής, που επιθυμεί να οικοδομήσει, να φυτέψει και να αναθρέψει τα τέκνα του, να στραφεί εναντίον όσων τον αδικούν, και που υπόσχεται να εκδικηθεί τους εχθρούς του, να τους φυλακίσει, να τους δέσει, να τους εξορίσει ή να τους κάνει και κάτι άλλο σκληρότερο, ο οποίος όμως μετά από λίγο, την ίδια κιόλας νύχτα ή έπειτα από δύο ή τρεις ημέρες πεθαίνει, και θα δεις πώς κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης· διότι όσα υποσχέθηκε, δεν τα έπραξε. Αλλά κάθε άνθρωπος μεν που αγαπά αυτόν τον βίο είναι ψεύτης, ενώ εκείνος που διάγει αυτόν τον βίο με αρετές δεν είναι ψεύτης· διότι ο άνθρωπος αυτός δεν είναι άνθρωπος, αλλά θεός, όχι λόγω της δικής του φύσεως, αλλά λόγω της χάριτος Εκείνου που ενοικεί μέσα του, όπως ήταν ο Παύλος και ο Πέτρος, οι οποίοι είχαν τον Χριστό να ομιλεί εντός τους· διότι αυτοί δεν ήταν ψεύτες, αλλά αληθινοί· και ούτε ήταν απλώς άνθρωποι, επειδή είχαν το θείο πνεύμα να ομιλεί μέσα τους.

Έπειτα, μετά από αυτό: «Εγώ δε είπα εν τη εκστάσει μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης», προσθέτει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;» Αναλογιζόμενος ο προφήτης τη δωρεά που του έχει δοθεί εξ αρχής από τον Κύριο και ευρισκόμενος σε απορία ως προς την ανταπόδοση των αγαθών που του έχουν δωρηθεί από τον Θεό, λέγει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;» Τον ουρανό για χάρη μου εξέτεινε, διευθετώντας τον με φωτοφόρα άστρα, τον ήλιο για χάρη μου στερέωσε, περιβάλλοντάς τον με χρυσοειδείς ακτίνες, τη σελήνη για χάρη μου θεμελίωσε για να πορεύεται τη νύχτα και να φωτίζει τα σκοτάδια της νυκτός, ως οδηγό των θαλασσοπόρων και των οδοιπόρων, τη γη για χάρη μου άπλωσε, καλύπτοντάς την πυκνά με παντοία δέντρα, καρποφόρα και άκαρπα, και στολίζοντάς την με ανθοφόρα φυτά, τα πλήθη των ιχθυοτόκων υδάτων τα συγκέντρωσε σε μία συναγωγή, και ετοίμασε πηγές υδάτων, αλμυρών και γλυκών, να αναβλύζουν από τα έγκατά της, ως ίαμα της δίψας για τους ανθρώπους.

«Και επαίνεσα εγώ όλους τους νεκρούς, αυτούς που έχουν ήδη πεθάνει, περισσότερο από τους ζωντανούς, όσους ζουν μέχρι σήμερα· και καλύτερος και από τους δύο αυτούς είναι εκείνος που δεν γεννήθηκε ποτέ». Αυτή δεν είναι δική του κρίση, αλλά της συγχυσμένης διάνοιας· διότι πολλά λέμε σε κατάσταση αθυμίας, τα οποία δεν είναι ανάγκη να τα αναγάγουμε σε αυθεντία δογμάτων. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, λέει: «Είπα μέσα στην έκστασή μου: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· επομένως, η απόφαση δεν είναι δική μου, αλλά αποτελεί κρίση της απελπισμένης ψυχής. Δες τον να ακούει, να κοιτάζει και να βλέπει, και να θρηνεί εκείνους· τόσο πολύ τον ετάραξε το πάθος. Πώς είναι φυσικό να διατίθενται αυτοί;

Αλλά και στην έκστασή μου είπα: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης. Και πάλι: Εγώ είπα στην ευημερία μου, δεν θα κλονιστώ στον αιώνα. Ώστε [ίσως: όπως κάθε ανθρώπου] οι λογισμοί αυτών που πάσχουν, ούτε έτσι [ίσως: καθόλου] δεν υπομένουν την τιμωρία των εχθρών, αλλά και την επισπεύδουν.

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; «Ας χαθεί», λέει, «η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα»; Αυτό λέει και ο Εκκλησιαστής: «Επαίνεσα τους πεθαμένους, αυτούς που ήδη έχουν πεθάνει, περισσότερο από τους ζωντανούς». Και καλύτερος και από τους δύο αυτούς είναι εκείνος που δεν γεννήθηκε ακόμη. Ας μην εξετάζουμε όμως αυτά τα λόγια επιφανειακά, αλλά ας δούμε από ποια ψυχική διάθεση λέγονται, η οποία είναι αποθαρρυμένη και ταραγμένη, επειδή και ο Δαβίδ λέει: «Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου», αλλά τα είπε ευρισκόμενος σε έκσταση. Και αλλού λέει: «Εγώ δε είπα στην ευημερία μου: δεν θα κλονιστώ ποτέ». Έτσι και αυτός, είπε αυτά τα λόγια βρισκόμενος μέσα στη συμφορά. Δεν βλέπεις, αγαπητέ, αυτούς που υφίστανται τομές να φωνάζουν δυνατά; Μήπως λοιπόν τους επιπλήττουμε; Σε καμία περίπτωση, αλλά τους δείχνουμε κατανόηση. Αν δεν ξεστόμιζε αυτά τα λόγια, θα έδινε την εντύπωση ότι δεν μετέχει καν στην κοινή ανθρώπινη φύση. Δεν ακούς τι λέει ο Μωυσής; «Σκότωσέ με, αν πρόκειται να μου φερθείς έτσι». Τι διαφέρει, πες μου, το να πει «σκότωσέ με» από το να πει «ας χαθεί η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα»; Αυτό είπε και ο Ιερεμίας: «Επικατάρατη η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα». Μην κοιτάς απλώς τα λόγια, αλλά εξέταζε τη διάνοια. Διότι, το ότι δεν αμάρτησε ούτε με τα χείλη του, το έχεις ακούσει πολλές φορές· και το ότι δεν αμάρτησε ούτε μετά από αυτά, θα ακούσεις πάλι τον ίδιο τον Θεό να λέει: «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα έτσι για άλλο λόγο, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος;». Δεν θα ελάμβανε τα διπλάσια από τα προηγούμενα, εάν δεν είχε επιδείξει διπλάσια αρετή.

Γι' αυτό λέει: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ». Άλλος λέει: «Εγώ, βέβαια, κακοπάθησα πάρα πολύ». «Και εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Άλλος λέει: «Και είπα ευρισκόμενος σε αγωνία: Κάθε άνθρωπος διαψεύδεται». Από εδώ πάλι καταδεικνύεται η λαμπρότητα της πίστεως, το γεγονός δηλαδή ότι ούτε το μέγεθος της συμφοράς δεν τον οδήγησε σε απόγνωση.

Διότι τόσο μεγάλος πειρασμός μας βρήκε, ώστε να μας προκαλέσει και έκσταση και λήθαργο. Διότι εδώ με τη λέξη «έκσταση» εννοεί την αναισθησία που προέρχεται από τα δεινά. Επειδή και στην περίπτωση του Αδάμ, όταν λέει ότι επέβαλε σε αυτόν έκσταση, εννοεί κάποιου είδους αναισθησία. Διότι έκσταση ονομάζεται το να βγει κανείς έξω από τον εαυτό του. Του επιβλήθηκε δε τότε, ώστε να μην αισθανθεί την αφαίρεση της πλευράς του, ούτε να πονέσει με αυτό που συνέβαινε. Έτσι ο Θεός, κλέβοντας την αίσθηση του πόνου, για να μη μισήσει εκείνο που θα προερχόταν από αυτόν επειδή θα είχε πονέσει, του επέβαλε έκσταση. Και αλλού πάλι λέει: «Έπεσε πάνω τους έκσταση». Και εκεί δηλώνει κάποιον λήθαργο και την απώλεια των αισθήσεων. Και παντού η έκσταση αυτό φανερώνει. Συμβαίνει δε είτε επειδή ενεργεί ο Θεός, είτε επειδή η υπερβολή των δεινών προκαλεί λήθαργο. Διότι ξέρει και η συμφορά να προκαλεί έκσταση και λήθαργο. Εδώ, λοιπόν, ως έκσταση εννοεί το μέγεθος των δεινών που έχουν επέλθει. Τι σημαίνει όμως αυτό που λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»; Κανείς, λοιπόν, δεν είναι αληθινός; Πώς, λοιπόν, ο Ιώβ έχει καταγραφεί ως «Άνθρωπος αληθινός, δίκαιος, θεοσεβής»; Και τι θα πούμε για τους προφήτες; Διότι, αν και εκείνοι είναι ψεύτες και είπαν ψέματα σε όσα έχουν πει, τότε τα πάντα καταστρέφονται. Τι γίνεται με τον Αβραάμ; Τι με όλους τους δικαίους; Βλέπεις πόσο κακό είναι να εκλαμβάνει κανείς τη λέξη απλοϊκά και να μην εξετάζει προσεκτικά τα νοήματα; Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»; Είναι εκείνο που λέει αλλού: «Ο άνθρωπος ομοιάζει με ματαιότητα».

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»