Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 117:8

Με ποιον, λοιπόν, πρέπει να συνταχθεί κανείς; Ας πουν πάλι: με τα λόγια του Κυρίου ή με τις δικές τους μυθολογίες; Και ποιων τις πράξεις πρέπει να μιμείται κανείς: των αγίων ή εκείνων που οι ίδιοι επινοούν; Επειδή όμως ίσως ούτε αυτά δεν μπορούν να διακρίνουν (διότι έχουν τυφλωθεί ως προς τη διάνοια και τη συνείδηση, όπως είπε ο Ησαΐας, και θεωρούν «το πικρό γλυκό και το φως σκοτάδι»), ας προέλθει κάποιος Χριστιανός από εμάς και ας τους καταισχύνει λέγοντας με δυνατή φωνή: «είναι αγαθό να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο», παρά να δίνει προσοχή στις δικές τους μωρολογίες. Διότι τα μεν λόγια του Κυρίου έχουν ζωή αιώνια, ενώ όσα προφέρονται από αυτούς είναι γεμάτα πανουργία και αίματα.

Είναι δύσκολο λοιπόν να ξεφύγει κανείς από την κρίση του Θεού, εναντίον όποιων κι αν αυτή στραφεί. Και είναι ανόητο και ανίερο το να μην προτιμά κανείς να εξαρτά την ελπίδα του από Αυτόν, αλλά αντίθετα να εμπαίζεται από κενούς και ασύνετους λογισμούς νομίζοντας ότι, έστω και ενάντια στο δικό Του θέλημα, θα τους γλιτώσει κάποιος άλλος και η συνδρομή της ανθρώπινης βοήθειας, και ότι αυτή θα υπερισχύσει ποτέ των δικών Του αποφάσεων. Διότι, «εάν Αυτός κλείσει τη θύρα απέναντι σε άνθρωπο», λέει, «ποιος θα την ανοίξει;». Καλό είναι λοιπόν να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άνθρωπο, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. «Και τα χειροποίητα είδωλα όλα θα τα κρύψουν, μεταφέροντάς τα στα σπήλαια, στις σχισμές των βράχων και στις τρύπες της γης, από τον φόβο του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος Του, όταν θα εγερθεί για να συντρίψει τη γη». Αποδεικνύει έτσι ότι η σκέψη των Ιουδαίων είναι άξια γέλιου, αφού κρύβουν τους θεούς τους και σπεύδουν να σώσουν αυτούς που οι ίδιοι προσκυνούν. Καίτοι πώς δεν θα έπρεπε να περιμένουν ότι εκείνοι θα τους έσωζαν, εάν πράγματι πίστευαν ότι είναι θεοί; Όμως αυτοί, καταδικάζοντας τις ίδιες τους τις επιλογές και επιβεβαιώνοντας την πλήρη αδυναμία των θεών τους για το οτιδήποτε, σπεύδουν οι ίδιοι να τους υπερασπιστούν.

Διότι το ότι, εάν διέθεταν πλούσια την εύνοιά Του, δεν θα είχαν υποταχθεί κάτω από τα πόδια εκείνων που τους πολεμούσαν, θα το επιβεβαιώσει η εμπειρία των παρελθόντων γεγονότων. Ποιον, άλλωστε, δεν νίκησαν; Σε ποιον δεν επικράτησαν με τη βοήθεια του Θεού; Αλλά, θεωρώντας ως μηδαμινό το να σώζονται από Αυτόν, και μάλλον κρίνοντας ότι η παντοδύναμη δεξιά Του δεν μπορεί να σώσει, αναζητούσαν ανθρώπινες βοήθειες. Όμως αυτή η πράξη, λέει, θα τους γίνει αφορμή για ντροπή και όνειδος. Διότι υπάρχουν στην Τάνιδα, λέει, αρχηγοί, άγγελοι πονηροί. Κατέβηκαν δηλαδή στην Αίγυπτο οι Ισραηλίτες και νόμιζαν, όπως ανέφερα προηγουμένως, ότι θα τους αρκούσε η βοήθεια των ηγετών της Τάνιδας, δηλαδή των βασιλέων. Αλλά ήρθαν και εκεί κάποιοι που ανήγγειλαν στους άρχοντες της χώρας ειδήσεις κακές και δυσβάσταχτες, επειδή ο Ασσύριος εκστράτευσε εναντίον των Αιγυπτίων, μετά τον πόλεμό του κατά των Τυρίων. Μάταια λοιπόν, λέει, θα κοπιάσουν οι Ισραηλίτες καταφεύγοντας σε έναν λαό ο οποίος με κανέναν τρόπο δεν θα μπορέσει να τους ωφελήσει. Διότι ούτε θα επαρκεί για να τους βοηθήσει, ούτε βέβαια θα μπορεί να τους απαλλάξει από τα επαπειλούμενα δεινά, αλλά θα τους γίνει αφορμή για ντροπή και όνειδος. Διότι αυτούς που απομάκρυναν την καρδιά τους από την ελπίδα στον Θεό τους ακολουθεί πάντοτε το να περιπίπτουν εξάπαντος και καθολοκληρίαν σε κάθε κακό. Και αληθεύει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Είναι καλό το να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται σε άνθρωπο.»

Με πολύ εμφατικό τρόπο λέει ο προφήτης, ελέγχοντας την αμάθεια των Ισραηλιτών. Διότι τι είναι το άλογο παρά μόνο σάρκα; Και ποια είναι η δύναμη της σάρκας, που είναι τόσο ασθενική και υποκείμενη στη φθορά; Κάτι παρόμοιο λέει και ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος όποιος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο.» «Διότι είναι αληθινά καλό το να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άνθρωπο.» <Ο δε Κύριος θα απλώσει το χέρι Του επάνω τους· και θα κοπιάσουν εκείνοι που βοηθούν, και θα καταστραφούν όλοι μαζί.> Επειδή δηλαδή οι Αιγύπτιοι, υψώνοντας αλαζονικά και υπερήφανα το φρύδι, δέχονταν μεν τους Ισραηλίτες, αλλά θεωρούσαν ότι η δύναμη των δικών τους ψευδώνυμων θεών είναι ανώτερη από τον Θεό των Εβραίων, παραδόθηκαν και οι ίδιοι στους Βαβυλωνίους· διότι οι τελευταίοι κυρίευσαν τη χώρα, και καταστράφηκαν μαζί με τους κατοίκους της και οι Ισραηλίτες που είχαν βρεθεί εκεί.

Είναι λοιπόν εξαιρετικά φοβερό το να μην επιθυμεί κάποιος μάλλον να σωθεί μέσω της θείας ευσπλαχνίας, αλλά να στηρίζεται στις ανθρώπινες βοήθειες· μολονότι το Πνεύμα διαλαλεί, αφενός μέσω της φωνής του μακάριου Δαβίδ: «Είναι καλό να έχει κανείς εμπιστοσύνη στον Κύριο παρά να στηρίζεται σε άνθρωπο· είναι καλό να ελπίζει κανείς στον Κύριο παρά να ελπίζει σε άρχοντες»· και αφετέρου μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Επικατάρατος ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο και στηρίζεται στη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο, και θα είναι σαν την αγριομυρίκη στην έρημο, η οποία δεν θα δει τα αγαθά όταν έρθουν. Και ευλογημένος ο άνθρωπος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του· και θα είναι σαν το δέντρο που ευδοκιμεί δίπλα στο νερό και θα απλώσει τις ρίζες του στην υγρασία, και δεν θα φοβηθεί όταν έρθει ο καύσωνας, αλλά τα κλαδιά του θα είναι δασώδη, σε έτος ανομβρίας δεν θα φοβηθεί, και δεν θα σταματήσει να καρποφορεί». Είναι καλύτερο, λοιπόν, να οικειώνεται κανείς τον Θεό και να λέει εκείνο το σοφό λόγο με αγαθή διάνοια: «Δικός σου είμαι εγώ, σώσε με, διότι αναζήτησα τα προστάγματά σου». «Διότι εγώ είμαι σαν πάνθηρας για τον Εφραίμ και σαν λιοντάρι για τον οίκο του Ιούδα· και εγώ θα κατασπαράξω και θα αναχωρήσω και θα πάρω, και δεν θα υπάρξει αυτός που θα γλιτώσει».

Έπειτα, ενώ έπρεπε αυτοί με προσευχές και μετάνοια να εξευμενίσουν τον Θεό, και να αναμορφωθούν σύμφωνα με το θέλημά Του, και με την επιστροφή τους στο καλύτερο να κατευνάσουν την οργή Του, θεωρώντας αυτό ως κάτι εξαιρετικά ωφέλιμο και ικανό να τους σώσει, αυτοί στράφηκαν στην Αίγυπτο, καλώντας σε βοήθεια «άνθρωπο Αιγύπτιο» και όχι Θεό, σάρκες αλόγων, όπως είναι γραμμένο. Αλλά «δεν σώζεται ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του. Απατηλό είναι το άλογο για τη σωτηρία. Καλό είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο. Καλό είναι να ελπίζει κανείς στον Κύριο παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Το ότι όμως η μάταιη αυτή βουλή τους δεν απέβη σε τίποτα από τα αναγκαία υπέρ τους, θα το καταλάβουν από την ίδια την εμπειρία· διότι, όταν θα έχουν οδηγηθεί ως αιχμάλωτοι στους Ασσυρίους και τους Μήδους, εκεί θα φάνε ακάθαρτα, δηλαδή θα ζήσουν έχοντας αποβάλει και το τελευταίο υπόλειμμα σεβασμού προς τον νόμο, και τρώγοντας χωρίς προφύλαξη ό,τι τύχει.

Διότι θα πετάξουν μακριά και θα τρέξουν πάλι στις πατρίδες τους, διαψεύδοντας την ελπίδα σου. «Καλό λοιπόν» και ασφαλές είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται «σε άνθρωπο», κατά τη φωνή του προφήτη. <Αλίμονό τους. Νύσταξαν οι ποιμένες σου, βασιλιάς Ασσύριος αποκοίμισε τους άρχοντές σου· αναχώρησε ο λαός σου προς τα βουνά, και δεν υπήρχε κανείς να τον συγκεντρώσει.> Οικτίρει τα πλήθη, καθώς κατρακύλησαν σε τέτοια δειλία και φόβο, ώστε να ατονήσουν και μόνο στην επίθεση του πολέμου, και να καταφεύγουν στις κορυφές των βουνών, και να χρησιμοποιούν τα δύσβατα μέρη σαν προτείχισμα του κινδύνου. Έπειτα, αποδίδοντας την αιτία αυτής της υπερβολικής δειλίας, κάνει μια έξυπνη διήγηση για την καταστροφή αυτών που είχαν αναλάβει την ηγεσία· λέγοντας με εκφραστικότητα, αντί του «κυριεύτηκαν και καταστράφηκαν, και βρέθηκαν σε αδιέξοδο ως προς τις στρατηγικές τέχνες», χρησιμοποιώντας το «νύσταξαν», και ότι αποκοιμήθηκαν αυτοί που είχαν δυνάμεις και εξουσίες, καθώς και οι δημαγωγοί και αυτοί που έλαβαν τις ανώτερες και λαμπρές τιμές. Και έπαθαν αυτό το «νύσταγμα» από τον βασιλιά της Ασσυρίας, δηλαδή από αυτόν που έλκει την καταγωγή του από αυτούς. Διότι ο Κύρος ήταν γηγενής και από περσικό αίμα. Και ο προφητικός λόγος σχεδόν προσποιείται ότι θρηνεί για εμάς, δηλαδή μάλλον χαμογελά ειρωνικά για εκείνους που εύκολα κυριεύονται από τον φόβο.

Αλλά και την εκ νεκρών ανάστασή του σαφώς παρουσιάζει η προκειμένη προφητεία, λέγοντας από το δικό του πρόσωπο: «Θεέ, ποιος είναι όμοιός σου; Όσες πολλές και κακές θλίψεις μου έδειξες, αφού επέστρεψες με ζωοποίησες, και από τις ανάγκες της γης πάλι με ανέβασες». Είτε, λοιπόν, εκ μέρους του προσώπου του Σωτήρα, είτε εκ μέρους κάθε δικαίου, πρέπει να κατανοήσουμε αυτά τα λόγια. Διότι περιέχουν διδασκαλία που μας εκπαιδεύει με υγιή διάθεση να θέτουμε τα πάντα σε δεύτερη μοίρα, και μόνο στον Κύριο να στηρίζουμε τις ελπίδες μας, ώστε να του λέμε με γνήσια διάθεση: «Σε εσένα, Κύριε, ήλπισα, ας μην καταισχυνθώ εις τον αιώνα». Διότι εκείνοι που αναθέτουν τις ελπίδες τους στον πλούτο και στην πολλή περιουσία του βίου, ή στα κοσμικά αξιώματα, ή στην οικειότητα και προστασία των αρχόντων, ή σε οτιδήποτε άλλο από τα θνητά και εφήμερα, θα υποστούν ντροπή. «Διότι επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και κάνει τη σάρκα στήριγμα του βραχίονά του». Και κράζει βοώντας ο λόγος της Γραφής: «Μην εμπιστεύεστε σε άρχοντες, ούτε σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία»· και πάλι: «Εάν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας». Και σε άλλα σημεία διδασκόμαστε να λέμε: «Ο Κύριος είναι βοηθός μου, δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος. Καλύτερα να εμπιστεύεται κανείς στον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται σε άνθρωπο. Καλύτερα να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες».

Μέσα από τη θλίψη επικαλέστηκα τον Κύριο, και με εισάκουσε βγάζοντάς με σε ευρυχωρία. Ο Κύριος είναι βοηθός μου, και δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος. Ο Κύριος είναι βοηθός μου, και εγώ θα αντικρίσω την πτώση των εχθρών μου. Είναι καλύτερο να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο· είναι καλύτερο να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες. Όλα τα έθνη με περικύκλωσαν, και με το όνομα του Κυρίου τα απέκρουσα. Με περικύκλωσαν από παντού, και με το όνομα του Κυρίου τα απέκρουσα. Με περικύκλωσαν σαν τις μέλισσες την κηρήθρα, και φούντωσαν σαν τη φωτιά μέσα στα αγκάθια, και με το όνομα του Κυρίου τα απέκρουσα. Σπρώχτηκα βίαια για να πέσω, και ο Κύριος με συγκράτησε. Δύναμή μου και ύμνος μου είναι ο Κύριος, και έγινε η σωτηρία μου.

Μη στηρίζεστε σε άρχοντες. Αυτό είναι παρόμοιο με το: «Καλό είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο· καλό είναι να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Και αυτό το αποδεικνύει μέσω του εξής συλλογισμού: διότι εάν οι ίδιοι, λέει, δεν είναι ικανοί να εξασφαλίσουν τη σωτηρία για τον εαυτό τους, ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από τέτοιους ανθρώπους; Επειδή ούτε μπορούν να απαλλάξουν τον εαυτό τους από τον θάνατο μετά το τέλος της ζωής· διότι το μεν πνεύμα αυτού που πεθαίνει θα εξέλθει, εκεί όπου θα το οδηγήσει εκείνος που το παραλαμβάνει, και ο υπόλοιπος άνθρωπος θα επιστρέψει στο χώμα του, εκπληρώνοντας τον νόμο της φύσης που όρισε εξαρχής ο Θεός στον Αδάμ λέγοντας: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις». Γι' αυτό και λέγεται: Όλοι οι λογισμοί, τους οποίους συγκέντρωσε μέσα του σκεπτόμενος όσο βρισκόταν ακόμη στη ζωή, και μαζεύοντας και θησαυρίζοντας πάνω στη γη σαν να ήταν κάποιος αιώνιος, υποσχόμενος να κάνει φοβερά πράγματα και απειλώντας πάλι άλλους, μέσα σε μία ώρα θα σβήσουν, «και θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί τους», δηλαδή των αρχόντων που θαυμάζονται από τους πολλούς.

Αγαθόν: Διότι είναι αγαθό η εμπιστοσύνη στον Θεό· διότι άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να ελεήσει άνθρωπο· και αν ακόμη τον ελεεί, τον ελεεί προσωρινά. Αγαθόν ελπίζειν: Διότι η ελπίδα στον Κύριο είναι αλάνθαστη, ανώτερη από την ελπίδα στους άρχοντες αυτού του αιώνα· διότι αυτοί είναι προσωρινοί. Πάντα: Και οι δαίμονες και οι Ιουδαίοι περικύκλωσαν τον Χριστό. Διότι πίστεψαν ότι ήταν ένας απλός άνθρωπος και ήθελαν να τον εξολοθρεύσουν. Κυκλώσαντες: Διότι ο Θεός τούς ανταπέδωσε σύμφωνα με τα έργα τους και εκμηδενίστηκαν. Εκύκλωσαν: Όλοι μαζί παρατάχθηκαν μπροστά του κραυγάζοντας: άρον, άρον, σταύρωσον αυτόν. Και εξεκαύθησαν: Όπως όταν η φωτιά βρει ξερά αγκάθια τα καταναλώνει ταχέως· έτσι και οι Ιουδαίοι άναψαν από οργή και θυμό εναντίον του Χριστού, αλλά ομοίως έσβησαν. Και τω ονόματι: Διότι τους εξάλειψε από το βιβλίο των ζώντων. Ωσθείς: Διότι τον απώθησαν, ώστε να τον ρίξουν κάτω για να μη στέκεται όρθιος· διότι δεν ήθελαν να ζει. Και Κύριος: Η θεότητα, η οποία ενοικούσε στον άνθρωπο, δεν επέτρεπε να πέσει ο άνθρωπος, αλλά παρέμενε άμεμπτος. Ισχύς μου: Διότι για τον λόγο αυτόν ο Θεός προσέλαβε τον άνθρωπο, ενδυναμώνοντάς τον στα πάντα (για να τον καταστήσει ισχυρό έναντι πάντων). Και εγένετο: Ο Θεός για τον άνθρωπο.

Το ίδιο θα συμβεί σε αυτόν, επειδή φοβήθηκε μεν τον Θεό, αλλά περιφρόνησε το «δόγμα Μήδων και Περσών». «Και είπε ο Δανιήλ στον βασιλιά: Ο Θεός μου απέστειλε τον άγγελό του και έφραξε τα στόματα των λεόντων και δεν με έβλαψαν, διότι ενώπιόν του βρέθηκα δίκαιος και απέναντί σου όμως, βασιλιά, δεν έκανα κανένα παράπτωμα». Πόσο μεγάλη σημασία έχει το να εμπιστεύεται κανείς τον Θεό μάλλον παρά τους ανθρώπους. Διότι οι μεν άνθρωποι απογοητεύουν και παραδίδουν στον θάνατο, ο Θεός όμως «δεν εγκαταλείπει» τους δούλους του. Για τον λόγο αυτόν ο ψαλμωδός διδάσκει λέγοντας: «Είναι καλό να έχει κανείς πεποίθηση στον Κύριο παρά να έχει πεποίθηση σε άνθρωπο· είναι καλό να ελπίζει κανείς στον Κύριο παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Τότε λοιπόν, όταν ο άγγελος φανερώθηκε μέσα στον λάκκο, τα άγρια θηρία ημέρεψαν, και <οι λέοντες>, κουνώντας τις ουρές τους, τον υποδέχονταν με χαρά, υποτασσόμενοι σε αυτόν σαν σε νέο Αδάμ· έγλειφαν τα άγια πόδια του Δανιήλ και κυλιούνταν στα ίχνη των ποδιών του, επιθυμώντας να πατηθούν και τα ίδια από αυτόν. Διότι, αν πιστεύουμε ότι, όταν ο Παύλος καταδικάστηκε στα θηρία, ο λέοντας που αφέθηκε εναντίον του έπεσε στα πόδια του και τον έγλειφε, πώς δεν θα πιστέψουμε και όσα συνέβησαν στην περίπτωση του Δανιήλ, τα οποία μάλιστα ο ίδιος ο Δαρείος τα διηγήθηκε στέλνοντας γραπτές επιστολές προς όλους;

Γι' αυτό και ο Απόστολος γράφει: Για να μην έχουμε την εμπιστοσύνη μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό, όπως και ο προφήτης λέει παρόμοια: Είναι καλό να στηρίζεται κανείς στον Κύριο, παρά να στηρίζεται σε άνθρωπο. Και μετανοήστε· διότι έρχεται ο απροσωπόληπτος κριτής για να καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη· αφού τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από αυτόν. Εσείς οι κρυφοί δολοφόνοι που ασχολείστε με τις μαγικές τέχνες, οι κληρονόμοι του τόπου των φονιάδων, οι κρυφοί λύκοι, οι σαρκικοί δαίμονες, οι κάτοικοι των καταχθόνιων, οι υιοί του αιώνιου σκότους και τα τέκνα του άσβεστου πυρός, ακούστε τι διηγείται ο άγιος ευαγγελιστής Λουκάς για τους ανθρώπους αυτούς στις Πράξεις των Αποστόλων λέγοντας: Και πολλοί από εκείνους που ασκούσαν τις μαγικές τέχνες, συγκέντρωσαν τα βιβλία τους και τα έκαιγαν μπροστά σε όλους· και υπολόγισαν την αξία τους και βρήκαν πως άξιζαν πενήντα χιλιάδες ασημένια νομίσματα. Είδες άμεση υπακοή και ταχεία σωτηρία; Είδες πώς πλήθυναν οι ασθένειές τους; Όμως η ταχύτητα της υπακοής τα κατόρθωσε όλα. Και εσείς που πλανάσθε με παρόμοια έργα και απατάσθε στο φρόνημά σας, αφού αποστραφείτε με αποτροπιασμό αυτή τη σκληρή και απάνθρωπη απάτη, και αποφεύγοντάς την όπως ένα φίδι, φροντίστε να επιδείξετε άξια μετάνοια, προτού μας προφτάσει η αβάσταχτη απειλή και ο θρήνος εναντίον τέτοιων ανθρώπων· διότι ο καιρός πλησιάζει, και μην αμελείτε.

Ενεργεία, λοιπόν, εμφανίζονται και το άρθρο και το «εστί» στην προαναφερθείσα πρόταση, η οποία λέει: «Το φιλοσοφείν αγαθόν εστί»· ενώ δυνάμει ενυπάρχουν και τα δύο, όπως όταν λέμε: «Αγαθόν πεποιθέναι επί Κύριον». Διότι δεν λέμε τίποτε άλλο παρά ότι το να έχει κανείς εμπιστοσύνη στον Κύριο είναι αγαθό. Και πάλι, «Παύλος επέστελλε», δηλαδή «Ο Παύλος επιστέλλων ην»· και «Ιωάννης βασιλεύει», δηλαδή «ο Ιωάννης βασιλεύων εστί»· και «βασιλεύσει Κύριος εις τον αιώνα», που είναι το ίδιο με το να πούμε ότι ο Κύριος βασιλεύσων έσται εις τον αιώνα. λβ΄. Τα δε «εστί», «ην» και «έσται» ονομάζονται αρχοειδή ρήματα, επειδή όλα τα υπόλοιπα ρήματα αναλύονται σε μετοχές και σε αυτά τα ίδια.