Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:164

«Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα». Καθ' όλον τον βίο του, ο δίκαιος φωτιζόμενος θα βρίσκεται σε ημέρα τέλεια, η οποία δεν διακόπτεται από τη νύχτα· και αινεί τον Θεό επτά φορές την ημέρα, έχοντας καταστεί υπερκόσμιος, επειδή έχει ανέλθει πάνω από τον κόσμο που δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες. Καθώς μάλιστα έχει βρεθεί στον παράδεισο του Θεού και έχει θεωρήσει τον λόγο της δημιουργίας και της πρόνοιας του Θεού, δοξολογεί τον Θεό για τα κρίματα της δικαιοσύνης Του, σύμφωνα με τα οποία κρίματα άσκησε ποικίλη δημιουργία και πρόνοια για το καθετί. Υποδηλώνει με αυτό το αδιάλειπτο. Λέει δηλαδή ότι πάντοτε μνημόνευα τα δικά Σου κρίματα, τα οποία δικαίως επέφερες, εκδιώκοντας τους άρχοντες που πλεονεκτούσαν και λυτρώνοντας εκείνους που είχαν αδικηθεί.

Αλλά και η παρουσία του Αγίου Πνεύματος γίνεται κατά την τρίτη ώρα, όπως έχουμε διδαχθεί στις Πράξεις, όταν, ενώ οι Φαρισαίοι χλεύαζαν τους μαθητές για την ποικίλη ενέργεια των γλωσσών, ο Πέτρος αναφέρει ότι αυτοί που τα λέγουν αυτά δεν είναι μεθυσμένοι, διότι είναι η τρίτη ώρα. Η δε ενάτη ώρα αποτελεί μνημόσυνο του Δεσποτικού πάθους, το οποίο υπέστη για τη δική μας ζωή. Αλλά επειδή λέει ο Δαβίδ ότι «Επτάκις της ημέρας σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου», και οι προαναφερθέντες καιροί προσευχής δεν συμπληρώνουν τον επταδικό αριθμό των προσευχών, η μεσημβρινή προσευχή πρέπει να διαιρεθεί σε δύο μέρη· και η μεν μία να γίνεται πριν από την προσφορά της τροφής, η δε άλλη μετά την προσφορά της τροφής, ώστε να γίνει και σε εμάς τύπος το να αινούμε τον Θεό επτά φορές την ημέρα καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας. Οι είσοδοι των ασκητηρίων ας παραμένουν κλειστές για τις γυναίκες· από τους άνδρες δε ας μην εισέρχονται όλοι, αλλά μόνον εκείνοι στους οποίους έχει εμπιστευθεί την είσοδο ο καθηγούμενος.

Ζ΄. Ο ίδιος έλεγε ότι ο προφήτης Δαβίδ προσευχόταν αργά τη νύχτα, σηκωνόταν τα μεσάνυχτα, παρακαλούσε πριν από τον όρθρο, στεκόταν σε προσευχή κατά τον όρθρο, δεόταν το πρωί, ικέτευε το εσπέρας και το μεσημέρι, και γι' αυτό έλεγε: «Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα».

Άρχοντες με καταδίωξαν αναίτια, και από τους λόγους σου δείλιασε η καρδιά μου. Εγώ θα αγαλλιάσω για τα λόγιά σου, σαν εκείνον που βρίσκει πολλά λάφυρα. Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου τον αγάπησα. Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου. Θα το κατανοήσεις κι έτσι, αν παρατηρήσεις ότι, σηκωνόμενος από το κρεβάτι πριν από τον ήλιο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ» και, «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω», ανέπεμπε τον πρώτο ύμνο· έπειτα, όταν ξημέρωνε η ημέρα, κατά την πρώτη ώρα, προσέφερε στον Θεό τον δεύτερο σαν πρωινή θυσία, και κατά την τρίτη ώρα ομοίως τον τρίτο, και πάλι κατά την έκτη τον τέταρτο, κατά δε την ενάτη ώρα τον πέμπτο, και κατά τη δωδέκατη τον έκτο, έπειτα το εσπέρας, μετά την περιποίηση του σώματος, καθώς επρόκειτο να πλαγιάσει στην κλίνη του, απέδιδε τον έβδομο ύμνο, και έτσι εκπλήρωνε το: Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα.

Γʹ. Ως προς την τιμή του αριθμού επτά, οι μαρτυρίες είναι μεν πολλές, αλλά λίγες από τις πολλές θα μας αρκέσουν. Όπως, για παράδειγμα, τα ονομαζόμενα επτά τίμια Πνεύματα. Διότι τις ενέργειες του Πνεύματος, νομίζω, ο Ησαΐας συνηθίζει να τις ονομάζει Πνεύματα. Και τα λόγια του Κυρίου, κατά τον Δαβίδ, είναι καθαρισμένα επταπλασίως. Και ο μεν δίκαιος, έξι φορές απαλλάσσεται από τις θλίψεις, ενώ την έβδομη ούτε καν πλήττεται. Ο δε αμαρτωλός, συγχωρείται όχι μόνο επτά φορές, αλλά εβδομήντα φορές το επτά. Και βεβαίως, πάλι από τα αντίθετα (διότι είναι αξιέπαινη και η τιμωρία της κακίας), ο μεν Κάιν τιμωρείται επτά φορές, δηλαδή υφίσταται την ποινή της αδελφοκτονίας· ο δε Λάμεχ εβδομήντα φορές το επτά, διότι έγινε φονιάς μετά τον νόμο και την καταδίκη. Και οι πονηροί γείτονες λαμβάνουν τα επίχειρα επταπλάσια στον κόρφο τους· και ο οίκος της Σοφίας στηρίζεται σε επτά στύλους· και με ισάριθμους οφθαλμούς κοσμείται ο λίθος του Ζοροβάβελ. Και ο Θεός δοξολογείται επτά φορές την ημέρα. Και βεβαίως, και η στείρα γεννά επτά, τον τέλειο δηλαδή αριθμό, αποτελώντας το αντίθετο εκείνης που είναι ατελής στα τέκνα.

Τι κάνει λοιπόν αυτός που βρέχει επί δικαίων και αδίκων, που ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρών και αγαθών; Μοίρασε σε αυτούς, λέει, τον βίο. Βλέπεις ότι αυτός ο άνθρωπος και πατέρας είναι ανενδεής; Διότι δεν θα τα μοίραζε μόνο στους δύο, ούτε μόνο σε δύο μέρη, αλλά θα κρατούσε και ένα τρίτο μερίδιο του βίου για τον εαυτό του. Εκείνος όμως, ως Θεός, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης Δαβίδ, μη έχοντας ανάγκη από τα δικά μας αγαθά, μοίρασε, λέει, τον βίο μόνο σε αυτά τα δύο παιδιά, δηλαδή ολόκληρο τον κόσμο. Διότι, όπως ακριβώς η μία φύση διαιρείται από τη διαφορετική προαίρεση, έτσι και ο ένας κόσμος διαιρείται από τη διαφορετική χρήση. Ο ένας λέει προς τον Θεό: «όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου», και «επτά φορές την ημέρα σε δοξολόγησα», και «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν», και «έκραξα μέσα στη νύχτα», και «ήλπισα στους λόγους σου», και «τα πρωινά εξολόθρευα όλους τους αμαρτωλούς της γης», δηλαδή απέκοπτα τις ορέξεις της σάρκας που κινούνταν προς την ηδυπάθεια· ο άλλος όμως περνάει τη μέρα του στο κρασί και ψάχνει πού γίνεται οινοποσία και ξενυχτά με άσεμνες και άνομες πράξεις και σπεύδει προς κρυφούς δόλους, ή φανερές επιβουλές και αρπαγές χρημάτων και πονηρές σκέψεις. Άραγε δεν μοίρασαν αυτοί τη μία νύχτα και τον έναν ήλιο και, πριν από αυτά, την ίδια τους τη φύση, χρησιμοποιώντας τα με ασύμφωνο μεταξύ τους τρόπο; Ο Θεός όμως μοίρασε αδιαίρετα σε όλους όλη την κτίση, προσφέροντάς την για χρήση σύμφωνα με τη βούληση του καθενός. «

«και εις τον αιώνα» Διότι στους αιώνες των αιώνων παραμένουν τα κρίματα του Θεού (του Χριστού). «άρχοντες» Υπονοεί τους μάρτυρες και όλους, όσοι πέθαναν (έπαθαν) για τον Χριστό. Διότι φοβούνταν τον Θεό περισσότερο από εκείνους. «θα αγαλλιάσω» Διότι όλοι οι άγιοι αγαλλιούσαν (αγαλλίασαν), ευφραινόμενοι με τα λόγια του Θεού, όπως εκείνοι που βρήκαν άφθονο πλούτο. «αδικία» Όλοι οι δίκαιοι μισούσαν (μισώντας) την αδικία, ζώντας (ζουν) στην αλήθεια. «τον δε νόμο» Διότι τη μελέτη των Γραφών την ποθούσαν [όλοι οι άγιοι] περισσότερο από τον πλούτο. «επτάκις» Διότι επτά είναι οι ενέργειες του Αγίου Πνεύματος· επτά οφθαλμούς αναφέρει ο Ζαχαρίας· επτά ημέρες όρισε στην εβδομάδα. Και σύμφωνα με την ενέργεια αυτών, επτά φορές προτρέπει το Πνεύμα να δοξάζουμε τον Θεό. «επί τα κρίματα» Σύμφωνα με την ενέργεια των θείων Γραφών (σύμφωνα με την ενέργεια του Θεού)· διότι κρίματα του Θεού είναι οι θείες Γραφές (νόμος και εντολές). «ειρήνη» Στους Αποστόλους και στους μάρτυρες και σε όλους τους αγίους [και δικαίους], οι οποίοι χωρίς δισταγμό εμμένουν στον λόγο του Κυρίου. «και δεν υπάρχει» Διότι η καρδιά των ανθρώπων αυτών δεν υφίσταται σκάνδαλο· διότι είναι αταλάντευτα προσηλωμένοι στον Θεό. «προσδοκούσα» Διότι με την προσδοκία των μελλοντικών αγαθών φυλάττει ο άνθρωπος τις εντολές του Θεού. «και φύλαξε» Διότι από πολλή αγάπη και πόθο φυλάττουν οι πιστοί τις εντολές του Θεού. «φύλαξα» Λέει ο προφήτης.

Μην πλανάσαι, άνθρωπε, μην υπερηφανεύεσαι στη διάνοιά σου· δεν έκανες περισσότερα από τον Δαβίδ. Άκουσέ τον να λέει: «Τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου»· και πάλι: «Όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκο και ταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία». Άκουσέ τον να λέει για την αγρυπνία: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω»· και πάλι: «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα». Άκουσέ τον να λέει για τα δάκρυα: «Κουράστηκα στον στεναγμό μου· κάθε νύχτα θα λούσω το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Άκουσέ τον να λέει για την άσκηση: «Διότι έφαγα στάχτη σαν να ήταν ψωμί, και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα». Και τι σου αναφέρω τα λόγια του προφήτη Δαβίδ; Άκουσε πάλι τη μαρτυρία του Θεού που λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όμως, μετά από τόσα κατορθώματα, περιέπεσε σε τέτοια σφάλματα. Μην έχεις λοιπόν υπερβολική σιγουριά, αλλά κάθε μέρα να ασφαλίζεσαι, αποδεχόμενος την προτροπή του Αποστόλου που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Ιδού η πρώτη αιτία· λάβε και τη δεύτερη: για να μην απελπίζονται οι αμαρτωλοί για τον εαυτό τους, αλλά αν κάποιος αμαρτάνει κάθε μέρα, κάθε μέρα να εξομολογείται. Ακόμη κι αν αμαρτήσεις μύριες φορές, μύριες φορές να εξομολογηθείς· διότι δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο από την απόγνωση.

Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με τη ματαιότητα, και οι ημέρες μας περνούν σαν σκιά· και, Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· και πάλι, Αυτός που εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο· και, Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και πάλι, Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και, Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από τα δεσμά του άδη· και, Εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακό, διότι εσύ είσαι μαζί μου· και πάλι, Δεν θα φοβηθώ από νυχτερινό φόβο, από βέλος που πετάει την ημέρα, από κίνδυνο που διαπορεύεται στο σκοτάδι, από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο· και πάλι, Θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής· όλα αυτά αποδεικνύουν τη διάπυρη αγάπη τους προς τον Θεό. Όταν δε πάλι ψάλλουν μαζί με τους αγγέλους (διότι και οι άγγελοι ψάλλουν τότε), λέγοντας το Αινείτε τον Κύριον εκ των ουρανών, ενώ εμείς χασμουριόμαστε, ξυνόμαστε, ροχαλίζουμε ή απλώς κειτόμαστε ανάσκελα και σκεπτόμαστε μύριες απάτες· πόσο σπουδαίο είναι το ότι εκείνοι αναλώνουν ολόκληρη τη νύχτα σε αυτό το έργο; Και όταν πρόκειται να ξημερώσει, τότε πλέον αναπαύονται· και όταν εμείς αρχίζουμε τις εργασίες μας, εκείνοι έχουν τον καιρό της αναπαύσεώς τους.

Διότι εκεί είπε: «Αγαθός είναι για μένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου»· και, «Αγάπησα τις εντολές σου περισσότερο από το χρυσάφι και το τοπάζι». Διδάσκει, λοιπόν, να χαιρόμαστε και να αγαλλιώμεθα για τις εντολές του Θεού πάνω από κάθε ευφροσύνη. «Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου αγάπησα». Αληθινός είναι και αυτός ο λόγος. Διότι εκείνος που διάκειται θερμά προς τα θεία, αποστρέφεται τα αντίθετα. Επειδή βεβαίως αυτός που μισεί την αδικία, οπωσδήποτε προσελκύει τη δικαιοσύνη. Διότι δεν είναι εκ φύσεως δυνατόν να είναι αληθείς δύο αντίθετοι λόγοι για το ίδιο πράγμα. Είπε άλλωστε και ο Κύριος: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά». «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου».

Επειδή γνώριζε ότι ο νόμος συγχωρεί στους ανθρώπους τα παραπτώματα μέσα στην εβδομάδα του αιώνα τούτου· διότι δεν διέθετε την όγδοη ημέρα της αναστάσεως· επειδή δεν είχε ακόμη έλθει ο Χριστός, ο οποίος φέρει την αναστάσιμη ημέρα. Γι' αυτό και ο Δαβίδ, επειδή βρισκόταν υπό τον νόμο, επτά φορές την ημέρα αινεί τον Θεό· διότι λέγει: «Επτάκις της ημέρας σε αίνεσα»· όχι οκτώ φορές· διότι δεν μου ήλθε ακόμη ο Χριστός, η όγδοη ημέρα της αναστάσεως· βρίσκομαι ακόμη υπό τον νόμο, και υπό τον νόμο θα σε υπηρετήσω· είμαι ακόμη υιός της δούλης, της συναγωγής· διότι δεν έχω ακόμη γεννηθεί από την ελεύθερη· γι' αυτό λέγει: «Εγώ είμαι δούλος σου, και υιός της δούλης σου». Διότι για τους Χριστιανούς που έχουν αναγεννηθεί εν τη χάριτι, η μητέρα είναι ελεύθερη, όπως ακριβώς λέγει ο Απόστολος: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων ημών». Πόσες φορές λοιπόν θα αμαρτήσει σε μένα ο αδελφός μου, και θα τον συγχωρήσω; Μέχρι επτά φορές; Σαν να έλεγε: Διατάζεις να συγχωρώ τα παραπτώματα των αδελφών μου σύμφωνα με τον νόμο (διότι αυτό σημαίνει το «Μέχρι επτά φορές») ή κάτι περισσότερο; Ο Κύριος όμως πολλαπλασιάζει υπερβολικά τη χάρη λέγοντας: Όχι μόνο μέχρι επτά φορές, αλλά μέχρι εβδομήντα φορές το επτά. Διότι, όσο ο Λόγος υπερέχει του νόμου, τόσο και η χάρη υπερέχει του νόμου· διότι ο Θεός Λόγος δεν προέρχεται από τον νόμο, αλλά ο νόμος από τον Λόγο. Και μπορείτε να διαπιστώσετε, αγαπητοί, την ωφέλεια από αυτόν τον λόγο· για να μάθεις πόσο ανώτερος είναι ο Λόγος από τον νόμο.

Στάση Γ' «Επίβλεψε πάνω μου και ελέησέ με, σύμφωνα με την κρίση για όσους αγαπούν το όνομά σου». Η έκφραση αποδίδει τη φυσική τάξη των πραγμάτων: διότι πρώτα κάποιος ρίχνει το βλέμμα του και έπειτα ελεεί. Ο Θεός όμως, όχι σωματικά, αλλά φέρνοντας τα πάντα μπροστά του με άρρητα και ασώματα μάτια, ελεεί τον κόσμο του. Και περισσότερο επιβλέπει με γνησιότητα όσους είναι άξιοι ελέους. «Τα διαβήματά μου», δηλαδή τα φρονήματα της σάρκας μου, «κατεύθυνε σύμφωνα με τους λόγους των νόμων σου και ας μην με κατακυριεύσει καμία ανομία», δηλαδή καμία ολέθρια προσβολή. «Λύτρωσέ με από τη συκοφαντία των ανθρώπων». Πολλές φορές οι άνθρωποι του Σαούλ με συκοφαντούσαν ως επίβουλο. «Λύτρωσέ με και θα φυλάξω τις εντολές σου», ώστε ούτε να συκοφαντήσω ούτε να ψευδομαρτυρήσω, όπως θεσπίζουν οι εντολές σου. «Άκουσε τη φωνή μου, Κύριε», όχι σύμφωνα με τη δική μου αξία, αλλά «σύμφωνα με το έλεός σου», και «σύμφωνα με την κρίση σου ζήσε με». «Μακριά από τους αμαρτωλούς είναι η σωτηρία» και κινδυνεύουν με πλήρη καταστροφή, «διότι δεν αναζήτησαν τα δικαιώματά σου». «Είδα ασύνετους και έλιωνα», δηλαδή καταφλεγόμουν, «διότι δεν εννόησαν να φυλάξουν τα λόγια σου». Εγώ όμως «θα αγαλλιάσω για τα λόγια σου, όπως αυτός που βρίσκει πολλά λάφυρα». Αγαλλιούν βέβαια αυτοί που κατασφάζουν τους εχθρούς και παίρνουν τα όπλα και τα ενδύματά τους, αλλά εγώ για τα λόγια σου αγάλλομαι περισσότερο από εκείνους. «Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα, για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου».

Αναλογιζόμενος τις δίκαιες κρίσεις σου, όχι μία και δύο, αλλά επτά φορές σε αίνεσα και σε μεγάλυνα, παρακινώντας προς αυτό και εκείνους που σε αγαπούν. «Ας πλησιάσει η δέησή μου ενώπιόν σου, Κύριε», και «ας εισέλθει το αίτημά μου ενώπιόν σου», προς εσένα, και ελευθέρωσέ με από τους εχθρούς μου. «Ας έλθει η χείρα σου», δηλαδή, ας έλθει ο Υιός σου προς εμένα, την εκκλησία του, «και σώσε με, διότι επέλεξα τις εντολές σου. Πόθησα το σωτήριό σου», μέσω του οποίου έχω σωθεί, «και ο νόμος σου είναι η μελέτη μου». «Θα ζήσει η ψυχή μου», διά του Υιού σου, «και θα σε αινέσει» αφού ανασυρθεί από τα ταμεία του άδη, «και τα κρίματά σου θα με βοηθήσουν» και δεν θα με παραβλέψεις να βασανίζομαι στα αναπόδραστα δεσμά του άδη. «Πλανήθηκα σαν χαμένο πρόβατο» από τη συμβουλή του φιδιού και παραδόθηκα στη φθορά. Αλλά ο μαζί με εμένα συγκατάδικος χορός των δικαίων σου αναβοά: «Αναζήτησε τον δούλο σου, διότι δεν λησμόνησα τις εντολές σου». Αυτά δεν τα έλεγε ο Δαβίδ μόνο για τον εαυτό του, αλλά και στο πρόσωπο της εκκλησίας και του Αδάμ και του χορού των δικαίων. Διότι τέτοια είναι η χάρη της προφητείας, με σύντομα λόγια να περικλείει πολλά.

Υπήρξε ποτέ περίπτωση να απουσιάσει από την ιερή χορεία των αδελφών, όταν αυτή υμνούσε κοινώς το θείο, και μπόρεσε άραγε κανείς να φτάσει στην εκκλησία πριν από εκείνον και να πει μαζί με τον Δαβίδ: «Ανοίξτε μου τις πύλες της δικαιοσύνης· θα εισέλθω μέσα από αυτές και θα δοξολογήσω τον Κύριο» και «στις εκκλησίες θα σε ευλογήσω, Κύριε», και «εσπέρας και πρωί και μεσημέρι θα διηγηθώ και θα απαγγείλω τα θαυμάσιά σου» και «επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα», και «όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου»; Διότι ο ίδιος και τον ορισμένο χρόνο αφιέρωνε στο καθετί, και για τα πάντα, σε κάθε καιρό, ευλογούσε τον Θεό. Αλλά τους προσωπικούς του κόπους, τους οποίους υπέμεινε μπαίνοντας στο ιδιωτικό του ταμείο, και αποκλείοντας τον έξωθεν όχλο, και προσευχόμενος στον Πατέρα που βλέπει τα κρυφά, τις αγρυπνίες, τις ψαλμωδίες, τις αδιάκοπες ορθοστασίες, τις γονυκλισίες, που ξεπερνούν κάθε αριθμό, τα χτυπήματα στο στήθος, τις πηγές των δακρύων, που πολλές φορές παρατείνονταν για ολόκληρες νύχτες, και την υπόλοιπη μυστική εργασία της αρετής, ποιος κατάλογος θα μπορούσε επάξια να τα συμπεριλάβει;

100. Όπως ακριβώς οι περιεκτικές εντολές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους όλες τις επιμέρους εντολές, έτσι και οι περιεκτικές αρετές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους τις επιμέρους αρετές. Διότι εκείνος που πωλεί τα υπάρχοντά του ή και τα διασκορπίζει στους φτωχούς και γίνεται εφάπαξ πένης, έχει εκπληρώσει ταυτόχρονα όλα όσα ορίζουν οι επιμέρους εντολές· διότι δεν έχει πλέον την ανάγκη να δώσει σε αυτόν που ζητά, ούτε να μην αποστραφεί αυτόν που θέλει να δανειστεί από εκείνον. Έτσι και εκείνος που προσεύχεται αδιαλείπτως, έχει κλείσει τα πάντα μέσα σε αυτό και δεν υποχρεούται πλέον να αινεί τον Κύριο επτά φορές την ημέρα, ή το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, αφού έχει ήδη εκπληρώσει όλα όσα προσευχόμαστε και ψάλλουμε κανονικά και σε καθορισμένους καιρούς και ώρες. Έτσι και εκείνος που απέκτησε συνειδητά μέσα του τον Θεό, ο οποίος δίνει στους ανθρώπους τη γνώση, διήλθε όλη την Αγία Γραφή και καρπώθηκε όλη την ωφέλεια από την ανάγνωσή της, και δεν θα έχει πλέον ανάγκη από ανάγνωση βιβλίων. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εκείνος που έχει ως συνομιλητή Του αυτόν που ενέπνευσε τους συγγραφείς των θείων Γραφών και μυείται από εκείνον τα απόρρητα των κρυμμένων μυστηρίων, αυτός ο ίδιος θα είναι θεόπνευστη βίβλος για τους άλλους, η οποία θα φέρει καινά και παλαιά μυστήρια γραμμένα μέσα του με το δάχτυλο του Θεού, εφόσον τα ολοκλήρωσε όλα και κατέπαυσε κοντά στον Θεό, στην αρχική τελειότητα, από όλα τα έργα του. Τέλος των διακοσίων είκοσι πέντε κεφαλαίων.

Προς το τέκνο Θεόκτιστο. Αν και χωρίστηκα από εσένα σωματικά, τέκνο μου Θεόκτιστε, όμως όχι πνευματικά. Διότι πάντοτε σε βλέπω με τον νου μου, αγωνιώντας για την κατάστασή σου, πώς πηγαίνουν τα της ψυχής και τα του σώματος. Και αληθινό σημάδι αυτών που λέω, είναι το ότι επτά φορές την ημέρα, στην αμαρτωλή μου προσευχή, σε μνημονεύω ονομαστικά μαζί με τη συνοδεία σου. Τέτοιος είναι ο πόνος μου και για εσένα. Και γνωρίζω ότι στερείσαι, στενοχωριέσαι και θλίβεσαι, αλλά θα λάβεις τον μακαρισμό του διωγμού από τον Χριστό. Γι' αυτό χαίρε με την ελπίδα των αιώνιων αγαθών, ελαφρώνοντας με αυτόν τον τρόπο τις λύπες. Διότι, πόσο πολύ θα χαρείς και εδώ, μετά την απαλλαγή από τους πειρασμούς, αλλά και πόσο θα σκιρτήσεις από χαρά στον μέλλοντα αιώνα; Τώρα για τρίτη φορά διώκεσαι για τον Κύριο, γι' αυτό τριπλό θα λάβεις το στεφάνι. Μην καταπέσεις, αγαπητό μου τέκνο, στη ραθυμία, αλλά στάσου ακόμη γενναία. Και αν πρέπει να πεθάνουμε, ας πεθάνουμε μαζί με τον Χριστό, για να ζήσουμε και μαζί Του στους αιώνες. Διότι οπωσδήποτε θα πεθάνουμε, ακόμη και αν δεν το θέλουμε. Ναι, σε παρακαλώ, τέκνο μου.