Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:105

Εις τον Ψαλμό 16, 3-4, Αστερίου: «Εδοκίμασας την καρδίαν μου», διότι ποτέ δεν διανοήθηκα να αδικήσω άνθρωπο είτε για χρήματα είτε για άλλη αιτία. «Με επεσκέφθης τη νύκτα», διότι ποτέ δεν κυριεύθηκα από βαθύ ύπνο, ερευνώντας το δίκαιο και φωτιζόμενος από εσένα, διότι, σύμφωνα με τον Ιώβ, «στο φως σου πορευόμουν μέσα στο σκοτάδι· διότι λύχνος για τα πόδια μου ήταν ο νόμος σου». Θα εννοήσεις δε αυτά και ως λεγόμενα από το πρόσωπο του Σωτήρος. «Για να μη μιλήσει το στόμα μου για τα έργα των ανθρώπων· διότι δεν ήλθα», λέγει, «για να κρίνω τον κόσμο, αλλά για να σώσω τον κόσμο».

Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου. Διότι εκείνος που πορεύεται με το φως του θείου νόμου πραγματοποιεί ορθή και απρόσκοπτη την πορεία της ζωής του. Ταπεινώθηκα πάρα πολύ. Είτε εξαιτίας των επιθέσεων των νοητών εχθρών, είτε εξαιτίας των σκληραγωγιών που αναλαμβάνονται ιδιωτικώς και από ελεύθερη προαίρεση.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΛ΄. Τι είναι η λατρεία και ποια είναι η λογική λατρεία; ΑΠΟΚΡΙΣΗ Λατρεία, όπως νομίζω, είναι η εντατική, συνεχής και απερίσπαστη υπηρεσία προς το λατρευόμενο. Τη διαφορά μεταξύ της λογικής και της άλογης λατρείας μας την παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας, από τη μια πλευρά: «Γνωρίζετε ότι, όταν ήσασταν εθνικοί, παρασυρόσασταν προς τα άφωνα είδωλα, όπως κι αν σας οδηγούσαν»· και από την άλλη: «Να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, άγια, ευάρεστη στον Θεό, η οποία είναι η λογική σας λατρεία». Διότι εκείνος που παρασύρεται με όποιον τρόπο κι αν τον οδηγούν, προσφέρει άλογη λατρεία, επειδή δεν κινείται με δική του παρόρμηση και πρόθεση υπό την καθοδήγηση του λογικού, αλλά παρασύρεται από την εξουσία εκείνου που τον οδηγεί, προς οτιδήποτε τον κατευθύνει, φερόμενος ακόμη και παρά τη θέλησή του. Αντίθετα, εκείνος που με υγιή λογική και αγαθή βούληση, με πολλή φροντίδα, πάντοτε και παντού έχει ως σκοπό του και κατορθώνει αυτό που είναι αρεστό στον Θεό, αυτός εκπληρώνει την εντολή της λογικής λατρείας, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου»· και πάλι: «Και οι σύμβουλοί μου είναι τα δικαιώματά σου».

Τα πάθη είναι κύματα, και εάν διατηρείς τον εαυτό σου υψηλότερα από αυτά, θα είσαι ασφαλής κυβερνήτης του βίου σου. Εάν όμως δεν αποφεύγεις το καθένα από αυτά με σύνεση και σταθερότητα, περιφερόμενος σαν ένα πλοίο χωρίς έρμα από τα κύματα που διαρκώς προσκρούουν επάνω σου, θα αφανιστείς στο πέλαγος της αμαρτίας. Άκου λοιπόν πώς μπορείς να αποκτήσεις και εσύ την τέχνη αυτής της κυβερνήσεως. Είναι συνήθεια των ναυτιλλομένων να προσηλώνουν το βλέμμα τους στον ουρανό και από εκεί να λαμβάνουν την καθοδήγηση του πλου, την μεν ημέρα από τον ήλιο, τη δε νύχτα από την Άρκτο ή κάποιον άλλον από τους αειφανείς αστέρες· και με βάση αυτά να υπολογίζουν πάντοτε την ορθή πορεία. Έτσι και εσύ, λοιπόν, να έχεις στραμμένο το βλέμμα σου προς τον ουρανό, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Προς Εσένα ύψωσα τους οφθαλμούς μου, Εσένα που κατοικείς στον ουρανό». Να αποβλέπεις προς τον Ήλιο της Δικαιοσύνης· και, κατευθυνόμενος από τις εντολές του Κυρίου σαν από ολόλαμπρα άστρα, να διατηρείς άγρυπνο το βλέμμα σου, μη δίνοντας ύπνο στους οφθαλμούς σου ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου, ώστε να έχεις διαρκή την καθοδήγηση από τις εντολές. Διότι, όπως λέγει: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος Σου, και φως στα μονοπάτιά μου».

Διότι λέγει ότι η μάθηση δεν προέρχεται από τη φύση, όπως η όραση ή το βάδισμα, αλλά από τη σπουδή και την επιμέλεια. Εκείνος δε που δεν έμαθε, θα αφαιρεθεί από τους ζωντανούς και δεν θα δει τη δόξα του Χριστού. Αυτοί που λένε: «Ελπίσαμε στο όνομά σου και στη μνήμη, την οποία επιθύμησε η ψυχή μας», προσθέτουν αναγκαστικά και τούτο. Διότι, αφού εγκατέστησαν στον νου τους τον θείο φωτισμό, και αφού απέβαλαν το σκοτάδι της αρχαίας πλάνης, και βλέποντας την ομίχλη της αμαρτίας να έχει εξαφανιστεί, αναπέμπουν ευχαριστήριους ύμνους, σαν να ξυπνούν νωρίς από τη νύχτα και το σκοτάδι, καθώς φέγγει μέσα τους η νοητή ημέρα, και ο αυγερινός ανατέλλει πλέον στις καρδιές τους, όπως είναι γραμμένο. Σε αυτούς ακριβώς γράφει και ο θεσπέσιος Παύλος και λέγει: «Εσείς που άλλοτε ήσασταν σκοτάδι, τώρα είστε φως εν Κυρίω». Αλλά και αλλού: «Διότι δεν ανήκουμε στη νύχτα, ούτε στο σκοτάδι, αλλά είμαστε υιοί φωτός και υιοί ημέρας». Διότι ο νους των πιστών καταλαμπρύνεται με τα ευαγγελικά προστάγματα. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει και ο θεσπέσιος Δαβίδ απευθυνόμενος προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως για τα μονοπάτια μου». Διότι με ομίχλη τρόπον τινά και με σκιές, εννοώ βέβαια αυτές του γράμματος, καλυπτόταν ο νόμος που δόθηκε μέσω του πανσόφου Μωυσή.

Αν όμως είναι ο ίδιος ο Χριστός που λέει το «Εγγίζει ταχέως η δικαιοσύνη μου», δεν θα εννοήσεις ως δικαιοσύνη σε αυτά τα λόγια τίποτε άλλο παρά τη δικαιωτική χάρη που προέρχεται από αυτόν, δηλαδή το ευαγγελικό και ουράνιο κήρυγμα, μέσω του οποίου γνωρίσαμε την οδό της δικαιοσύνης που του είναι ευάρεστη, και έχουμε καθοδηγηθεί προς κάθε άριστο κατόρθωμα αρετής, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί στους Ψαλμούς: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου». Τη δικαιοσύνη, εξάλλου, την ονομάζει και σωτήριο, και μάλιστα πολύ εύλογα.

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Γλαφυρών εις την Γένεσιν Λόγος Πρώτος. Ότι μέσα από ολόκληρη τη συγγραφή του Μωυσή, το μυστήριο του Χριστού υποδηλώνεται με αινιγματικό τρόπο. «Ερευνάτε τις Γραφές», προσφώνησε στα πλήθη των Ιουδαίων ο Χριστός, λέγοντας με απόλυτη σαφήνεια ότι δεν θα μπορούσε κανείς με άλλον τρόπο να φτάσει στην αιώνια ζωή, παρά μόνο αν, σαν να ξεθάβουν κάποιον θησαυρό ανασκάπτοντας το νομικό γράμμα, αναζητήσουν τον μαργαρίτη που είναι κρυμμένος σε αυτό, δηλαδή τον Χριστό, «στον οποίο βρίσκονται όλοι οι απόκρυφοι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με τη φωνή του μακάριου Παύλου. Για την τόσο σεπτή και αξιοθαύμαστη αυτή σοφία ή γνώση είπε κάπου και ο Σολομών: «Αν την αναζητήσεις σαν το ασήμι, και την εξερευνήσεις σαν θησαυρούς, τότε θα κατανοήσεις τον φόβο του Κυρίου, και θα βρεις την επίγνωση του Θεού». Και δεν θα μπορούσε να υπάρξει τίποτα ισάξιο με αυτό για εκείνους που επαινούν την άμεμπτη ζωή, που έχουν επιλέξει να κατορθώνουν τα άριστα και τα εξαίρετα, και που γεμίζουν τον νου τους με το θείο φως· επειδή πρέπει να εντρυφούν ακατάπαυστα στους λόγους περί του Θεού, και να θεωρούν το Ιερό Γράμμα σαν κάποιον λύχνο, σύμφωνα με τον άγιο Ψαλμωδό που αναφωνεί και λέει: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου».

Διότι, βεβαίως, ο εφευρέτης της αμαρτίας γίνεται πάντοτε εισηγητής των κακών· ο θείος νόμος όμως τα αποδοκιμάζει αυτά, και απαγορεύει να πράττει κανείς εκείνα που αρέσουν σε αυτόν. Επομένως, όσοι επιθυμούν να ζουν ορθά, πρέπει να προσέχουν, όχι στα λόγια που λέει εξαπατώντας ο Πονηρός, αλλά σε όσα μας αναφωνεί ο θείος λόγος. «Διότι λύχνος για τα πόδια μου», λέει, «είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου.» ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ. Ενώ λοιπόν ο Πονηρός μας πιέζει, δηλαδή θέλει να μας φυλακίσει και να μας υποτάξει σε αυτόν, πρέπει να λατρεύουμε μόνο τον κατά φύσιν Θεό, και, απομακρυνόμενοι όσο το δυνατόν πιο μακριά από τη διψυχία, να λέμε: «Δεν είναι δυνατόν να γίνει έτσι.» — — «Διότι κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους· γιατί ή θα μισήσει τον ένα και θα αγαπήσει τον άλλο, ή θα προσκολληθεί στον ένα και θα καταφρονήσει τον άλλο.» Είναι επίσης γραμμένο: «Αλίμονο στις δειλές καρδιές, και στα παραλυμένα χέρια, και στον αμαρτωλό που βαδίζει σε δύο μονοπάτια!» Διότι εγώ ισχυρίζομαι ότι πρέπει να προσφέρουμε καθαρή και αμόλυντη λατρεία στον Θεό που κρατεί τα σύμπαντα, έχοντας απομακρυνθεί εντελώς από την υποταγή σε εκείνον· και έτσι να ζητούμε να προχωράμε γενναία προς το καλύτερο· άλλωστε, «Τα βδελύγματα των Αιγυπτίων», λέει, «θα θυσιάσουμε στον Κύριο τον Θεό μας. Διότι εάν θυσιάσουμε τα βδελύγματα των Αιγυπτίων μπροστά τους, θα μας λιθοβολήσουν.» Και όσον αφορά την ιστορική αφήγηση, η άρνηση αυτή είναι πολύ καλά δικαιολογημένη.

Λέω λοιπόν ότι πρέπει να θυμόμαστε πως αναφέρει ξεκάθαρα μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Όσα εκπορεύονται από τα χείλη σου να τα φυλάξεις», δηλαδή, ό,τι υποσχεθείς, φρόντισε να το εκπληρώσεις και μάλιστα πολύ γρήγορα. Διότι σε αυτά η αναβλητικότητα δεν είναι αζήμια. «Εάν λοιπόν κάνεις», λέει, «ένα τάμα στον Κύριο, μην καθυστερήσεις να το αποδώσεις· είναι προτιμότερο να μην τάξεις, παρά να τάξεις και να μην αποδώσεις». ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ. Και βέβαια, τον άριστο σκοπό της ενάρετης πράξης σχετικά με το χρέος να εκπληρώνονται τα τάματα και οι υποσχέσεις, δεν θα μπορούσε κάποιος να τον μάθει αλάνθαστα από πουθενά αλλού, παρά μόνο μέσα από τον νόμο. Διότι είναι γραμμένο: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου». Ή μήπως δεν φωταγωγούμαστε από τον θείο νόμο, και δεν θα διέσχιζε κανείς μια ορθή και αλάνθαστη οδό, έχοντας ως έναν λύχνο τις ακτίνες του; ΠΑΛΛ. Πώς όχι; Διότι κάπου ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τα μάτια». ΚΥΡ. Με ποιον λοιπόν τρόπο θα ευδοκιμήσουμε, ζώντας τον ένδοξο και πάναγνο βίο, και προσφέροντας ως λαμπρό ανάθημα στον Θεό τους τρόπους της ύψιστης επιείκειας, θα το μάθεις πολύ σαφώς, καθώς ο Θεός μας το επιτάσσει και μέσα από άλλα θεσπίσματα.

Είδε ο Θεός ότι το γένος των ανθρώπων το συνταράσσει ο Εχθρός, και του αντιπαρέθεσε τη μετάνοια για την καθαίρεσή του. Εκείνος πείθει σε αμαρτία, ενώ η μετάνοια είναι έτοιμη να δεχθεί αυτόν που αμαρτάνει· ο Εχθρός αναγκάζει σε παρανομία, και η μετάνοια νουθετεί για επιστροφή· εκείνος ωθεί βίαια στην απόγνωση, αυτή επαγγέλλεται ελπίδα σωτηρίας. Η αμαρτία καταρρίπτει τη συνείδηση, ενώ η μετάνοια γίνεται βακτηρία (στήριγμα) γι' αυτήν προς ανάπαυση· διότι ο Κύριος ανορθώνει τους συντετριμμένους, αλλά το πράττει αυτό δια της μετάνοιας. Όταν λοιπόν ακούς τον Δαβίδ να λέει, «η ράβδος σου και η βακτηρία σου, αυτές με παρηγόρησαν», να κατανοήσεις ότι εννοούσε πως τον παρηγόρησαν δια της μετάνοιας. Ο Δράκων πείθει σε ασέβεια και προκαλεί λύπη, ενώ η μετάνοια παρηγορεί τον άνθρωπο να μην αδημονεί, ούτε να απελπίζεται για όσα οδηγούν στη σωτηρία. Η κακία τυφλώνει τη διάνοια, αλλά η μετάνοια, ανάβοντας λύχνο, της δείχνει τον Θεό από μακριά. Λύχνος στα πόδια αυτού που μετανοεί γίνεται ο νόμος, αλλά όχι χωρίς τη μετάνοια.

Τι λέγεις, Προφήτη; Ο λύχνος δεν φωτίζει τα μάτια; Μήπως τα πόδια έχουν μάτια; Πώς λοιπόν, αφήνοντας τα μάτια, δίνεις στα πόδια την ικανότητα να βλέπουν; Τα πόδια της ψυχής είναι τα μάτια. Η σάρκα πορεύεται για να δει, ενώ η ψυχή, κατανοώντας, τον βλέπει καθαρά χωρίς να κινείται. Στην ψυχή άναψε τον λύχνο ο Προφήτης· διότι τα νοερά μάτια δεν έχουν ανάγκη από ύλη. Στη μετάνοια, ο νόμος γίνεται λύχνος, επειδή οι αμαρτάνοντες μέσω αυτής συναντούν και πάλι τον Θεό.

Χαίρε, παναγία Παρθένε, εσύ που κρατάς το πυρ της θεότητας χωρίς να καταφλέγεσαι, ως νοητή βάτος, η νοητή κλίβανος, που έφερες στον κόσμο το πυρ και τον άρτο της ζωής θερμό προς βρώση· για τον οποίο λέει ο Σωτήρας του κόσμου Χριστός: «Λάβετε, φάγετε· τούτο είναι το σώμα μου, που κομματιάζεται για εσάς για την άφεση των αμαρτιών». Πλούσια είναι η πανάρετη τράπεζα της Παρθένου, ω αγαπητοί, την οποία δώρισε στην οικουμένη η οσία Παρθένος και μητέρα του Χριστού, παρέχοντας κάθε είδους καλά εδέσματα προς απόλαυση· αυτή που βάσταξε τον φωτεινό λύχνο, ο οποίος εκλάμπει στον ουρανό και πάνω στη γη, τον Χριστό. Στην οποία αναφέρεται ο προφήτης Ζαχαρίας: «Ιδού λυχνία χρυσή και το λαμπάδι επάνω της». Γι' αυτό λοιπόν και ο Δαβίδ αναφωνεί τούτο το μελωδικό άσμα: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο λόγος σου, και φως στα μονοπάτια μου».

Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου. Ορκίστηκα και έλαβα τη σταθερή απόφαση να τηρήσω τα κρίματα της δικαιοσύνης σου. Επειδή, χωρίς να τον εξαναγκάσει κανείς, με δική του εσωτερική ορμή και αγαθή προαίρεση δέσμευσε τον εαυτό του με όρκο και ορκίστηκε να τηρεί τα κρίματα της δικαιοσύνης του Θεού, εύχεται ο όρκος του να γίνει άξιος αποδοχής από τον Θεό· διότι και η γνώση των κριμάτων του Θεού έχει ανάγκη από πολλή διδασκαλία.

Θ΄. Γι' αυτό ο φτωχός λαός θα σε αινέσει, έχοντας γίνει πλούσιος από άπορος· επειδή κατέστησες θαυμαστά τα ελέη σου σε εμάς, και προστέθηκε κάτι στις παλαιές διηγήσεις. Διότι, όπου πλεόνασε η αμαρτία, υπερπερίσσευσε η χάρη· επειδή, σπέρνοντας έναν κόκκο, αποκόμισα στάχυ· επειδή, ενώ πενθούσα για πρόβατα, απέκτησα ποιμένες· και θα προσεγγίσω, το γνωρίζω καλά, τον πιο τίμιο από τους ποιμένες, έστω και αν για κάποιους πνευματικούς λόγους αναβάλλει την ανάληψη του ποιμαντικού έργου, αυτόν στον οποίο έχει εμπιστευθεί το Πνεύμα, και την αξιοποίηση των ταλάντων, και τη μέριμνα του ποιμνίου, και έχει χριστεί με το χρίσμα της ιερωσύνης και της τελειώσεως, αλλά ακόμη αναβάλλει την επιστασία από σοφία, και κρατά τον λύχνο κάτω από το μόδιο (τον οποίο σε λίγο θα τοποθετήσει πάνω στη λυχνία, για να καταυγάσει κάθε ψυχή της Εκκλησίας και να γίνει φως στα μονοπάτια μας), ενώ ακόμη εποπτεύει κοιλάδες, και βουνά, και πηγές, και επινοεί παγίδες για τους λύκους που αρπάζουν τις ψυχές, ώστε στον κατάλληλο καιρό να δεχθεί και την ποιμαντική ράβδο, και να συμποιμάνει μαζί με τον αληθινό ποιμένα τούτο το λογικό ποίμνιο, εγκαθιστώντας το σε τόπο χλόης με τους αειθαλείς λόγους του Θεού και τρέφοντάς το με ύδωρ αναπαύσεως, δηλαδή με το Πνεύμα.

Από τα κρίματα: Διότι, αφότου διδάχθηκε ο πιστός άνθρωπος τα κρίματα του Θεού, δεν παρεκκλίνει πλέον ούτε δεξιά ούτε αριστερά, αλλά πορεύεται σύμφωνα με τον νόμο του Θεού. Πόσο γλυκά: Πότε, άλλωστε, το μέλι βρίσκεται τόσο γλυκό σε αυτούς που το τρώνε, όσο οι λόγοι του Θεού στους πιστούς; Από τις εντολές: Γνώρισα, λέει ο κατά Θεόν άνθρωπος, από τις εντολές του Θεού, ότι κάθε οδός αδικίας είναι βδέλυγμα, και γι' αυτό τη μίσησα και απομακρύνθηκα από αυτήν. Λύχνος: Διότι οι αρετές και οι εντολές, οι οποίες είναι γραμμένες στον νόμο, φωτίζουν τον άνθρωπο σαν λύχνος. διότι έτσι κατευθύνουν σωστά τις πορείες τους οι πιστοί. Ορκίστηκα: Διότι, έχοντας κατανοήσει τον ωφέλιμο κανόνα που υπάρχει σε αυτές, οι άγιοι τηρούν σαν όρκο το να μην παρεκκλίνουν δεξιά ή αριστερά, αλλά να διατηρούν στην καρδιά τους τις αρετές. Ταπεινώθηκα: Οι άγιοι, όταν κακουχούνται, στερούνται και θλίβονται ένεκα της αιώνιας ζωής. Κύριε: Όπως υποσχέθηκες στους αγίους σου. Τα εκούσια: Όσα είπα, λέει ο πιστός άνθρωπος δοξολογώντας, αποδέξου τα ως Θεός. Και τα κρίματα: Διότι ο άνθρωπος, αφού διδάχθηκε, τα φύλαξε. Η ψυχή μου: Διότι αυτός που φυλάγεται στο χέρι του Θεού δεν απομακρύνεται από τον νόμο. Έθεσαν: Διότι οι δαίμονες πάντοτε παγιδεύουν τον άνθρωπο με ποικίλους τρόπους, αλλά ο πιστός παραμένει απλανής. Κληρονόμησα: Διότι τι είναι ανώτερο από αυτήν την κληρονομιά και την αγαλλίαση; Το να κληρονομεί κανείς τον Θεό μέσω της μελέτης των Γραφών.

Σε αυτούς ταιριάζουν και τα επόμενα: Κύριε, στο φως του προσώπου σου θα πορευθούν, και με το όνομά σου θα αγαλλιούνται όλη την ημέρα. Δηλαδή, σε ολόκληρο τον βίο τους θα πορευθούν μέσα στο φως του Θεού, τουτέστιν μέσα στον νόμο Του. Λυχνάρι στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου. Και με το όνομά Του αγαλλιούνται, καθώς καταφεύγουν στον Θεό, του οποίου το όνομα είναι πάνω από κάθε όνομα, του οποίου η δουλεία είναι ελευθερία, και η οικείωση μαζί Του αφορά κάθε κτίση που Τον έχει Δεσπότη. Και με τη δικαιοσύνη σου θα υψωθούν· αυτοί οι ίδιοι. Τι είναι λοιπόν αυτό που τους παρέχει την ύψωση; Το ότι καύχημα της δυνάμεώς τους είσαι εσύ, και με την ευδοκία σου θα υψωθεί το κέρας μας. Διότι οι μεν Ιουδαίοι καυχώνται για τον Μωυσή, και σεμνύνονται για τον Αβραάμ επειδή κατάγονται από αυτόν. Οι Έλληνες θαρρούν σε ξύλα και σε λίθους, ή και σεμνύνονται για τη σοφία του διαβόλου. Ενώ δική μας δύναμη είναι ο Χριστός, και καύχημα της δικής μας δυνάμεως είναι ο Πατέρας. Και το δικό μας κέρας υψώνεται με την ευδοκία του Πατέρα. Γι' αυτό και δεν θα συντριβεί. Διότι ποιος θα μπορέσει να καταλύσει τη δόξα του Θεού; Και με ποιον τρόπο υψώνεται; Μέσω της ευδοκίας του Πατέρα, λέει, από την οποία κληθήκαμε σε υιοθεσία προς Αυτόν, ακριβώς όπως έγραφε ο Παύλος στους Εφεσίους. Διότι λέει για τον Πατέρα: Με αγάπη μας προόρισε για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού προς Αυτόν, σύμφωνα με την ευδοκία του θελήματός Του.

Ο νόμος του Θεού έχει καταστεί λύχνος και φως για τους δικαίους. Γι' αυτό κάπου αλλού λέει ο Δαβίδ: Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου. Ο ίδιος νόμος είναι και για τους ευθείς στην καρδιά, δηλαδή για όσους βαδίζουν ορθά, ευφροσύνη. Διότι τους δείχνει την οδό την οποία επιθυμούν, και τους προαλείφει προς τις αρετές, τις οποίες από μόνοι τους επιδιώκουν. Εσύ όμως ως φως που ανέτειλε να εννοήσεις τον Μονογενή, για τον οποίο ο Ιωάννης ο Θεολόγος έγραψε: Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει. Εν αυτώ υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Εξού και ο Μαλαχίας τον ονόμασε ήλιο, και εξέθεσε, όπως ακριβώς και ο Δαβίδ, ότι ανατέλλει για τους δικαίους. Διότι λέει:

Ψαλμός ΟΒ'. «Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ!» Αποκαλώντας πόδια και διαβήματα την πρακτική πορεία και τις κινήσεις της διάνοιας, όπως ο ίδιος μας δίδαξε σε άλλο σημείο της προφητείας των Ψαλμών, λέγοντας: Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου. Και πάλι: Κατεύθυνε τα διαβήματά μου σύμφωνα με τον λόγο σου. Επομένως, δεν σαλεύτηκαν τα πόδια του, δηλαδή δεν μετέβαλε τον τρόπο ζωής του προς το χειρότερο, ούτε ολίσθησαν τα διαβήματά του, διότι ούτε τις ορμές της ψυχής έτρεψε προς την ασωτία. «Διότι δεν υπάρχει ανάνηψη μέσα στον θάνατο.» Επειδή δεν υπάρχει ανάνηψη από τον θάνατο της αμαρτίας, αλλά παθαίνουν ξεκάθαρα αυτό που έχει αναφερθεί στις Παροιμίες.

Ας βρίσκεται δίπλα σου ένας λύχνος, όχι αυτός που καίει με φωτιά, αλλά εκείνος που είχε στο μυαλό του ο προφήτης λέγοντας: «Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου». Πύρωσε μέσω της προσευχής την ψυχή σου· αν δεις ότι έχει θερμανθεί ικανοποιητικά, βγάλε την και δώσε της όποια μορφή θέλεις. Πίστεψέ με, η φωτιά δεν συνηθίζει να καθαρίζει τόσο καλά τη σκουριά, όσο η νυχτερινή προσευχή καθαρίζει τη σκουριά των δικών μας αμαρτημάτων. Ας ντραπούμε, αν όχι κανέναν άλλον, τους νυχτερινούς φύλακες. Εκείνοι, υπακούοντας σε ανθρώπινο νόμο, περιφέρονται στο κρύο φωνάζοντας δυνατά και περπατώντας μέσα στα στενά, βρεχόμενοι πολλές φορές και παγωμένοι, για εσένα και για τη δική σου ασφάλεια, και για τη φύλαξη των χρημάτων σου. Εκείνος δείχνει τόσο μεγάλη πρόνοια για τα χρήματά σου· εσύ όμως δεν κάνεις το ίδιο ούτε καν για τη δική σου ψυχή. Και βέβαια, εγώ δεν σε αναγκάζω να περιφέρεσαι στο ύπαιθρο όπως εκείνος, ούτε να φωνάζεις δυνατά και να σχίζεις τη φωνή σου· αλλά, ευρισκόμενος στο ίδιο σου το δωμάτιο, μέσα στον ίδιο σου τον κοιτώνα, λύγισε τα γόνατα, παρακάλεσε τον Δεσπότη.

Εκείνος όμως που μισεί, δεν βοηθά. Και πάλι ο Προφήτης αναφωνεί: Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου. Εκείνος όμως που μισεί, δεν διαλύει το σκοτάδι με τον λύχνο, ούτε οδηγεί με το φως αυτόν που έχει πλανηθεί. Και πάλι ο Σολομών: Λύχνος είναι η εντολή του νόμου, και φως, και ζωή, και έλεγχος και παιδεία. Ιδού, δεν είναι μόνο βοήθεια, ούτε μόνο λύχνος, αλλά και φως και ζωή· αυτά όμως δεν είναι έργα εκείνου που μισεί, ούτε εκείνου που θέλει να καταστρέψει, αλλά εκείνου που απλώνει το χέρι και ανορθώνει. Γι' αυτό και ο Παύλος, απευθυνόμενος προς τον Ιουδαίο, και δείχνοντας πόσο μεγάλο κέρδος έφερε ο νόμος, και ότι αποτελεί ανάπαυση και όχι επιβάρυνση της φύσης μας, έλεγε: Δες, εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος και επαναπαύεσαι στον νόμο. Βλέπεις ότι ο Θεός έδωσε τον νόμο όχι για να επιβαρύνει τη φύση μας, αλλά για να την αναπαύσει; Θέλεις να μάθεις ότι την τιμά κιόλας; Βεβαίως και αυτά είναι ικανά να δείξουν την τιμή και την κηδεμονία, όμως θα κάνω φανερό ακριβώς αυτό το πράγμα και από άλλες μαρτυρίες.

Έχει ανάψει και για εμάς λύχνος στις ψυχές, όπως ακριβώς σε εκείνους ο σωματικός. Λύχνος δε των ψυχών για εμάς είναι ο νόμος του Χριστού· διότι «λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου». Λέει άλλωστε και ο ίδιος ο Κύριος σχετικά με αυτά: «Ας είναι οι οσφύες σας περιεζωσμένες, και οι λύχνοι αναμμένοι, και εσείς να είστε όμοιοι με ανθρώπους που περιμένουν τον κύριό τους».

Γι' αυτόν τον λόγο δεν καθιστά τον λόγο του ολοκληρωμένο, αλλά, σαν να έλκει κάποια συνεχή σειρά, μεταβαίνει με αυτόν τον τρόπο και πάλι στη νουθεσία των Ιουδαίων και λέει: «Και τώρα εσύ, οίκε του Ιακώβ, ελάτε και ας πορευτούμε στο φως του Κυρίου»· δηλαδή, στις εντολές Του, στον νόμο Του. Διότι «λύχνος είναι η εντολή του νόμου και φως και ζωή και έλεγχος και παιδεία»· και ο Δαβίδ πάλι λέει: «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς»· και: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος Σου και φως στα μονοπάτια μου». Και παντού θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς ότι ο νόμος ονομάζεται με αυτόν τον τρόπο. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Έχεις την πεποίθηση για τον εαυτό σου ότι είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός των αφρόνων». Διότι οι ακτίνες του ηλίου δεν καθοδηγούν τόσο πολύ τα μάτια του σώματός μας, όσο οι εντολές του νόμου καταυγάζουν τα μάτια της ψυχής.

Από αυτά είθε να προφυλαχθείτε, αδελφοί, και να στηριχθείτε στο θέλημα του Θεού· και Εκείνος θα σας δωρίσει πλούσια τα ελέη και τους οικτιρμούς Του, διότι είναι ο Σωτήρας μας. Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος Σου, και φως στις τρίβους μου.

«Στην οδό των μαρτυρίων σου ευφράνθηκα σαν να είχα κάθε λογής πλούτο. Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, ανώτερα από το μέλι στο στόμα μου! Εγώ θα αγαλλιάσω για τα λόγια σου, σαν εκείνον που βρίσκει πολλά λάφυρα. Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος, και φως στα μονοπάτια μου.» «Λύχνος είναι η εντολή του νόμου, και φως. Το να γνωρίζει κανείς τον νόμο, είναι γνώρισμα αγαθής διάνοιας.» «Ο σοφός στην καρδιά θα δεχτεί τις εντολές.» «Όλοι οι λόγοι του Θεού είναι δοκιμασμένοι στο πυρ.» «Κάθε διήγηση για τον Θεό να θέλεις να την ακούς, και οι παροιμίες της συνέσεως ας μην σου ξεφύγουν.» —«Να στοχάζεσαι τα προστάγματα του Κυρίου, και να μελετάς διαρκώς τις εντολές του.» «Κάθε συζήτησή σου ας γίνεται σύμφωνα με τον νόμο του Υψίστου.» «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι εσείς νομίζετε ότι μέσω αυτών έχετε ζωή αιώνια· και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα· και όμως δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα, για να αποκτήσετε ζωή αιώνια.» «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, πλήρως εξοπλισμένος για κάθε έργο.» Όταν ο πνευματικός λόγος αναβλύζει μέσα στην Εκκλησία, και η ευσεβής καρδιά πηγάζει από τα χαρίσματα του Πνεύματος, να δέχεσαι με ευφροσύνη τα λεγόμενα, και με ευγνωμοσύνη να τρυγάς τον καρπό της ωφέλειας.

Όντας, λοιπόν, εκ φύσεως δούλοι του Δημιουργού και έχοντας το αυτεξούσιο, το οποίο είναι συστατικό στοιχείο της αρετής, —διότι δεν θεωρείται αρετή ούτε είναι ευάρεστο αυτό που γίνεται με τη βία— λάβαμε νόμο, ώστε να επιγνώσουμε ότι έχουμε δεσπότη, —για να μην πέσουμε σε λάκκους περπατώντας στο σκοτάδι· «διότι λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου», είπε ο προφήτης Δαβίδ· —ώστε να γίνει γνωστός ο πόθος και η αγαθή μας διάθεση προς τον δεσπότη, —και ώστε να γίνουμε κοινωνοί του αγαθού μαζί με τον Θεό, «για να ανήκει το αγαθό σε εκείνον που το επιλέγει όχι λιγότερο από ό,τι σε εκείνον που παρείχε τα σπέρματα»· διότι ο ίδιος μας δώρισε τη δύναμη της αγαθοεργίας. Μας έπλασε δε αυτεξούσιους, ώστε το αγαθό να προέλθει τόσο από εκείνον όσο και από εμάς· διότι σε καθέναν που προαιρείται το αγαθό, ο Θεός συνεργεί προς το αγαθό. —ώστε, αφού διαφυλάξουμε τα κατά φύσιν, να επιτύχουμε τα υπέρ φύσιν, δηλαδή την αφθαρσία και τη θέωση που πηγάζει από την ένωση με το θείο, μέσω της κατά το δυνατόν ομοίωσης του θελήματος προς αυτό· —ώστε, μη χρησιμοποιώντας τις φυσικές δυνάμεις παράλογα, να μην εξισωθούμε με τα άλογα κτήνη και ομοιωθούμε με αυτά. Διότι, εάν η θέλησή μας δεν υποταχθεί στο θείο θέλημα, αλλά ο αυτεξούσιος νους χρησιμοποιήσει τον θυμό και την επιθυμία σύμφωνα με τη δική του κρίση και επιλογή, τότε κατεργάστηκε την κακία· διότι η κακία δεν είναι τίποτε άλλο παρά αμαρτία, αποτυχία και παρακοή στον νόμο του Δεσπότη.

Γνωρίζοντας αυτό ο μακάριος Δαβίδ λέει: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου»· αποκαλώντας λύχνο τον γραπτό νόμο, καθώς με τρόπο συμβολικό, μέσα από τα διάφορα σημεία των σωματικών συμβόλων, των αινιγμάτων και των τύπων, ανάβει το φως που κατακαίει τη φαυλότητα των παθών, για όσους διευρύνουν τα βήματα της ψυχής μέσω της πρακτικής αρετής εναντίον των αντίπαλων δυνάμεων. Και αποκαλεί φως τον πνευματικό νόμο της χάριτος, επειδή, άμεσα και δίχως τα αισθητά σύμβολα, φανερώνει τα αιώνια μονοπάτια, στα οποία, διανύοντας την πορεία του ο θεωρητικός νους, οδηγείται προς το ύψιστο τέλος των αγαθών, τον Θεό, χωρίς να περιορίζει την κίνηση της διάνοιας σε κανένα από τα κτιστά όντα. Διότι το φως του νόμου της χάριτος είναι ανέσπερο και δεν υπάρχει καμία γνώση που να μπορεί να περιορίσει τις ολόλαμπρες ακτίνες του. Ή ίσως ο προφήτης ονόμασε πόδια ολόκληρο τον δρόμο του κατά Θεόν βίου ή τις ψυχικές κινήσεις των αγαθών λογισμών, οι οποίες καθοδηγούνται, σαν από λύχνο, από το φως που βρίσκεται στο γράμμα του νόμου, και μονοπάτια ονόμασε τους τρόπους των αρετών σύμφωνα με τον φυσικό νόμο και τους λόγους της γνώσης σύμφωνα με τον πνευματικό νόμο, οι οποίοι φανερώνονται με την παρουσία του Θεού Λόγου και ανάγουν την ίδια τη φύση προς τον εαυτό της και προς την Αιτία, μέσω της αρετής και της γνώσης.

Και ο Μωυσής, αφού έλαβε τη δύναμη των σημείων και των τεράτων, ζητούσε να διδαχθεί και τους τρόπους και τους λόγους με τους οποίους έπρεπε να αποδειχθεί η αξιοπιστία των σημείων που του δόθηκαν· και έθεσε σε αυτούς, λέει ο μέγας Δαβίδ, τους λόγους των σημείων του και των τεράτων του στη γη του Χαμ. Και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ, βοώντας προς τον Θεό για τον εαυτό του, λέει: αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου μέσα από τον νόμο σου· και λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου. Και ο Δανιήλ, ο μέγας ανήρ των επιθυμιών των θείων οραμάτων, χάριν των οποίων παρέμεινε άσιτος επί τρεις εβδομάδες ημερών, αναζητώντας τους λόγους, ακούει έναν άγγελο να λέει σε άλλον άγγελο: Κάνε εκείνον να κατανοήσει το όραμα. Και ο Ζαχαρίας, ο μέγας προφήτης, σε όλη την προφητεία του και σε κάθε όραμα, εισάγει τον άγγελο που μιλάει μέσα του, ο οποίος και του δείχνει τα οράματα και του διδάσκει τους λόγους των οραμάτων, λέγοντας: και μου έδειξε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου· και μου είπε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου· και είπα στον άγγελο που μιλούσε μέσα μου: Κύριε, τι είναι αυτά;

Αυτό, νομίζω, έχοντας κατανοήσει και ο μέγας Δαβίδ, ονόμασε τον Κύριο λύχνο, επειδή είναι ο Λόγος του Θεού και Πατέρα και ο φυσικός νόμος, λέγοντας: «λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου»· διότι ο δικός μου Σωτήρας και Θεός είναι ελευθερωτής από το σκοτάδι της άγνοιας και της πονηρίας. Γι' αυτό και στην Γραφή ονομάστηκε λύχνος —διότι η λέξη «λύχνος» παράγεται από το ότι «λύει» (διαλύει) το «νύχος»· και «νύχος» ονομάζουν το σκοτάδι όσοι ασχολούνται με τα γράμματα—. Αυτός, βέβαια, μόνος του, ως λύχνος, αφού διέλυσε τον ζόφο της άγνοιας και το σκοτάδι της κακίας, έγινε για όλους οδός σωτηρίας, οδηγώντας προς τον Πατέρα μέσω της αρετής και της γνώσης όσους επιθυμούν να πορευτούν σε αυτόν, ως οδό δικαιοσύνης, διαμέσου των θείων εντολών.

Και δεν είναι πλέον καινοφανές το ότι ο αυτοκράτορας αποδεικνύεται σε όλα όμοιος με τον Δαβίδ, αλλά και το ότι αναγνωρίζεται ως σύμμορφος και συμμέτοχος σε ορισμένα πράγματα βεβαίως με τον ίδιο τον Χριστό. Ο Χριστός λέει ότι απεστάλη για να ευαγγελιστεί τους φτωχούς, να θεραπεύσει τους συντετριμμένους, να κηρύξει απελευθέρωση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς. Έτσι και αυτός, ενεργώντας χριστομίμητα, συμπεριφέρεται κατάλληλα σε όλους κάνοντας τα ίδια, γινόμενος πόδι για τον χωλό, οφθαλμός για εκείνον που δεν έχει, ιατρός για τους ασθενείς, παρήγορος για τους ενδεείς, και σε κάθε άλλον ό,τι του λείπει από τη φυσική αρτιότητα, αν είναι δυνατόν, το αποκαθιστά, ειδάλλως, το αναπληρώνει μέσω της ευεργεσίας. Και για τους δύο είναι κοινό το να παλέψουν με τον φθόνο και να υποστούν εξαιτίας αυτού δεινά. Και ο μεν, όντας εκ φύσεως Κύριος των κυρίων και Βασιλεύς των βασιλευόντων, αν και ορώμενος, εντούτοις ανέχθηκε να πάθει και λέγεται ότι εισήλθε στη δόξα Του, ο δε, περιεζώσθη το ρωμαϊκό κράτος. Είναι δε απολύτως σαφές σε όλους ότι, επειδή ο ένθεος αυτοκράτοράς μας ζητεί να ενωθεί μέσω της αρετής με τον Χριστό, αφενός επιλέγει την απέριττη και λιτή τράπεζα, αφετέρου διάγοντας άυπνες νύχτες εγκαρτερεί στην προσευχή και τη μελέτη των θείων λογίων, ώστε να μπορεί να ψάλλει μαζί με τον Δαβίδ: «λύχνος στους πόδες μου είναι ο νόμος σου, και φως στις τρίβους μου» και «οι συμβουλές μου είναι τα λόγιά σου».

ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ. Σχετικά με αυτούς που υποστηρίζουν ότι η αποκάλυψη, για την οποία μιλούν οι Γραφές σε όσους την κατανοούν με πίστη, συμβαίνει μέσω συλλογισμών και ερμηνειών και ότι δεν λάμπει το αληθινό φως του Θεού, ας λάβουμε τις μαρτυρίες από τις ίδιες τις Γραφές. Ο απόστολος, συγκρίνοντας τη δόξα του φωτός που περιλάμπει τους αξίους με τη δόξα του προσώπου του Μωυσή, αναφέρει: «εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου». Αλλά και τον ίδιο τον Παύλο, καθώς πορευόταν στον δρόμο προς τη Δαμασκό, τον περιέλαμψε ένα θείο φως που άστραψε πιο δυνατά από τον ήλιο. Επίσης και ο Στέφανος, ενώ στεκόταν, είπε: βλέπω «τους ουρανούς ανοιγμένους και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών» της δυνάμεως. Και πάλι λέει: «εκείνος που με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου, και εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου». Έχει αποδειχθεί λοιπόν ότι αυτά δεν είναι απλά νοήματα, αλλά υπόσταση και ουσία και αστραφτερό θείο φως του Αγίου Πνεύματος που δίδεται στους αξίους και πιστούς. Και ερευνώντας τα υπόλοιπα βιβλία των Γραφών, θα βρεις πολλά σημεία που συμφωνούν με αυτά. Επειδή όμως μερικοί υποστηρίζουν ότι η αποκάλυψη γίνεται μόνο σε ένα πρόσωπο, μέσω ερμηνειών και νοημάτων, στηριζόμενοι στη μαρτυρία του αποστόλου: «εάν όμως υπάρξει αποκάλυψη σε κάποιον άλλον», «ο πρώτος ας σιωπήσει», καθώς και στο ότι «η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τα μάτια», και στο ότι «ο νόμος σου είναι λύχνος για τα πόδια μου και φως στα μονοπάτια μου».