Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:131

Γʹ. Προοίμιο πριν από την πραγματεία. Αρχή των λόγων σου, Χριστέ, είναι η αλήθεια· ή μάλλον, εσύ ο ίδιος, ο Θεός Λόγος, η αληθινή Αλήθεια, αφού αληθινά είσαι γέννημα και αλήθεια της υπεραληθούς πατρικής Αλήθειας, και υπόσχεσαι στους εραστές της δικής σου αλήθειας να αποστείλεις το Πνεύμα της αληθείας, λέγοντας: «Ο δε Παράκλητος, τον οποίο θα σας στείλω στο όνομα του Πατρός μου, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, ώστε να μην είστε εσείς εκείνοι που μιλούν, αλλά το Πνεύμα της αληθείας που μιλά μέσα σας την αλήθεια». Διότι και όσοι θέλουν να αλιεύσουν και να φανερώσουν στους ανθρώπους τους φωτοφόρους και πολυτίμους μαργαρίτες από βυθούς αόρατους για τους ανθρώπους, γυμνώνοντας τον εαυτό τους από κάθε περίβλημα, γεμίζοντας το στόμα τους με λάδι και ελκύοντας από τον αέρα αρκετό πνεύμα στα ρουθούνια τους, έτσι παραδίδουν τον εαυτό τους στον φοβερό και σκοτεινό βυθό. Και το παράδειγμα αυτό, καθώς νομίζω, δείχνει ότι κάθε άνθρωπος που θέλει να διερευνήσει τα βάθη των πνευματικών υδάτων και των δογμάτων και να αλιεύσει από αυτά τους θείους και καθαρούς μαργαρίτες, πρέπει να είναι γυμνός από κάθε εμπαθές περίβλημα και να ελκύει και να έχει το Άγιο Πνεύμα στα ρουθούνια της ψυχής, κατά τον άγιο που λέγει: «Θείο Πνεύμα είναι εκείνο που υπάρχει στα ρουθούνια μου· και πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει», και: «Άνοιξα το στόμα μου και έλκυσα πνεύμα», το οποίο είναι το έλαιο της αγαλλιάσεως, ώστε να εκπληρώνεται σε αυτούς το θείο λόγιο που λέγει: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα αγαθά», όπως ακριβώς και ο εμπαθής άνθρωπος από τον εμπαθή θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα πονηρά. Διότι δεν είναι τόσο μεγάλος ο κίνδυνος για εκείνους που τολμούν να κατεβαίνουν στα βάθη των υδάτων, όσο για εκείνους που έχουν τα πάθη και επιχειρούν να διερευνήσουν τα βάθη των ιερών Γραφών· επειδή μόνο το Άγιο Πνεύμα, ως Θεός, δύναται να ερευνά τα βάθη του Θεού. Γι’ αυτό και κάποιος σοφός έλεγε ότι πρώτα πρέπει να καθαρίσει κανείς τον εαυτό του και έπειτα να συνομιλήσει με τον Καθαρό. Διότι, αν εκείνος που είχε μέσα του τον Χριστό να μιλά, και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, και έμαθε στον παράδεισο άρρητα ρήματα, και είπε ότι «Ζω όχι πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», έγραφε στους Κορινθίους ότι «κατά μέρος μιλούμε και κατά μέρος γνωρίζουμε», ποιος είναι εκείνος που μπορεί να πει: «Μιλώ τελείως και γνωρίζω τελείως, και μάλιστα τα περί του ακαταλήπτου Θεού;» Αυτά ακριβώς πάλι ένας θεολόγος, μιλώντας διά του Αγίου Πνεύματος, έλεγε: «Όταν μιλώ για τον Θεό, φρίττω και στη γλώσσα και στην ακοή και στη διάνοια». Διότι το να μιλά κανείς για τον Θεό δεν είναι χωρίς κίνδυνο.

Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα. Τα λόγια όμως έχουν ανάγκη διανοίξεως. Γι' αυτό και ο Σωτήρας διήνοιξε τον νου των μαθητών ώστε να κατανοούν τις Γραφές. Και την απάτη που προκαλείται από την ηδονή ή τη δόξα την αποτρέπει η σύνεση που χορηγείται μέσω των λόγων.

Και πάλι περί των ιδίων: Όπως ακριβώς η κατασκευή του σώματος έχει λάβει από τον Δημιουργό τις πέντε αισθήσεις που της αρμόζουν, έτσι και η νοερή ουσία της ψυχής επιτελεί όλο το έργο των εντολών μέσω των πέντε αισθήσεων. Και σύμβολο μεν της δικής της όρασης είναι οι οφθαλμοί, όπως είπε ο άγιος Δαβίδ: «Οι οφθαλμοί μου είναι διαπαντός στραμμένοι προς τον Κύριο»· της δε ακοής: «Μου προσέθεσε αυτί για να ακούω», και ο Κύριος: «Εκείνος που έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει»· της δε όσφρησης: «Θα τρέξουμε στην οσμή των μύρων σου»· της δε γεύσης: «Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός»· και: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα»· και: «Κύριε, θα ανοίξεις τα χείλη μου»· της δε αφής: «Εκείνο που είδαμε και τα χέρια μας ψηλάφησαν περί του Λόγου της ζωής».

Ανόμ. Διότι πού έχει αναφερθεί ότι η γη έχει πρόσωπο; Ορθ. «Αυτός που φεύγει θα είναι σαν αυτόν που φεύγει από το πρόσωπο της φωτιάς», έχει γραφτεί στον προφήτη. Και στη Γένεση ο Κάιν λέγει: «Εάν με εκδιώξεις σήμερα από το πρόσωπο της γης, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου». Ανόμ. Αλλά όταν αυτά τα ονόματα λέγονται για τα έμβια όντα, σημαίνουν μέλη· ενώ για τα αναίσθητα χρησιμοποιούνται καταχρηστικώς. Ορθ. Δεν νομίζεις ότι η ψυχή είναι έμβιο ον; Ανόμ. Και βέβαια. Διότι και ο άγγελος είναι έμβιο ον, όπως και όλα τα πνεύματα· γι' αυτό άλλωστε και τα σεραφείμ ονομάζονται ζώα και έχει γραφτεί: «Ο Θεός, ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός». Ορθ. Εάν λοιπόν λέγει ο Θεός: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω», για ποιο στόμα ομιλεί; Και εάν ο Δαβίδ στον 118ο ψαλμό λέγει: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα Πνεύμα, διότι επέλεξα τις εντολές σου», για ποιο στόμα ομιλεί;

Για εκείνο το στόμα λέει και ο Προφήτης: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα». Εκείνο μας προτρέπει και ο Κύριος να το διατηρούμε ευρύχωρο, για την αφθονότερη υποδοχή των τροφών της αλήθειας. Διότι λέει: «Πλάτυνε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Μπορεί, λοιπόν, η έννοια περί του Θεού, η οποία έχει εντυπωθεί άπαξ και έχει τρόπον τινά σφραγιστεί στο ηγεμονικό της ψυχής, να ονομάζεται αίνεση του Θεού, ενυπάρχοντας διαπαντός στην ψυχή. Μπορεί δε επίσης, σύμφωνα με την αποστολική παραίνεση, ο ενάρετος να τα πράττει όλα προς δόξαν Θεού, ώστε κάθε πράξη, και κάθε λόγος, και κάθε νοερή ενέργεια να επέχει δύναμη αινέσεως. Διότι ο δίκαιος, είτε τρώει είτε πίνει, τα πράττει όλα προς δόξαν Θεού. Όταν ένας τέτοιος άνθρωπος κοιμάται, η καρδιά του αγρυπνεί, σύμφωνα με εκείνον που λέει στο Άσμα των Ασμάτων: «Εγώ κοιμάμαι, και η καρδιά μου αγρυπνεί». Διότι, ως επί το πλείστον, οι φαντασιώσεις κατά τη διάρκεια του ύπνου αποτελούν απηχήματα της σκέψης της ημέρας.

Και πάλι, παρομοίως, κάνει λόγο για οφθαλμούς τόσο της ψυχής όσο και της σάρκας, όχι μόνο στη φράση που παραθέσαμε, αλλά και όταν αναφέρει ότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. Και τι πρέπει να πούμε για το: «Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω»; Διότι είναι φανερό ότι κάποιοι κατέχουν ώτα ανώτερα, τα οποία δύνανται να ακούουν τους λόγους του Θεού. Και προς εκείνους που δεν έχουν αυτά τα ώτα, τι λέει; «Οι κωφοί, ακούσατε, και οι τυφλοί, αναβλέψατε»· και, «Το στόμα μου ήνοιξα και είλκυσα πνεύμα»· και, «Οδόντας αμαρτωλών συνέτριψας». Διότι όλα αυτά έχουν ειπωθεί για τις δυνάμεις που υπηρετούν τη νοητή τροφή και τον νοητό λόγο. Παρόμοιο είναι και το: «Την κοιλίαν μου αλγώ»· καθώς και το: «Ο πους του δικαίου ου μη προσκόψει». Διότι όλα τα παρόμοια αναφέρονται στον έσω άνθρωπο. Κατά τον ίδιο δε λόγο, θα μπορούσαν να υπάρχουν και κάποια οστά του κρυπτού ανθρώπου, στα οποία συγκροτείται ο σύνδεσμος και η αρμονία των ψυχικών δυνάμεων. Και όπως τα οστά με τη φυσική τους ευρωστία προστατεύουν την απαλότητα των σαρκών, έτσι και μέσα στην Εκκλησία υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι, χάρη στη δική τους στερεότητα, δύνανται να βαστάζουν τα υστερήματα των ασθενούντων. Και όπως τα οστά συνδέονται μεταξύ τους στις αρθρώσεις με νεύρα και συνδέσμους που εκφύονται επάνω τους, έτσι θα μπορούσε να είναι και ο σύνδεσμος της αγάπης και της ειρήνης, ο οποίος κατεργάζεται μια συμφυΐα και ένωση των πνευματικών οστών μέσα στην Εκκλησία του Θεού.

Αλλά εκείνος που εννόησε τον Πατέρα, και τον εννόησε καθ' εαυτόν, αποδέχθηκε ταυτόχρονα στη διάνοιά του και τον Υιό. Εκείνος δε που Τον δέχθηκε, δεν αποχώρισε το Πνεύμα από τον Υιό, αλλά με ακολουθία σύμφωνα με την τάξη, και με αδιαίρετη ένωση σύμφωνα με τη φύση, αποτύπωσε μέσα του ταυτόχρονα την ενιαία και συγκερασμένη πίστη και στους τρεις. Και εκείνος που ανέφερε μόνο το Πνεύμα, συμπεριέλαβε σε αυτήν την ομολογία και Εκείνον του οποίου είναι το Πνεύμα. Και επειδή το Πνεύμα είναι του Χριστού, και εκ του Θεού, καθώς λέγει ο Παύλος· όπως ακριβώς σε μια αλυσίδα εκείνος που πιάνει το ένα άκρο τραβάει μαζί του και το άλλο άκρο, έτσι και εκείνος που είλκυσε το Πνεύμα, καθώς λέγει ο προφήτης, μέσω αυτού είλκυσε μαζί του και τον Υιό και τον Πατέρα. Και αν κάποιος δεχθεί αληθινά τον Υιό, θα Τον έχει και από τις δύο πλευρές να φέρει μαζί Του, αφενός τον δικό Του Πατέρα, και αφετέρου το ίδιό Του το Πνεύμα. Διότι ούτε είναι δυνατόν να αποκοπεί από τον Πατέρα Εκείνος που υπάρχει πάντοτε μέσα στον Πατέρα, ούτε ποτέ θα χωριστεί από το δικό Του Πνεύμα Εκείνος που ενεργεί τα πάντα εν αυτώ. Ομοίως δε και εκείνος που δέχθηκε τον Πατέρα, αποδέχθηκε ταυτόχρονα δυνάμει και τον Υιό και το Πνεύμα.

Θαυμαστές είναι οι μαρτυρίες σου, γι' αυτό τις ερεύνησε η ψυχή μου. Η φανέρωση των λόγων σου φωτίζει, και συνετίζει τους νηπίους. Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, διότι επιποθούσα τις εντολές σου. Η πρώτη γνώση και η διδασκαλία των λόγων σου που παραδίδεται στην αρχή φωτίζει και συνετίζει τους νηπίους. Οι δε μαρτυρίες σου είναι θαυμαστές, και προκαλούν έκπληξη. Εύλογα, αφού άνοιξα διάπλατα το δοχείο της ψυχής μου, και ανοίγοντας τρόπον τινά το στόμα, υποδεχόμουν το θείο Πνεύμα που προέρχεται από εσένα, έχοντας πιστέψει στην επαγγελία που λέει: Άνοιξε το στόμα σου και θα το γεμίσω. Και το έπραττα αυτό, ελκύοντας προς τον εαυτό μου το δικό σου πνεύμα, προκειμένου να γνωρίσω και τις θαυμαστές σου μαρτυρίες, και να αποκτήσω τον φωτισμό των λόγων σου, λαμβάνοντας μέσω του πνεύματός σου την κατανόησή τους. Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, διότι επιποθούσα τις εντολές σου· καθώς η ίδια η υπόθεση των εντολών επισύρει και ελκύει το πνεύμα. Ομιλεί για το στόμα του κρυπτού ανθρώπου· και στόμα της ψυχής δύναται να είναι η εκφραστική της δύναμη, η οποία, καθώς διανοείται, προφέρει τον λόγο που βρίσκεται στη διάνοια. Δεν διαφέρει σε τίποτα το να πει κανείς ότι έλαβε λόγο από το ότι είλκυσε πνεύμα· διότι το πνεύμα ταυτίζεται με τον θείο λόγο. Γι' αυτό και ο Σωτήρας, αναφορικά με τον λόγο και τα ρήματα για τα οποία μιλούσε, είπε: Τα ρήματα τα οποία εγώ σας έχω λαλήσει, είναι πνεύμα και είναι ζωή.

ϞΕ΄. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά εγώ, και ότι κανείς δεν είναι άξιος του Μεγάλου, ο Οποίος είναι και Θεός και Θύμα και Αρχιερέας, εάν προηγουμένως δεν προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό ως θυσία ζωντανή και άγια, ούτε επιδείξει ευάρεστη τη λογική του λατρεία, ούτε προσφέρει στον Θεό θυσία αινέσεως και πνεύμα συντετριμμένο, η οποία είναι και η μόνη θυσία που απαιτεί από εμάς Αυτός που μας τα χάρισε όλα· πώς επρόκειτο να τολμήσω να Του προσφέρω την εξωτερική θυσία, το αντίτυπο των μεγάλων μυστηρίων; Ή πώς να αναλάβω το σχήμα και το όνομα του ιερέα, προτού τελειοποιήσω τα χέρια μου με όσια έργα; Προτού συνηθίσω τον οφθαλμό μου να βλέπει υγιώς την κτίση, και μόνο για να θαυμάζει τον Κτίστη, και όχι προς ζημίαν του Πλάστη; Προτού ανοιχθούν επαρκώς τα αυτιά από την παιδεία του Κυρίου, και αποκτήσω αυτί που να μην ακούει βαριά, αλλά να προσαρτηθεί σαν χρυσό σκουλαρίκι με πολύτιμο σάρδιο λίθο, που είναι ο λόγος του σοφού σε αυτί υπάκουο; Προτού το στόμα, τα χείλη και η γλώσσα, το μεν στόμα να ανοίξει και να ελκύσει Πνεύμα, ή να πλατυνθεί και να γεμίσει από το Πνεύμα των μυστηρίων και των δογμάτων που αναγγέλλονται· τα δε χείλη να δεθούν με τη θεία αίσθηση, σύμφωνα με τη Σοφία, και θα πρόσθετα να λύνονται στον κατάλληλο καιρό· η δε γλώσσα να γεμίσει από αγαλλίαση, και να γίνει πλήκτρο θείας μελωδίας, που αφυπνίζεται για τη δοξολογία, που ξυπνά πρωί-πρωί, και που κοπιάζει μέχρι να κολλήσει στον λάρυγγα;

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

ΛΟΓΟΣ ΙΒʹ. Στον πατέρα του, όταν του ανέθεσε τη φροντίδα της Εκκλησίας της Ναζιανζού. Αʹ. Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα Πνεύμα, και παραδίδω όλα τα δικά μου, καθώς και τον ίδιο μου τον εαυτό, στο Πνεύμα, και την πράξη, και τον λόγο, και την απραξία, και τη σιωπή· αρκεί μόνο να με κατέχει, και να με οδηγεί, και να κινεί και το χέρι, και τον νου, και τη γλώσσα, προς εκείνα που πρέπει και που το Ίδιο θέλει· και να με απομακρύνει πάλι από εκείνα που πρέπει και από όσα είναι προτιμότερο (να απέχω). Είμαι όργανο θεϊκό, όργανο λογικό, όργανο που ρυθμίζεται και κρούεται από έναν καλό τεχνίτη, το Πνεύμα. Χθες ενεργούσε μέσα μου τη σιωπή; Φιλοσοφούσα το να μη μιλώ. Σήμερα κρούει τον νου; Θα κάνω να ηχήσει ο λόγος και θα φιλοσοφήσω με το να ομιλώ. Και ούτε είμαι τόσο φλύαρος, ώστε να επιθυμώ να μιλώ όταν παρακινούμαι σε σιωπή, ούτε τόσο σιωπηλός και αμαθής, ώστε σε καιρό λόγου να βάζω φρουρά στα χείλη μου· αλλά και κλείνω και ανοίγω τη θύρα μου στον Νου, και στον Λόγο, και στο Πνεύμα, στη μία συμφυΐα και θεότητα.

Ποιος άνοιξε έτσι το στόμα της διάνοιας και είλκυσε Πνεύμα, ώστε, με το Πνεύμα που ερευνά τα πάντα και γνωρίζει ακόμη και τα βάθη του Θεού, να κατανοήσει τον Θεό, και να μην έχει πλέον την ανάγκη να προχωρήσει περαιτέρω, κατέχοντας ήδη το έσχατο επιθυμητό, προς το οποίο σπεύδει κάθε υψηλή πολιτεία και διάνοια;

Έτσι ο Μωυσής, ως νύμφη, αγαπούσε τον Νυμφίο σύμφωνα με την παρθένο στο Άσμα, η οποία λέει: «Ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του». Αυτός, διά της συνομιλίας «στόμα με στόμα» που είχε με τον Θεό, όπως μαρτυρεί η Γραφή, κυριευόταν από ακόμη μεγαλύτερη επιθυμία για τέτοιου είδους φιλήματα, και έπειτα από τόσες θεοφάνειες, ωσάν να μην τον είχε δει ποτέ, αξίωνε να δει τον Ποθούμενο. Έτσι και όλοι οι υπόλοιποι, στους οποίους ο θείος πόθος βρισκόταν βαθιά ριζωμένος· πουθενά δεν ανέκοπταν την επιθυμία, αλλά μετέτρεπαν καθετί που τους παραχωρούνταν από τον Θεό για την απόλαυση του Ποθουμένου, σε υλικό και προσάναμμα μιας σφοδρότερης επιθυμίας. Όπως ακριβώς και τώρα, η ψυχή που ενώνεται με τον Θεό μένει ακόρεστη ως προς την απόλαυση, και όσο πιο πλουσιοπάροχα εμφορείται από το κάλλος Του, τόσο πιο σφοδρά ακμάζει στους πόθους της. Διότι, επειδή τα λόγια του Νυμφίου είναι πνεύμα και ζωή, και καθένας που προσκολλάται στο Πνεύμα γίνεται πνεύμα, και εκείνος που ενώνεται με τη ζωή μεταβαίνει από τον θάνατο στη ζωή, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου, για τον λόγο αυτόν η παρθένος ψυχή ποθεί να προσεγγίσει την πηγή της πνευματικής ζωής. Αυτή δε η πηγή είναι το στόμα του Νυμφίου, από όπου τα ρήματα της αιώνιας ζωής αναβλύζοντας γεμίζουν το στόμα που τα ελκύει, όπως ακριβώς έπραττε και ο προφήτης, ελκύοντας το Πνεύμα διά του στόματος.

Μιμήσου, λοιπόν, και εσύ εκείνον που διψά, επειδή έχει ειπωθεί [καθώς έχει λεχθεί] ότι «Μακάριοι οι διψώντες», και, αφού κατανοήσεις ποια και πόσα αγαθά αναβλύζει το Άγιο Πνεύμα, πράξε σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη: «Άνοιξε το στόμα σου και είλκυσε πνεύμα», «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και θα το γεμίσει Εκείνος που έχει την εξουσία των χαρισμάτων». Θέλεις να μάθεις πόσα αγαθά εκχέονται από την πηγή του Πνεύματος; Αφθαρσία της ψυχής, αϊδιότητα της ζωής, βασιλεία των ουρανών, ατελεύτητη ευφροσύνη, χαρά χωρίς τέλος. Επειδή, όμως, βλέποντας τα παρόντα, θεωρώ μικρή τη ζημία από ό,τι λείπει· έχει γεμίσει ο οίκος μου με αγαθά, είναι πλήρεις οι θησαυροί από το χρυσάφι της Αραβίας, και γρήγορα ίσως, μετά από λίγο, θα έρθουν και πρέσβεις από την Αίγυπτο και θα σπεύσουν να απλώσουν τα χέρια τους προς τον Θεό, και τα βασίλεια της γης θα ψάλουν μαζί με εμάς τον επινίκιο ύμνο προς Εκείνον που καλεί τους πάντες στη δική Του βασιλεία, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων, αμήν.

Φοβούμαι μήπως εκπέσεις «από τον κλήρο των αγίων στο φως», μήπως «αφού ανοίξεις το στόμα σου δεν ελκύσεις πνεύμα», αλλά το αντίθετο της αλήθειας, μήπως δογματίσεις το ανύπαρκτο ως ουσία του Θεού. Διότι, τι θέλει να πετύχει εκείνος ο αγώνας σου, με τον οποίο βάζεις σκοπό με τεράστια προσπάθεια να δείξεις ότι δεν υπάρχει θεωρία ανώτερη από τις νοερές ενέργειες, αν και μόνο μέσω αυτής της θεωρίας, η οποία υπερβαίνει τις νοερές ενέργειες, αποδεικνύεται με τον πιο ξεκάθαρο και εξαιρετικό τρόπο και το ότι ο Θεός υπάρχει πραγματικά, αλλά και το ότι ο Θεός βρίσκεται πάνω από τα όντα; Πώς, δηλαδή, δεν θα υπάρχει η ουσία του Θεού, εάν βέβαια σε αυτούς που μέσω της ειλικρινούς προσευχής έχουν υπερβεί κάθε τι το αισθητό και το νοητό, μέσα στην ίδια την προσευχή ενοράται η δόξα εκείνης της θείας φύσεως;

«Γι' αυτό προς όλες» (τις εντολές): Διότι πρέπει να τις τηρούμε όλες, ώστε, αν κάποιος σφάλλει σε μία, να μην τις χάσει όλες. «Κάθε» (οδό): Ο Θεός λέγει στον άνθρωπο πώς πρέπει να προσέχει και να αποφεύγει την άδικη οδό. «Θαυμαστά»: Διότι μαρτύρια του Θεού είναι οι προφήτες και όλοι οι λόγοι των Γραφών, τους οποίους πρέπει κανείς να ερευνά διαρκώς. «Η δήλωση» (ή φανέρωση): Εννοεί το ευαγγελικό κήρυγμα· διότι συνετίζει τον λαό των εθνών, επειδή είναι νήπιος ως προς τη φρόνηση. «Το στόμα»: Ο προφήτης λέγει: διότι όταν άνοιγα το στόμα μου, το Άγιο Πνεύμα μιλούσε. «Ότι τις εντολές»: Διότι, έχοντας πόθο Θεού, μιλούσε ακατάπαυστα. «Επίβλεψον»: Όπως στους προφήτες, όπως στους αποστόλους, όπως στους μάρτυρες, έτσι παράσχε και σε εμένα, λέγει ο άνθρωπος. «Τα διαβήματα»: Όπως εσύ θέλεις και όπως διέταξες μέσα από τους λόγους σου, έτσι ρύθμισε την πορεία μου. «Και ας μην κυριεύσει»: Διότι, εάν κατευθύνω σωστά την οδό μου, η ανομία δεν με κυριεύει πλέον. «Λύτρωσέ με»: Από τους ειδωλολάτρες και τους αιρετικούς και τους κακόπιστους, οι οποίοι δεν σταματούν να συκοφαντούν την έλευση του Χριστού. «Και θα φυλάξω»: Όταν ο άνθρωπος καθαριστεί από τους συκοφάντες, τότε τηρεί καλά τον νόμο του Θεού. «Το πρόσωπο»: Έλα, λέγει, και επισκέψου τον Αδάμ. «Και δίδαξον»: Υπαινίχθηκε τα μυστήρια της χάριτος των πιστών. «Διεξόδους»: Διότι ποταμούς δακρύων έχυνε ο Αδάμ εξαιτίας της παραβάσεως. «Επειδή δεν εφύλαξαν»: Διότι παρέβην, λέγει (ο Αδάμ), την εντολή του Θεού.

«Φωτιζόμενος από το δικό σου φως», λέει, «έλαβα αυτή τη γνώση, και όλους εκείνους που κατέχονται από άγνοια και μοιάζουν με βρέφη, ο δικός σου νόμος τους γεμίζει με σύνεση». Η φανέρωση δε των ευαγγελικών λόγων φωτίζει όχι μόνο τους τέλειους, αλλά και εκείνους που έχουν ελλείψεις. Διδάσκει όμως ο λόγος και κάτι άλλο. Διότι είπε ο Κύριος: «Εξομολογούμαι σε σένα, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από τους σοφούς και τους συνετούς, και τα αποκάλυψες στα νήπια», μιλώντας για τους αποστόλους· διότι ως προς την κακία αυτοί ήταν νήπια. «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα, διότι επιπόθησα τις εντολές σου». Ως στόμα εδώ ονομάζει την προθυμία της διανοίας· διότι αυτή ελκύει τη χάρη του Πνεύματος. Γι' αυτό και αλλού λέει: «Πλάτυνε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και ο θείος απόστολος παρακάλεσε να του δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός του· και ο ίδιος ο προφήτης σε άλλον ψαλμό είπε: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη».

Αυτό δε είπε και εδώ: «Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, διότι επιποθούσα τις εντολές σου». Διότι, βλέποντάς με να επιθυμώ διακαώς τις εντολές σου, με αξίωσας της χάριτός σου. Εκείνοι, λοιπόν, που ποθούν τις εντολές του Θεού, ανοίγοντας το στόμα τους, γεμίζουν από το Πνεύμα.

Οι μεν κρίσεις σου με ωθούν σε φόβο, τα δε φρονήματα της σάρκας με παρασύρουν σε ηδονές· τα οποία παρακαλώ να καθηλωθούν μέσω του δικού σου φόβου. «Θαυμαστά είναι τα μαρτύριά σου», τα οποία με το ίδιο σου το στόμα μαρτυρούσες μέσα από τη νεφέλη και το πυρ στον θεράποντά σου Μωυσή, για να νομοθετεί στον λαό. «Για τον λόγο αυτόν τα εξερεύνησε η ψυχή μου», διότι «η φανέρωσή τους θα φωτίσει και θα συνετίσει τα νήπια». Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο, καθώς η φανέρωση των λόγων σου φώτιζε μέσω των πύρινων γλωσσών τους νηπιόφρονες αλιείς, τους ανέδειξες ανώτερους από τους σοφούς του κόσμου. «Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, επειδή ποθούσα βαθιά τις εντολές σου». Διότι όποιος ανοίγει το στόμα του για τις εντολές, τους νόμους και τους λόγους του Θεού, πράγματι γεμίζει από το θείο Πνεύμα, είτε θεολογώντας, είτε ερμηνεύοντας τη φύση, είτε εξιστορώντας, είτε διδάσκοντας με ηθικό λόγο και καθοδηγώντας τους ανθρώπους προς τους δρόμους του Θεού.

Και έτσι έγινε, και το βλέπουμε αυτό στην πράξη ξεκάθαρα, και ξεχύθηκε η διδασκαλία σαν ποτάμι προς εκείνους που ήταν άξιοί της. Και άνοιξαν το στόμα τους με τον λόγο του Θεού και είλκυσαν το Πνεύμα και, όντας γεμάτοι από θεία ρήματα, δεν άντεχαν να σιωπούν. Και τους πίεζε το Πνεύμα να ανοίξουν τα χείλη, σαν δεμένος ασκός με μούστο που βράζει και σαν σκισμένο φυσερό σιδηρουργού. Και αφού τα άνοιξαν και δίδαξαν, η διδαχή τους κληροδοτήθηκε, όπως θέσπισε η Σοφία, «εις γενεάς αιώνων».

Είπα. Αν είσαι σοφός ως προς αυτά, δώσε με σύνεση την απάντηση και θα καταλάβω οπωσδήποτε εσένα που αναζητάς πιο καινοτόμα πράγματα από τους θείους πατέρες, «τι είδους εξυψώσεις της γνώσης έχεις στον λάρυγγα και τις δίστομες ρομφαίες» των ερωτημάτων «στο χέρι της γλώσσας σου». Αν όμως τα βάθη του Θεού δεν τα γνωρίζει κανένας θνητός, ει μη μόνον το Πνεύμα και ο Υιός και σε όποιον θέλει ο Υιός να τα αποκαλύψει, πώς εσύ, που δεν έχεις ακόμη υψωθεί πάνω από την υλική δυάδα και έξω από το σκοτάδι των έμφυτων παθών, ούτε έχεις περιφρονήσει κανένα από τα κάτω, ώστε ανοίγοντας το στόμα σου να ελκύσεις στα σπλάχνα σου το θείο Πνεύμα - το οποίο ελκύει προς τον εαυτό της η κάθαρση από την ύλη - φιλονικείς να μάθεις τα κρυμμένα κρίματα του Θεού, ενώ αγνοείς τον εαυτό σου; Διότι, αν για την ίδια σου τη συγκρότηση και την πλάση δεν θα μπορούσες να μου δώσεις καμία εξήγηση ενώ σε ρωτώ και απορώ, πώς μου θέτεις ερωτήματα και απαιτείς να σου πω τον τρόπο της υπερβάσεως και της λύσεως των όρων που έχουν τεθεί από τον Θεό στο σύμπαν; Δεν ντρέπεσαι; Αν όχι κάποιον άλλον, τουλάχιστον τον ίδιο σου τον εαυτό.

ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ Και κατά εκείνων που επιχειρούν να θεολογούν χωρίς Πνεύμα. Εκείνος που έχει λάβει άνωθεν το χάρισμα να φέρει αδιάκοπα στο στόμα του την αίνεση του Θεού, εκείνος που ανοίγει το στόμα του και ελκύει πνεύμα ζωής, φροντίζει να το κάνει αυτό ολοένα και πιο πλατύ κάθε ώρα, για να υποδεχθεί πιο άφθονα τον Λόγο της ζωής, ο οποίος είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και θα το γεμίσω». Επομένως, και εκείνος που έχει αξιωθεί από τον Θεό να γίνει τέτοιος, μπορεί να έχει την έννοια του Θεού διαπαντός ενυπάρχουσα στην ψυχή του, αποτυπωμένη άπαξ και σαν σφραγισμένη στο ηγεμονικό της ψυχής. Μπορεί επίσης, σύμφωνα με την αποστολική παραίνεση, πάντοτε να χαίρεται, να προσεύχεται αδιαλείπτως, να ευχαριστεί για το κάθε τι, να τα κάνει όλα προς δόξαν Θεού, είτε τρώει είτε πίνει, τρεφόμενος και δυναμωμένος ακατάπαυστα δηλαδή από τον άρτο της ζωής. Σε έναν τέτοιον άνθρωπο, όταν κοιμάται, η καρδιά του αγρυπνά, και όταν είναι ξύπνιος, ποτέ δεν χωρίζεται από τον Θεό με κανέναν τρόπο. Και δηλώνοντας αυτό, ο Απόστολος λέει: «Εκείνος που προσκολλάται στη γυναίκα είναι ένα σώμα, και εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.»

Στο τέκνο Αρσένιο. Πόσο χάρηκα και τώρα διαβάζοντας το γράμμα σου, πολυαγαπημένε τέκνο, όχι τόσο για την πόρτα της επικοινωνίας με τους αδελφούς που σου ανοίχθηκε μάλλον, αν και αυτή είναι επιθυμητή, όσο για το χάρισμα του λόγου που σου δόθηκε με τη χάρη του Θεού, με τον οποίο κλείνεις τα ορθάνοιχτα στόματα των αιρετικών. Είθε λοιπόν ο Κύριος να σου προσθέσει ακόμη περισσότερο λόγο γνώσεως και σοφίας, για να ελέγχεις πλήρως τους προασπιστές της ασέβειας, έτσι ώστε να μπορείς κάλλιστα να συμψάλλεις με τον θείο Δαβίδ: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα, διότι δεν λησμόνησα τις εντολές σου». Εναντίον αυτών των εντολών λυσσώντας οι οπαδοί της μοιχείας, με τα ίδια τους τα έργα ξεστομίζουν εκείνο το ρητό της Γραφής: «Απομακρύνσου από εμένα, δεν θέλω να γνωρίζω τις οδούς σου»· διότι, αν τις γνώριζαν, δεν θα είχαν παραβεί τα προστάγματα του Κυρίου, ούτε, παραβαίνοντάς τα, θα δογμάτιζαν συνοδικώς τις παραβάσεις τους ως σωτήρια οικονομία για την Εκκλησία του Χριστού, επιβάλλοντας ανάθεμα σε όσους δεν τις αποδέχονται έτσι. Αυτό το ασεβές δόγμα είναι τόσο σοβαρό, που όχι μόνο ανατρέπει το ιερό Ευαγγέλιο, σύμφωνα με την αρχή ότι το μέρος από τη φύση του ανατρέπει το όλον, αλλά αναιρεί και αυτήν την ίδια την οικονομία του Χριστού· διότι τα αντίθετα αλληλοαναιρούνται. Και ότι η μοιχοζευξία, η οποία δογματίστηκε ως σωτήρια οικονομία, είναι αντίθετη προς τη θεία οικονομία που έγινε για την αναίρεση της αμαρτίας, είναι σε όλους προφανώς φανερό.

Διότι ο όλεθρος είναι αιφνίδιος· και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες. Εσείς που μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση ενώπιον του Θεού και την αγρυπνία, και τη νύχτα και την ημέρα· εσείς που κρατάτε τα χείλη σας κλειστά, σαν τα άλογα ζώα εν καιρώ κάθε είδους ιεροτελεστίας, ανοίξτε το στόμα και ελκύστε Πνεύμα· ψάλτε στον Κύριο με σύνεση. Όλοι σας σε όλα να πράττετε το καλό· να έχετε αγαθή διάθεση, πάντοτε μεριμνώντας, πάντοτε τρέχοντας και συντρέχοντας, αγωνιζόμενοι και συναγωνιζόμενοι, δείχνοντας προθυμία και συμπροθυμία, συμφιλιώνοντας και συμφιλιωνόμενοι, υπερασπιζόμενοι και συνυπερασπιζόμενοι, ειρηνεύοντας και συνειρηνεύοντας· ανάβοντας σαν φωτιά από τον θείο ζήλο· ακονιζόμενοι σαν ξίφος απέναντι στον δράκοντα που σας πολεμά· υψωνόμενοι σαν μάχαιρα για κάθε υπεράσπιση της εντολής του Θεού. Έτσι ώστε, διατηρούμενοι και περιφρουρούμενοι μέσα σε αυτά, να λατρεύετε τον Θεό, να εκπλήσσετε τους αγγέλους, να προκαλείτε θαυμασμό στους ανθρώπους, διανύοντας μια πορεία εφάμιλλη με εκείνη των οσίων πατέρων μας.

Όσοι ιερουργείτε και διακονείτε ως αρχάγγελοι και άγγελοι, και μπροστά στο βήμα και μέσα στο βήμα και πριν από τις προσευχές και κατά τις προσευχές, έτσι να παρουσιάζεστε στον παντοκράτορα Κύριο· οι νέοι, αποβάλλοντας το αχαλίνωτο των ορμών, αναλάβετε την τελειότητα· οι φιλοσώματοι και οι φιλήδονοι, αποτραβηχτείτε από το θράσος και τα αμοιβαία βλέμματα, αναφλεγόμενοι για τον θείο έρωτα· όσοι έχετε σωματική δύναμη για νηστεία και αγρυπνία, μην αμελείτε το χάρισμα που υπάρχει μέσα σας, το οποίο σας δόθηκε από τον Κύριο για τη δική σας σωτηρία και για την επαναφορά άλλων που ραθυμούν· οι φιλάρεσκοι, οι φιλοπότες και αυτοί που αγαπούν την κοσμική πρόοδο κατανοήστε το ανώφελο (της στάσης σας), ενστερνιζόμενοι την επιθυμία να εντρυφάτε στον Κύριο και στους λόγους Του· όσοι έχετε ήδη κοπιάσει στο έργο του Κυρίου, μην αναζητάτε ανάπαυση σαν να έχετε αποκάμει και σαν να έχετε ήδη επιτελέσει τα πάντα· διότι ο όλεθρος έρχεται ξαφνικά και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες· όσοι μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση (ενώπιόν Του) και την εγρήγορση, και τη νύχτα και την ημέρα· όσοι έχετε το στόμα κλειστό σαν τα άλογα ζώα κατά τη διάρκεια κάθε ιεράς ακολουθίας, ανοίξτε το στόμα και πάρτε πνοή, και ψάλτε στον Κύριο με σύνεση.