Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:163

Ομιλία Ε' στον ίδιο (Ε') ψαλμό, άλλως. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε.» Ποια λόγια, προφήτη; Διότι ο μεν Θεός τα γνωρίζει και πριν τα σκεφτείς. Δίδαξε λοιπόν εμάς ποια λόγια πρόσφερες στον Θεό για ικεσία, ώστε να τα χρησιμοποιήσουμε και εμείς. Ποια λόγια; Άκουσε αυτά που βρίσκονται στον προκείμενο ψαλμό, τα οποία, λέγοντάς τα στον Θεό, και τον ίδιο ικετεύω και τον εαυτό μου συνετίζω και αυτούς που με ακούν νουθετώ. Είπα προχωρώντας παρακάτω: «Διότι εσύ δεν είσαι Θεός που θέλει την ανομία». Και γιατί το είπες αυτό; Επειδή «την ανομία μίσησα και βδελύχθηκα». Διότι δεν έλεγε απλώς τα λόγια όπως οι πολλοί, αλλά πρώτα τα απέδειξε έμπρακτα και έτσι, έχοντας θάρρος, είπε στον Θεό: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Είπα: «Δεν θα κατοικήσει μαζί σου ο πονηρός». Γιατί; Επειδή αποδείχθηκα αγαθός ενώπιον του Κυρίου· γι' αυτό και «όταν απομακρυνόταν από εμένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα». Είπα: «Δεν θα σταθούν οι παράνομοι μπροστά στα μάτια σου». Και γιατί πήρες το θάρρος να το πεις αυτό; Επειδή «τους παράνομους μίσησα, ενώ τον νόμο σου αγάπησα»· και αυτός που μισεί αυτούς που παρανομούν δεν θα συνεργούσε ποτέ σε παρανομίες. Είπα: «Μίσησας όλους αυτούς που εργάζονται την ανομία». Τι λοιπόν; Εσύ ο ίδιος δεν ανόμησες;

Σκήνωμα ονομάζεται και το σώμα του Κυρίου, προς τον οποίο έλεγε το Πνεύμα: «Δεν θα σε πλησιάσουν κακά, και μάστιγα δεν θα πλησιάσει στο σκήνωμά σου». Αλλά επειδή κανένας τυφλός ή χωλός ή όποιος έχει ψεγάδι στην όψη του δεν παραμένει στα ανάκτορα μαζί με τον βασιλιά, όταν ο Δαβίδ ρώτησε: «Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου;» ακούει: «Εκείνος που πορεύεται άμεμπτος και πράττει δικαιοσύνη», αυτός που δεν έχει ψεγάδι αμαρτίας, αυτός που δεν έχει σπιλωθεί από πορνεία, αυτός που δεν έχει τραυματιστεί από επιορκία, αυτός του οποίου το χέρι δεν έχει εμποδιστεί προς την αγαθοεργία, αυτός που δεν χωλαίνει το πόδι του στον δρόμο προς την εκκλησία, αυτός που δεν έχει θαμπή όραση και δεν προσηλώνεται στο ετερούσιο. «Εκείνος που πορεύεται άμεμπτος». Διότι, αν στον βασιλιά Ναβουχοδονόσορα παραστέκονταν νεαροί στους οποίους δεν υπήρχε κανένα ψεγάδι, και κάθε επιλεγμένη ηλικία προσέφερε στον βασιλιά τα πιο εκλεκτά δείγματα της νεότητας, πόσο μάλλον εκείνος που πλησιάζει τον Θεό οφείλει να είναι άμεμπτος; «Εκείνος που πορεύεται άμεμπτος». Το ότι η αμαρτία είναι ψεγάδι, έχει γραφτεί για το ψεύδος: «Πονηρό ψεγάδι στον άνθρωπο είναι το ψεύδος»... [... και ο Δαβίδ: «Εκείνος που πορεύεται σε οδό άμεμπτη, αυτός με υπηρετεί». Έπειτα, ο Δαβίδ ορθά προσθέτει: Και αν «εκείνος που πορεύεται άμεμπτος» κατοικεί με τον Θεό, «και εγώ θα είμαι άμεμπτος μαζί του». Έπειτα πάλι ο Δαβίδ: Αν «εκείνος που πράττει δικαιοσύνη» κατοικεί με τον Θεό, είμαι αμέριμνος: «Έπραξα κρίση και δικαιοσύνη» πάνω στη γη. «Την αδικία δε, την εμίσησα και την βδελύχθηκα».

Μίσησα την αδικία, κ.λπ. Διότι δεν υπερασπίστηκα έναν νεκρό, όπως έπραξαν εκείνοι, ούτε αισθάνομαι αποστροφή λαμβάνοντας λάφυρα· διότι το μόνο ωφέλιμο είναι να αποστρέφεται κανείς την αδικία. Γι' αυτό και αγάπησα τον νόμο σου, αφού τον κατανόησα ορθά, χωρίς καθόλου να τον υποβιβάζω στα γήινα. Διότι εμείς, ως συναναστηθέντες με τον Χριστό, ζητούμε τα άνω και όχι τα επί της γης.

ΕΡΩΤΗΣΗ Ε΄. Πώς οφείλει κανείς να μετανοεί για κάθε αμάρτημα, και ποιους καρπούς άξιους της μετάνοιας να επιδεικνύει; ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Αφού αποκτήσει τη διάθεση εκείνου που είπε: «Την αδικία εμίσησα και εβδελύχθην». Και αφού πράξει τα όσα λέγονται στον έκτο ψαλμό και σε πολλά άλλα σημεία, καθώς και τα όσα μαρτυρήθηκαν από τον Απόστολο, για λογαριασμό κάποιου άλλου που είχε αμαρτήσει, προς εκείνους που λυπήθηκαν κατά Θεόν. Διότι λέει: «Ιδού, το να λυπηθείτε κατά Θεόν, πόση σπουδή κατεργάστηκε σε εσάς, αλλά και απολογία, αλλά και αγανάκτηση, αλλά και φόβο, αλλά και επιπόθηση, αλλά και εκδίκηση, αλλά και ζήλο. Σε κάθε περίπτωση αποδείξατε τους εαυτούς σας αγνούς ως προς το ζήτημα αυτό». Και αφού πολλαπλασιάσει το αντίθετο κατόρθωμα της αρετής, όπως ο Ζακχαίος.

Ερώτηση Ι΄. Μια ψυχή που ταλαιπωρήθηκε μέσα σε πολλές αμαρτίες, με τι λογής φόβο και με τι λογής δάκρυα οφείλει να απομακρυνθεί από τα αμαρτήματα; Και με ποια ελπίδα και διάθεση πρέπει να προσέλθει στον Θεό; Απόκριση. Πρώτα απ' όλα, οφείλει να μισήσει τον αξιοκατάκριτο προηγούμενο βίο της, νιώθοντας αποστροφή και βδελυγμία ακόμη και για την ίδια την ανάμνησή του· διότι είναι γραμμένο: «Την αδικία μίσησα και βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου αγάπησα». Έπειτα, πρέπει να λαμβάνει ως δάσκαλο του φόβου την απειλή της αιώνιας κρίσης και κόλασης, και να αναγνωρίζει τον καιρό της μετάνοιας ως καιρό για δάκρυα, όπως δίδαξε ο Δαβίδ στον έκτο ψαλμό. Έτσι αποκτά την πλήρη βεβαιότητα για τον καθαρισμό των αμαρτημάτων της διά του αίματος του Χριστού, στηριζόμενη στο μέγεθος του ελέους και στο πλήθος των οικτιρμών του Θεού, ο οποίος είπε: «Εάν οι αμαρτίες σας είναι πορφυρές, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· εάν είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί». Τότε, αφού λάβει την εξουσία και τη δύναμη να ευαρεστήσει τον Θεό, λέει: «Το βράδυ θα καταλύσει το κλάμα, και το πρωί η αγαλλίαση».

Ερώτηση ΙΑ΄. Πώς κατορθώνει κανείς το μίσος προς τα αμαρτήματα; Απόκριση. Πάντοτε από το δυσάρεστο και λυπηρό αποτέλεσμα γεννιέται το μίσος προς τους αιτίους αυτών. Εάν, λοιπόν, κάποιος βεβαιωθεί για το πόσων και πόσο μεγάλων κακών γίνονται αίτια τα αμαρτήματα, αυτομάτως και εκ βάθους ψυχής αισθάνεται το μίσος προς αυτά, όπως ακριβώς έδειξε εκείνος που είπε: «Την αδικία μίσησα και βδελύχθηκα».

Ερώτηση ΙΒʹ. Πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ψυχή ότι ο Θεός της έχει συγχωρήσει τα αμαρτήματα; Απόκριση. Εάν διαπιστώσει ότι βρίσκεται στην ίδια διάθεση με εκείνον που είπε: «Την αδικία μίσησα και βδελύχθηκα». Διότι ο Θεός, καταπέμποντας τον μονογενή Του Υιό για την άφεση των αμαρτημάτων μας, όσον αφορά τον Εαυτό Του, προκαταβολικά τα συγχώρεσε σε όλους. Επειδή όμως ο άγιος Δαβίδ ψάλλει για το έλεος και την κρίση, και μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι ελεήμων και δίκαιος, είναι ανάγκη όσα έχουν ειπωθεί από τους προφήτες και τους αποστόλους στα χωρία περί μετανοίας να εφαρμόζονται από εμάς, ώστε να αναδειχθούν τα κρίματα της δικαιοσύνης του Θεού, και να τελειωθεί το έλεός Του με την άφεση των αμαρτιών.

Ερώτηση 296. Πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ψυχή ότι καθαρίζεται από τα αμαρτήματα; Απόκριση. Εάν κάποιος διακρίνει μέσα του τη διάθεση του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Μίσησα την αδικία και τη βδελύχθηκα»· ή εάν διαπιστώσει ότι κατόρθωσε μέσα του αυτό που έχει προσταχθεί από τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Νεκρώστε, λοιπόν, τα μέλη σας τα επί της γης: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία, και την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία· εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού»· όπου, επεκτείνοντας την καταδίκη αυτή εναντίον κάθε αμαρτήματος, πρόσθεσε: «πάνω στους υιούς της απειθείας», ώστε να μπορέσει να πει ότι: «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη· τον πονηρό που απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα». Αναγνωρίζει δε κάποιος ότι βρίσκεται σε τέτοια διάθεση, εάν αποκτήσει απέναντι σε όσους αμαρτάνουν την ίδια εκείνη συγκλονιστική συμπάθεια με τους αγίους· του μεν Δαβίδ που λέει: «Είδα τους ασύνετους και έλιωνα, διότι δεν φύλαξαν τα λόγια σου»· του δε Αποστόλου που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;»

Βαπτισθήκαμε, λέει, για να διδαχθούμε μέσα από αυτό το εξής: ότι, όπως ακριβώς το μαλλί, όταν βαπτιστεί μέσα στη βαφή, μεταβάλλεται ως προς το χρώμα· ή καλύτερα, για να πούμε τούτο, έχοντας ως οδηγό τον Βαπτιστή Ιωάννη, ο οποίος προφήτευσε για τον Κύριο ότι «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά», ώστε να φωτιστούμε από το φως της γνώσεως προς κατανόηση του μεγάλου φωτός: Ότι, όπως ακριβώς ο σίδηρος, όταν βαπτίζεται στη φωτιά που αναζωπυρώνεται από το φύσημα του αέρα, αφενός γίνεται πιο ευδιάκριτος εάν κρύβει μέσα του κάποιο ελάττωμα, και αφετέρου πιο έτοιμος για να καθαριστεί· και αλλοιώνεται όχι μόνο το χρώμα του, αλλά, μεταβάλλοντας το σκληρό και δύσκαμπτο της φύσης του σε κάτι πιο μαλακό, γίνεται και πιο κατάλληλος για την ενέργεια των χεριών του τεχνίτη, ενώ διαμορφώνεται ρυθμικά και αξιόλογα σύμφωνα με το θέλημα του κυρίου του· και αποβάλλοντας τη μαυρίλα του, καθώς γίνεται πιο λαμπερός, όχι μόνο ο ίδιος πυρακτώνεται και αστράφτει, αλλά φωτίζει και θερμαίνει και όσα τον πλησιάζουν· έτσι είναι λογικό και αναγκαίο, εκείνος που βαπτίστηκε στη φωτιά, δηλαδή στον λόγο της διδασκαλίας, ο οποίος από τη μια ελέγχει την κακία των αμαρτημάτων και από την άλλη φανερώνει τη χάρη των δικαιωμάτων, να μισήσει και να βδελυχθεί την αδικία, όπως είναι γραμμένο, και να φτάσει στην επιθυμία να καθαριστεί δια της πίστεως εν τη δυνάμει του αίματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, καθώς ο Ίδιος είπε: «Αυτό είναι το αίμα μου, το της Καινής Διαθήκης, το οποίο χύνεται για πολλούς προς άφεση αμαρτιών», και καθώς μαρτυρεί ο Απόστολος: «Στον οποίο έχουμε την απολύτρωση δια του αίματός του, την άφεση των παραπτωμάτων»· και όχι μόνο να καθαριστεί από κάθε ανομία και αμαρτία, αλλά και από κάθε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος· και τότε, αφού βαπτιστεί στον θάνατο του Κυρίου, να αποκτήσει την ίδια διάθεση με τον θάνατό Του, πράγμα που σημαίνει να νεκρωθεί ως προς την αμαρτία, τον εαυτό του και τον κόσμο, ώστε, ζώντας τον βίο του σύμφωνα με την ενανθρώπηση, αφού εντυπωθεί και λάβει μορφή ως προς την καρδιά, τον λόγο και την πράξη, όπως το κερί στο σκάλισμα, από τη διδασκαλία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, να εκπληρώσει το γεγραμμένο: «Χάρη οφείλεται στον Θεό, διότι ήσασταν δούλοι της αμαρτίας, αλλά υπακούσατε από καρδιάς στον τύπο της διδαχής που σας παραδόθηκε»· και με αυτόν τον τρόπο να αξιωθεί να διαφυλάξει εκείνο που προστίθεται ως συνέχεια, το: «Συνταφήκαμε λοιπόν μαζί Του δια του βαπτίσματος εις τον θάνατον».

Προσέξτε μήπως πει κανείς ότι αμάρτησα πολύ και δεν έχω συγχώρεση. Εκείνος που το λέει αυτό, δεν γνωρίζει ότι ο Θεός είναι ο Θεός των μετανοούντων· αυτός που ήλθε για χάρη εκείνων που ασθενούν· αυτός που είπε ότι γίνεται χαρά για έναν αμαρτωλό που μετανοεί· αυτός που είπε ότι δεν ήλθα να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Αυτή δε είναι η αληθινή μετάνοια: το να απομακρυνθεί κανείς από την αμαρτία και να τη μισήσει, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «μίσησα και βδελύχθηκα την αδικία», και το «ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά να τηρήσω τα προστάγματά σου». Και τότε ο Θεός με χαρά δέχεται αυτόν που προσέρχεται σε αυτόν.

Προσέξτε μήπως πει κανείς ότι αμάρτησα πολύ και δεν έχω άφεση. Εκείνος που το λέει αυτό, δεν γνωρίζει ότι ο Θεός είναι ο Θεός εκείνων που μετανοούν· αυτός που ήρθε για όσους πάσχουν· αυτός που είπε ότι γίνεται χαρά για έναν αμαρτωλό που μετανοεί· αυτός που είπε ότι δεν ήρθα να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Αυτή δε είναι η αληθινή μετάνοια, το να απομακρυνθεί κανείς από την αμαρτία και να τη μισήσει, σύμφωνα με εκείνον που λέει, μίσησα την αδικία και τη βδελύχθηκα, και το, ορκίστηκα και έλαβα τη σταθερή απόφαση να τηρήσω τις κρίσεις σου. Και τότε ο Θεός δέχεται με χαρά εκείνον που προσέρχεται σε αυτόν.

Κάθε μέρα και νύχτα έκλαιγε· και εμείς που είμαστε υπεύθυνοι για μύρια κακά, ούτε καν για μία ώρα δεν θέλουμε να νιώσουμε κατάνυξη και να μετανοήσουμε. Ω, πόση χαρά γίνεται στον ουρανό, όταν ένας αμαρτωλός άνθρωπος πάνω στη γη δακρύσει, και απορρίψει την κακή συνήθεια, και μισήσει την αμαρτία, και πει: την αδικία τη μίσησα και την αποστράφηκα και από κάθε πονηρή οδό συγκράτησα τα πόδια μου.

Μην παρασύρεσαι, λοιπόν, αγαπητέ, από αμαρτωλούς ανθρώπους, για να μην παροργίσεις τον Πατέρα σου που είναι στους ουρανούς, πράττοντας τα αντίθετα από τις εντολές του, και να μην έχεις απολογία την ημέρα της κρίσεως. Διότι, με την παράβαση των εντολών του αγίου Ευαγγελίου παροργίζεις τον Θεό. Πρόσεχε τον εαυτό σου, διδασκόμενος το συμπέρασμα του λόγου από τον Προφήτη. Διότι λέει ο Προφήτης: ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά όχι να παραβώ τις εντολές σου και όλα τα κρίματά σου, αλλά ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά, λέει, να φυλάξω τις εντολές σου και όλα τα κρίματα της δικαιοσύνης σου. Και πάλι λέει: την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον νόμο σου όμως τον αγάπησα. Και με αυτό, με το έλεος του Θεού, θα αποφύγεις μεγάλους πειρασμούς και κινδύνους. Σε εκείνον όμως θα έρθει αυτό που είναι γραμμένο: θα επιστρέψει ο πόνος του στο κεφάλι του, και στην κορυφή του κεφαλιού του η αδικία του θα κατέβει. Επομένως, απόκτησε αγάπη και ομόνοια, όχι εκείνη που εκβιάζεται με όρκους και κολακείες ή με τα υπόλοιπα απαγορευμένα, αλλά την κατά Θεόν, εκείνη που κατορθώνεται από τη διάθεση της ψυχής. Διότι σε αυτήν δεν παρεισφρέει τίποτα το άδικο ή το εκβιασμένο. Και θα είναι μαζί σου η χάρη του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Στον οποίο ανήκει η δόξα και η εξουσία στους αιώνες. Αμήν.

Δεν θα καλλιεργήσεις στο χωράφι της γης σου δύο καρπούς ταυτόχρονα, ούτε δεύτερη φορά τον ίδιο χρόνο. Δεν θα ζευγαρώσεις ετερογενές ζώο με άλλο για αναπαραγωγή, αλλά τα ομογενή με τα ομογενή. Μέσα από όλα αυτά υπαινίσσεται μυστικά ότι δεν πρέπει να καλλιεργούνται μέσα μας ταυτόχρονα η κακία και η αρετή, αλλά να γεννώνται από εμάς με έναν μόνο τρόπο τα ιερά γεννήματα της αρετής, και ότι η ψυχή δεν πρέπει να κοινωνεί και να ενώνεται με δύο πνεύματα, με το πνεύμα του κόσμου και με το Πνεύμα του Θεού. Αντίθετα, πρόσταξε η ψυχή να ενώνεται και να προσκολλάται μόνο στο Πνεύμα του Θεού, και έτσι να καρποφορεί τα ιερά γεννήματα της αρετής και τους καρπούς του Πνεύματος. Επίσης, έδωσε την εντολή η προαίρεση να μην συναινεί σε δύο τρόπους, τον χειρότερο και τον καλύτερο, αλλά, χρησιμοποιώντας μόνο το καλό και μένοντας εντελώς αποξενωμένοι από το κακό, να καλλιεργείται στην ψυχή ο μονότροπος καρπός των αρετών, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Γι' αυτό κατευθυνόμουν ορθά προς όλες τις εντολές σου, μίσησα κάθε άδικη οδό»· και, «την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα». Ώστε με αυτόν τον τρόπο, βλέποντας ο Κύριος τον αγώνα της ψυχής, από τη δική Του φιλανθρωπία να επιτελέσει εντελώς μέσα μας, μέσω της δικής Του δυνάμεως του Πνεύματος, τη μεγάλη θεραπεία των κρυφών παθών, τιμωρώντας τους νοητούς μας εχθρούς.

«και εις τον αιώνα» Διότι στους αιώνες των αιώνων παραμένουν τα κρίματα του Θεού (του Χριστού). «άρχοντες» Υπονοεί τους μάρτυρες και όλους, όσοι πέθαναν (έπαθαν) για τον Χριστό. Διότι φοβούνταν τον Θεό περισσότερο από εκείνους. «θα αγαλλιάσω» Διότι όλοι οι άγιοι αγαλλιούσαν (αγαλλίασαν), ευφραινόμενοι με τα λόγια του Θεού, όπως εκείνοι που βρήκαν άφθονο πλούτο. «αδικία» Όλοι οι δίκαιοι μισούσαν (μισώντας) την αδικία, ζώντας (ζουν) στην αλήθεια. «τον δε νόμο» Διότι τη μελέτη των Γραφών την ποθούσαν [όλοι οι άγιοι] περισσότερο από τον πλούτο. «επτάκις» Διότι επτά είναι οι ενέργειες του Αγίου Πνεύματος· επτά οφθαλμούς αναφέρει ο Ζαχαρίας· επτά ημέρες όρισε στην εβδομάδα. Και σύμφωνα με την ενέργεια αυτών, επτά φορές προτρέπει το Πνεύμα να δοξάζουμε τον Θεό. «επί τα κρίματα» Σύμφωνα με την ενέργεια των θείων Γραφών (σύμφωνα με την ενέργεια του Θεού)· διότι κρίματα του Θεού είναι οι θείες Γραφές (νόμος και εντολές). «ειρήνη» Στους Αποστόλους και στους μάρτυρες και σε όλους τους αγίους [και δικαίους], οι οποίοι χωρίς δισταγμό εμμένουν στον λόγο του Κυρίου. «και δεν υπάρχει» Διότι η καρδιά των ανθρώπων αυτών δεν υφίσταται σκάνδαλο· διότι είναι αταλάντευτα προσηλωμένοι στον Θεό. «προσδοκούσα» Διότι με την προσδοκία των μελλοντικών αγαθών φυλάττει ο άνθρωπος τις εντολές του Θεού. «και φύλαξε» Διότι από πολλή αγάπη και πόθο φυλάττουν οι πιστοί τις εντολές του Θεού. «φύλαξα» Λέει ο προφήτης.

Διότι εκεί είπε: «Αγαθός είναι για μένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου»· και, «Αγάπησα τις εντολές σου περισσότερο από το χρυσάφι και το τοπάζι». Διδάσκει, λοιπόν, να χαιρόμαστε και να αγαλλιώμεθα για τις εντολές του Θεού πάνω από κάθε ευφροσύνη. «Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου αγάπησα». Αληθινός είναι και αυτός ο λόγος. Διότι εκείνος που διάκειται θερμά προς τα θεία, αποστρέφεται τα αντίθετα. Επειδή βεβαίως αυτός που μισεί την αδικία, οπωσδήποτε προσελκύει τη δικαιοσύνη. Διότι δεν είναι εκ φύσεως δυνατόν να είναι αληθείς δύο αντίθετοι λόγοι για το ίδιο πράγμα. Είπε άλλωστε και ο Κύριος: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά». «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου».

Συγχώρησε κι εσύ τα σφάλματα του πλησίον σου. Εάν όμως εσύ δεν συγχωρήσεις τα παραπτώματα του αδελφού σου, ούτε τα δικά σου θα συγχωρήσει ο Δεσπότης· διότι είπε: «Εάν δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε ο ουράνιος Πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας». Και όλοι γνωρίζουμε ότι δεν ψεύδεται, διότι είναι αψευδής και πιστός σε όλους τους λόγους Του. Να είσαι λοιπόν έτοιμος, περιμένοντας κάθε ημέρα εκείνον που πρόκειται να ζητήσει την ψυχή σου. Μη μετανοήσεις σήμερα και αύριο το λησμονήσεις· μην κλάψεις σήμερα και αύριο χορέψεις· μη νηστέψεις σήμερα και αύριο εμφανιστείς μεθυσμένος, να σε περιφέρουν οι άλλοι· μην αγρυπνήσεις σήμερα και αύριο αφεθείς στη ραθυμία· αντίθετα, να μεριμνάς για τη σωτηρία σου, ώστε να στεφανωθείς. Μη νοθεύσεις την αρετή, μην αποφύγεις τον κόπο, για να μη στερηθείς τα στεφάνια. Να μισήσεις κάθε χαρά αυτού του κόσμου και τη δόξα του. Και πες μαζί με τον Δαβίδ: «Την αδικία εμίσησα και εβδελύχθηκα, ενώ τον νόμο Σου τον αγάπησα»· και, «Από κάθε πονηρό δρόμο εμπόδισα τα πόδια μου. Ορκίστηκα και έλαβα τη σταθερή απόφαση να φυλάξω τις εντολές Σου». Φρόντισε, λοιπόν, να είσαι πάντοτε έτοιμος, ώστε όταν έλθει εκείνος που θα ζητήσει την ψυχή σου, να σε βρει έτοιμο μέσα στη μετάνοια· κι εγώ σου εγγυώμαι ότι δεν πρόκειται να σε χωρίσει από εκείνους που σώζονται. Να τηρείς πάντοτε την εντολή του Κυρίου: «Γρηγορείτε και προσεύχεσθε, για να μην εισέλθετε σε πειρασμό».

Αυτήν να αποκτάς για τον εαυτό σου, και για αυτήν την προκοπή να αγωνίζεσαι· διότι είναι ικανή να σε ανυψώσει από τη γη στους ουρανούς. Δεν θα προκόψεις όμως σε αυτήν απροετοίμαστα και στην τύχη· αλλά, αφού πρώτα καθαρίσεις την ψυχή από όλα τα πάθη, και την καθαρίσεις πλήρως από κάθε πονηρό λογισμό σαν έναν καθαρό και νεόσμηκτο καθρέφτη, και αφού απομακρύνεις τον εαυτό σου από κάθε μνησικακία και οργή, η οποία περισσότερο από όλα εμποδίζει τις προσευχές μας να ανεβούν προς τον Θεό, και αφού συγχωρήσεις από καρδιάς τα σφάλματα όλων όσων έχουν φταίξει απέναντί σου, και αφού δώσεις φτερά στην προσευχή με ελεημοσύνες και ευσπλαχνία προς τους φτωχούς, τότε να την προσφέρεις στον Θεό με θερμά δάκρυα. Προσευχόμενος έτσι, θα μπορέσεις να πεις τα λόγια του μακάριου Δαβίδ· διότι αυτός, αν και ήταν βασιλιάς και αποσπάτο από μύριες φροντίδες, έχοντας καθαρίσει την ψυχή του από όλα τα πάθη, έλεγε προς τον Θεό: «Την αδικία μίσησα και βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου αγάπησα· επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· η ψυχή μου φύλαξε τα μαρτύριά σου και τα αγάπησε σφόδρα· ας πλησιάσει η δέησή μου ενώπιόν σου, Κύριε· σύμφωνα με τον λόγο σου συνέτισέ με».

Ας λέμε, λοιπόν, και εμείς μαζί του: «μίσησα και βδελύχθηκα την αμαρτία»· ας πενθούμε και ας χύνουμε δάκρυα, όπως εκείνος έβρεχε κάθε νύχτα το στρώμα του με τα δάκρυά του· ας ελεούμε τους φτωχούς, διότι η ελεημοσύνη καλύπτει πλήθος αμαρτιών. Ας προετοιμάζουμε, λοιπόν, τον εαυτό μας, όσο μπορούμε, διότι όποιος μεταλαμβάνει αναξίως, αντί να φωτιστεί κατακρίνεται· «διότι πυρ είναι —η θεία μετάληψη— που καταφλέγει τους αναξίους».

Σύντομη και γλαφυρή συμβουλή προς τον μετανοούντα. Κεφάλαιο Α'. Πώς πρέπει να προετοιμάζεται ο καθένας όταν πρόκειται να εξομολογηθεί. Τι είναι η μετάνοια. Αδελφέ μου αμαρτωλέ, αυτήν την προετοιμασία πρέπει να κάνεις όταν πρόκειται να μετανοήσεις και να εξομολογηθείς. Να γνωρίζεις πρώτα ότι η μετάνοια, σύμφωνα με τον θείο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, είναι μία επιστροφή από τον διάβολο προς τον Θεό, η οποία γίνεται με πόνο και άσκηση. Λοιπόν και εσύ, αγαπητέ μου, εάν θέλεις να μετανοήσεις όπως πρέπει, οφείλεις να αφήσεις τον διάβολο και τα διαβολικά έργα, και να επιστρέψεις προς τον Θεό και την κατά Θεόν πολιτεία· να αφήσεις την αμαρτία, η οποία είναι παρά φύσιν, και να επιστρέψεις στην αρετή, η οποία είναι κατά φύσιν· να μισήσεις την κακία τόσο πολύ, ώστε να λες και εσύ μαζί με τον Δαβίδ: «Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα», και αντιθέτως να αγαπήσεις το καλό και τις εντολές του Κυρίου τόσο πολύ, ώστε να λες μαζί με τον ίδιο: «Τον δε νόμο σου αγάπησα»· και πάλι: «Γι' αυτό αγάπησα τις εντολές σου περισσότερο από το χρυσάφι και το τοπάζι». Εν συντομία, σε συμβουλεύει το Άγιο Πνεύμα μέσω του σοφού Σειράχ ποια είναι η αληθινή μετάνοια, λέγοντας τα εξής: «Επίστρεψε στον Κύριο και εγκατέλειψε τις αμαρτίες. ... Επίστρεψε προς τον Ύψιστο και αποστρέψου την αδικία, και μίσησε σφόδρα κάθε βδέλυγμα».

Το πρώτο σημάδι μάς το βεβαιώνει ο Μέγας Βασίλειος. Διότι, όταν ρωτήθηκε ο Άγιος πώς να πληροφορηθεί η ψυχή ότι ο Θεός τής συγχώρησε τα αμαρτήματα, αποκρίνεται ότι θα το πληροφορηθεί αυτό: «εάν ο μετανοών δει τον εαυτό του στη διάθεση εκείνου που είπε: 'Μίσησα και βδελύχθηκα την αδικία'». Το ίδιο πράγμα όταν ρωτήθηκε και ο αββάς Ισαάκ αποκρίθηκε, ότι δηλαδή τότε θα γνωρίσει κάποιος ότι έλαβε τη συγχώρηση των αμαρτιών του: «όταν αισθανθεί μέσα στην ψυχή του ότι τις έχει μισήσει τέλεια εκ βάθους καρδίας». Το δεύτερο σημάδι μάς το βεβαιώνει ο Νικήτας Ηρακλείας ο Σερραίος (ή, κατά άλλους, ο Σερρών). Διότι αυτός, σχολιάζοντας το ρητό του Γρηγορίου του Θεολόγου στον Λόγο εις το Πάσχα, που λέει: «Ακόμη και αν, σαν τον Θωμά, βρεθείς να λείπεις από τους άλλους Μαθητές... να βεβαιωθείς από τους τύπους των ήλων»· σχολιάζοντας, λέω, αυτό το σημείο, γράφει: «Αν όμως όχι από αυτά, τότε από τις μνήμες των παλαιών αμαρτημάτων, οι οποίες αποτυπώνονται στον νου απαθώς, να βεβαιωθείς (ότι δηλαδή αναστήθηκε μέσα σου ο λόγος της αρετής). Απαθής δε μνήμη είναι η αποτύπωση όσων έχουν προηγηθεί, χωρίς ηδονή και λύπη, η οποία δεν φέρει τις οπές των τραυμάτων, εξαιτίας της απάθειας που έχει πλέον επέλθει, την οποία όποιος δεν έχει βιώσει, δεν θα πιστέψει ούτε κάποιον άλλον, όπως ακριβώς ο Θωμάς».

Εάν σε ωθεί στο βάραθρο της αδικίας, πρέπει να του απαντήσεις με παρρησία [μια παρρησία], την οποία χάρισε η άσκηση των αρετών: «Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο του Κυρίου τον αγάπησα». Διότι αυτός που πράττει τη δικαιοσύνη, αυτός θα υψωθεί· και, «σπείρετε για τους εαυτούς σας δικαιοσύνη και θερίστε καρπό ζωής»· διότι ο δρόμος της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης, όπως επιμαρτυρεί ένας άλλος από τους προφήτες, θα βρει ζωή και δόξα.

Μέσα από όλα αυτά υποδηλώνεται μυστικά ότι δεν πρέπει να καλλιεργείται μέσα μας και η κακία και η αρετή, αλλά με ενιαίο τρόπο να γεννιούνται από εμάς οι αρετές μέσω της θειοτέρας σποράς· και (πρόσταξε) ότι δεν πρέπει η ψυχή να επικοινωνεί και να ενώνεται με δύο πνεύματα, με το πνεύμα του κόσμου και με το Πνεύμα του Θεού, αλλά ενωμένη και προσκολλημένη μόνο στο Πνεύμα του Θεού να γεννά η ψυχή τους ιερούς καρπούς της αρετής και τους καρπούς του Πνεύματος. Ούτε πρέπει η προαίρεση να συμφωνεί με δύο πρόσωπα, το χειρότερο και το καλύτερο, αλλά, επιλέγοντας μόνο το καλό και έχοντας αποξενωθεί παντελώς από το κακό, να καλλιεργούμε στην ψυχή τον μοναδικό καρπό των αρετών, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Γι' αυτό, κατευθυνόμουν προς όλες τις εντολές σου· μίσησα κάθε άδικη οδό» και «Μίσησα και βδελύχθηκα την αδικία, ενώ τον νόμο σου τον αγάπησα», ώστε, βλέποντας έτσι ο Κύριος τον αγώνα της ψυχής, με τη δική Του φιλανθρωπία να επιτελέσει μέσα μας πλήρως τη μεγάλη θεραπεία των κρυφών παθών μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος, πραγματοποιώντας την εκδίκηση εναντίον των νοητών μας εχθρών. Όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Κύριος, μιλώντας για τη χήρα που καταπονούνταν από τον αντίδικο και η οποία προσήλθε στον άδικο κριτή, ζητώντας από αυτόν να την εκδικήσει, και η οποία χάρη στη μακρά επιμονή και αδιαντροπιά της πέτυχε τη δικαίωσή της, μας διδάσκει να μην αποκάμνουμε στις προσευχές.