Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:62

Σχοινιά αμαρτωλών με περιέπλεξαν. Και ποια ήταν τα σχοινιά, παρά οι πονηροί λογισμοί, μέσω των οποίων επιχειρούσαν να με γκρεμίσουν από την κατά Θεόν στάση; Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω. Διότι όχι μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά και τη νύχτα, ακριβώς στο μέσο της νύχτας, όταν ο ύπνος έρχεται στους ανθρώπους με μεγαλύτερη ευχαρίστηση, ακατάπαυστα σε υμνούσα και ανυμνούσα τις δίκαιες κρίσεις σου. Αυτό έπραξε και ο θείος Απόστολος μαζί με τον Σίλα, ο οποίος, όντας και εκεί δεμένος από το πόδι, έπειτα από κακοποιήσεις και μαστιγώσεις, συνδύασε την προσευχή με την υμνωδία και τρύγησε τον καρπό της καλής αγρυπνίας.

Τα μεσάνυχτα θα σηκωθείς και θα υμνήσεις Κύριον τον Θεό σου· διότι αυτήν την ώρα αναστήθηκε ο Κύριός μας από τους νεκρούς και ύμνησε τον Πατέρα. Γι' αυτό μας δόθηκε η εντολή να υμνούμε τον Θεό αυτήν την ώρα. Όταν σηκωθείς, πες πρώτα αυτόν τον στίχο: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου»· έπειτα προσευχήσου και άρχισε να λες ολόκληρο τον πεντηκοστό ψαλμό, μέχρι να τον τελειώσεις, και αυτά ας είναι ορισμένα για σένα για κάθε ημέρα. Να πεις τόσους ψαλμούς, όσους μπορείς να πεις στέκοντας όρθια· και σε κάθε ψαλμό ας γίνεται προσευχή και γονυκλισία, ενώ θα εξομολογείσαι με δάκρυα στον Κύριο τις αμαρτίες σου και θα παρακαλείς να σου συγχωρηθούν. Μετά από τρεις ψαλμούς να λες το αλληλούια. Εάν δε βρίσκονται και άλλες παρθένες μαζί σου, ας ψάλλουν και αυτές, και να κάνετε την προσευχή εναλλάξ. Προς τον όρθρο δε, να λέτε αυτόν τον ψαλμό: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα από τα χαράματα απευθύνομαι· σε δίψασε η ψυχή μου»· κατά το ξημέρωμα δε: «Ευλογείτε όλα τα έργα Κυρίου τον Κύριο, υμνείτε· δόξα εν υψίστοις Θεώ» και τα εξής.

Ας είναι, λοιπόν, η χρήση σύμμετρη προς την ανάγκη, και ο οίνος ούτε να θεωρείται βδελυρός, εάν λαμβάνεται για θεραπεία, ούτε να επιδιώκεται χωρίς ανάγκη· και όλα τα άλλα ομοίως ας εξυπηρετούν τις ανάγκες και όχι τις επιθυμίες των ασκουμένων. Καιρός προσευχής ας είναι ολόκληρη η ζωή· κυρίως όμως, επειδή πρέπει με κάποια διαλείμματα να αναπαύεται η ένταση της ψαλμωδίας και της γονυκλισίας, πρέπει να ακολουθούνται οι ώρες που έχουν καθοριστεί για προσευχή από τους αγίους. Λέει, λοιπόν, ο μέγας Δαβίδ: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα δίκαια κρίματά σου»· τον οποίο διαπιστώνουμε ότι ακολουθούν και ο Παύλος και ο Σίλας, υμνώντας τον Θεό τα μεσάνυχτα μέσα στο δεσμωτήριο. Έπειτα λέει ο ίδιος προφήτης: «Το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι».

Το δε μεσονύκτιο μάς το παρέδωσαν ο Παύλος και ο Σίλας ως αναγκαίο χρόνο για προσευχή, όπως παρίσταται από τη διήγηση των Πράξεων, η οποία αναφέρει: «Κατά το μεσονύκτιο ο Παύλος και ο Σίλας υμνούσαν τον Θεό»· και ο Ψαλμωδός λέγοντας: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα δίκαια κρίματά σου». Και πάλι, πρέπει να σηκωνόμαστε για προσευχή προλαβαίνοντας τον όρθρο, ώστε να μη μας προλάβει η ημέρα ενώ βρισκόμαστε σε ύπνο και στο κρεβάτι, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Πρόλαβαν τα μάτια μου τον όρθρο για να μελετώ τα λόγια σου». Κανέναν από αυτούς τους καιρούς δεν πρέπει να παραβλέπουν όσοι προαιρούνται να ζουν με επιμέλεια προς δόξαν του Θεού και του Χριστού Του. Θεωρώ δε ότι η διαφοροποίηση και η ποικιλία στις προσευχές και τις ψαλμωδίες κατά τις καθορισμένες ώρες είναι χρήσιμη, και για τον εξής λόγο: διότι μέσα στην ομοιομορφία πολλές φορές η ψυχή πέφτει σε ακηδία και μετεωρίζεται· ενώ με την εναλλαγή και την ποικιλία της ψαλμωδίας και του λόγου της κάθε ώρας, ανανεώνεται η επιθυμία της και ανακαινίζεται η νηφαλιότητά της.

Είναι, λοιπόν, ασυγκρίτως καλύτερο να υπερτερούμε αυτών των πραγμάτων και να απομακρυνόμαστε από κάθε φαυλότητα, απορρίπτοντας όσο το δυνατόν πιο μακριά την πλεονεξία και, χωρίς να επιθυμούμε τα περιττά, να αναζητούμε τροφή, σκεπάσματα και όσα αρκούν στους σώφρονες για να ζήσουν. Διότι «όσοι επιθυμούν να πλουτίσουν, περιπίπτουν σε επιθυμίες πολλές, ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια». Είναι, επιπλέον, επιζήμιο να καταναλώνει κανείς τον ελεύθερο χρόνο της νύχτας σε αμαρτωλές σκέψεις. Αντιθέτως, είναι καλό να μιμούμαστε τον μακάριο Ψαλμωδό, ο οποίος λέει προς τον Θεό των όλων: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις δίκαιες κρίσεις σου». Και πάλι: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα απευθύνομαι από τον όρθρο· δίψησε για σένα η ψυχή μου, πόσο πολύ σε ποθεί η σάρκα μου».

Απαίδευτος, λοιπόν, είναι ο παράνομος και εντελώς αμέτοχος στις διδασκαλίες που οδηγούν στη σωτηρία και στη ζωή. <Τα λόγια του στόματός του είναι ανομία και δόλος.> (C f. 75) Δεν χρησιμοποιεί γλώσσα σοφή και συνετή, η οποία να έχει θύρες και σύρτη, αλλά φλυαρεί ασύστολα και παντού καθιστά τον λόγο του κίβδηλο, ώστε να φαίνεται γεμάτος και από ανομία και από δόλο· από ανομία μεν, όπως στην περίπτωση των Ιουδαίων για τις ύβρεις που εξαπέλυσαν στον Χριστό· από δόλο δε, διότι θέλοντας να τον παγιδέψουν, τον πλησίαζαν με καλά λόγια. <Ανομία συλλογίστηκε στο κρεβάτι του.> (B f. 121 b) Διότι εκείνοι που υπακούουν στους ιερούς νόμους, εκείνοι που έχουν συνηθίσει να κοπιάζουν για αγιοπρεπή καυχήματα, εκείνοι που ζουν την ένδοξη και ακατάκριτη ζωή, και με τις πρέπουσες δοξολογίες τιμούν τον Σωτήρα των πάντων· «Τα μεσάνυχτα, λέει, ξυπνούσα για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου», δηλαδή μελετώντας τις θείες Γραφές, γεμίζουν τον νου τους με κάθε πνευματική ευωδία, και ερευνούν τα μονοπάτια που οδηγούν σε όλα τα αγαθά, και αναζητούν με λεπτομέρεια με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να γίνουν καλύτεροι, τρέχοντας προς τη γνώση της επιείκειας και ταυτόχρονα της αγιοπρεπούς λαμπρότητας.

Παραίνεση 18η. Αδελφέ, όταν σου χτυπά την πόρτα κάποιος αδελφός μέσα στη νύχτα, για να σηκωθείς για τη δοξολογία του Χριστού, να εγείρεσαι με προθυμία, ώστε και ο πιο αμελής, βλέποντας την προθυμία σου, να διεγείρει τη δική του ψυχή σε νήψη· σύμφωνα με εκείνον που λέει: «τα μάτια μου πρόλαβαν τον όρθρο, για να μελετήσω τα λόγια σου». Και πάλι: «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Αν όμως συμβεί να πέσεις σε βαθύ ύπνο και να κυριευτείς από τις φαντασίες των δαιμόνων, και αφού ξυπνήσεις μετά από αυτά, μην οκνήσεις να σηκωθείς για τη σύναξη, γνωρίζοντας ότι, όπως αυτοί που πορεύονται προς τα κακά θα δώσουν απολογία κατά την ημέρα της κρίσεως για κάθε τους βήμα και για κάθε αργό λόγο, έτσι και για κάθε καλό λόγο και βήμα θα λάβει μισθό καθένας που τρέχει προς το αγαθό. Μην οκνήσεις λοιπόν, αλλά σήκω. Και μη λες μέσα σου: «Τώρα τέλειωσε η σύναξη, και πού να πάω εγώ;». Διότι αυτός είναι λόγος των οκνηρών. Αλλά μάλλον σήκω, πετώντας από πάνω σου το σκέπασμα, και απλώνοντας γρήγορα τα χέρια σου προς τον Θεό και προσκυνώντας τον θρόνο της χάριτος, άνοιξε το κελί σου και τρέξε στη σύναξη, σαν να δέχεσαι βία, σαν το ζαρκάδι που ξεφεύγει από τις παγίδες. Ακόμη κι αν προλάβεις μόνο την τελευταία ευχή, μην οκνήσεις, αλλά σήκω.

Ζ΄. Ο ίδιος έλεγε ότι ο προφήτης Δαβίδ προσευχόταν αργά τη νύχτα, σηκωνόταν τα μεσάνυχτα, παρακαλούσε πριν από τον όρθρο, στεκόταν σε προσευχή κατά τον όρθρο, δεόταν το πρωί, ικέτευε το εσπέρας και το μεσημέρι, και γι' αυτό έλεγε: «Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα».

Τι κάνει λοιπόν αυτός που βρέχει επί δικαίων και αδίκων, που ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρών και αγαθών; Μοίρασε σε αυτούς, λέει, τον βίο. Βλέπεις ότι αυτός ο άνθρωπος και πατέρας είναι ανενδεής; Διότι δεν θα τα μοίραζε μόνο στους δύο, ούτε μόνο σε δύο μέρη, αλλά θα κρατούσε και ένα τρίτο μερίδιο του βίου για τον εαυτό του. Εκείνος όμως, ως Θεός, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης Δαβίδ, μη έχοντας ανάγκη από τα δικά μας αγαθά, μοίρασε, λέει, τον βίο μόνο σε αυτά τα δύο παιδιά, δηλαδή ολόκληρο τον κόσμο. Διότι, όπως ακριβώς η μία φύση διαιρείται από τη διαφορετική προαίρεση, έτσι και ο ένας κόσμος διαιρείται από τη διαφορετική χρήση. Ο ένας λέει προς τον Θεό: «όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου», και «επτά φορές την ημέρα σε δοξολόγησα», και «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν», και «έκραξα μέσα στη νύχτα», και «ήλπισα στους λόγους σου», και «τα πρωινά εξολόθρευα όλους τους αμαρτωλούς της γης», δηλαδή απέκοπτα τις ορέξεις της σάρκας που κινούνταν προς την ηδυπάθεια· ο άλλος όμως περνάει τη μέρα του στο κρασί και ψάχνει πού γίνεται οινοποσία και ξενυχτά με άσεμνες και άνομες πράξεις και σπεύδει προς κρυφούς δόλους, ή φανερές επιβουλές και αρπαγές χρημάτων και πονηρές σκέψεις. Άραγε δεν μοίρασαν αυτοί τη μία νύχτα και τον έναν ήλιο και, πριν από αυτά, την ίδια τους τη φύση, χρησιμοποιώντας τα με ασύμφωνο μεταξύ τους τρόπο; Ο Θεός όμως μοίρασε αδιαίρετα σε όλους όλη την κτίση, προσφέροντάς την για χρήση σύμφωνα με τη βούληση του καθενός. «

Η εντολή του Θεού και η ελπίδα. «Μερίδα μου»: Διότι αυτός που ανήκει στη μερίδα του Θεού, αυτός είναι αληθινός φύλακας του νόμου του Θεού. «Εδεήθην»: Διότι οι δίκαιοι με όλη τους την καρδιά παρακαλούν τον Θεό. «Ελέησον»: Όπως υποσχέθηκες, λέει, [ελέησέ με]. «Διότι αναλογίστηκα»: Διότι ποτέ δεν σταματούν οι πιστοί, αλλά διαρκώς πορεύονται στην οδό του Θεού. «Και έστρεψα»: Πορευόμενος πάντοτε σε άμεμπτη οδό. «Προετοιμάστηκα»: Διότι πάντοτε είναι έτοιμος ο πιστός για την έξοδο, φυλάγοντας την εντολή του Θεού· γι' αυτό, όταν έλθει ο θάνατος, δεν ταράζεται. «Σχοινιά»: Οι πονηροί λόγοι και οι μέριμνες του βίου, τα οποία παγιδεύουν τον άνθρωπο. «Και του νόμου»: Διότι τίποτα από αυτά δεν εμποδίζει τον πιστό άνθρωπο [στο να φυλάξει τον νόμο]. «Μεσονύκτιον»: Διότι σε καμία στιγμή δεν πρέπει να απέχει ο πιστός άνθρωπος από την προσευχή και την εξομολόγηση. «Μέτοχος»: Αυτή είναι φωνή του προφήτη. «Και αυτών που φυλάσσουν»: Διότι έχει γνωρίσει τα τέλεια μυστήρια και έσπευδε να συμμετάσχει σε εκείνη τη χαρά (χάρη). «Του ελέους»: Βλέπεις, ο πόθος του προφήτη αφορούσε την παρουσία του Χριστού, επειδή η γη επρόκειτο να γεμίσει από το έλεος του Θεού. «Τα δικαιώματα»: Ας απολαύσω, λέει ο προφήτης, κι εγώ εκείνα τα δικαιώματα που θα προσφέρεις στον άνθρωπο, ερχόμενος στη γη. «Χρηστότητα»: Μαζί με τον άνθρωπο, λέει, ερχόμενος στη γη. «Κύριε»: Όπως μίλησες, λέει, στους δούλους σου, τους προφήτες.

Διότι, εάν εκείνον τον σκληρό και ανελέητο κριτή, που ούτε τον Θεό δεν φοβόταν, η επιμονή της γυναίκας τον εξανάγκασε και τον παρακίνησε να την υπερασπιστεί· πόσο μάλλον εμείς, εάν θελήσουμε να μιμηθούμε εκείνη τη γυναίκα, δεν θα προκαλέσουμε την προστασία του ήμερου και φιλάνθρωπου Δεσπότη μας, του εύσπλαχνου, ο οποίος σπεύδει για τη σωτηρία μας; Ας εκπαιδεύσουμε λοιπόν τους εαυτούς μας να μην αποσπώνται εύκολα και να είναι αδιάκοπα προσηλωμένοι στις προσευχές, και την ημέρα και τη νύχτα, και κυρίως τη νύχτα, όταν δεν υπάρχει κανείς που να ενοχλεί, όταν είναι μεγάλη η γαλήνη των λογισμών, όταν υπάρχει πολλή ησυχία και το δωμάτιο είναι απαλλαγμένο από ταραχή, αφού δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μας διακόψει και να μας απομακρύνει από την προσέλευσή μας στον Θεό, όταν ο νους μας, όντας συγκεντρωμένος, μπορεί με ακρίβεια να τα αναθέσει όλα στον Ιατρό των ψυχών. Διότι, εάν ο μακάριος Δαβίδ, ο οποίος ήταν ταυτόχρονα βασιλιάς και προφήτης, ενώ απασχολείτο με τόσες υποθέσεις και φορούσε πορφύρα και διάδημα, έλεγε: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις δίκαιες κρίσεις σου»· τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς, που ακολουθούμε βίο ιδιωτικό και απαλλαγμένο από μέριμνες, και δεν κάνουμε ούτε τα ίδια με εκείνον;

Είδες τον βασιλιά και τη νύχτα και την ημέρα να έχει παραδοθεί σε δάκρυα και προσευχές· δες και τον δάσκαλο της οικουμένης κλεισμένο στη φυλακή, να έχει τα πόδια του δεμένα στο ξύλο μαζί με τον Σίλα, και καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας να προσεύχεται, χωρίς να εμποδίζεται ούτε από τον πόνο ούτε από τα δεσμά, αλλά αντιθέτως να επιδεικνύει ακόμη μεγαλύτερο και θερμότερο τον πόθο του για τον Δεσπότη· διότι, όπως αναφέρεται, ο Παύλος και ο Σίλας τα μεσάνυχτα προσεύχονταν και υμνούσαν τον Θεό. Ο Δαβίδ, έχοντας βασιλεία και διάδημα, δαπανούσε ολόκληρη τη ζωή του με δάκρυα και προσευχές· ο Απόστολος, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που αξιώθηκε να δει τα απόρρητα μυστήρια, ευρισκόμενος στα δεσμά μέσα στη νύχτα ανέπεμπε προσευχές και ύμνους στον Δεσπότη· και ο βασιλιάς σηκωνόταν τα μεσάνυχτα και δοξολογούσε, και οι απόστολοι τα μεσάνυχτα προσέφεραν εκτενείς τις προσευχές και τους ύμνους τους. Αυτούς ας μιμηθούμε και εμείς, και με την αδιάκοπη συνέχεια των προσευχών ας περιτειχίζουμε τη ζωή μας, και ας μην αποτελέσει ποτέ τίποτα εμπόδιο για εμάς. Διότι δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να μας εμποδίσει, εάν νήφουμε. Μήπως τάχα έχουμε ανάγκη από συγκεκριμένο τόπο ή χρόνο; Κάθε τόπος, κάθε χρόνος είναι κατάλληλος για εμάς για μια τέτοια προσέλευση στον Θεό. Άκουσε εξάλλου πάλι τον ίδιο τον δάσκαλο της οικουμένης να λέει: Να προσεύχεστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και αμφιβολία.

Μην πλανάσαι, άνθρωπε, μην υπερηφανεύεσαι στη διάνοιά σου· δεν έκανες περισσότερα από τον Δαβίδ. Άκουσέ τον να λέει: «Τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου»· και πάλι: «Όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκο και ταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία». Άκουσέ τον να λέει για την αγρυπνία: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω»· και πάλι: «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα». Άκουσέ τον να λέει για τα δάκρυα: «Κουράστηκα στον στεναγμό μου· κάθε νύχτα θα λούσω το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Άκουσέ τον να λέει για την άσκηση: «Διότι έφαγα στάχτη σαν να ήταν ψωμί, και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα». Και τι σου αναφέρω τα λόγια του προφήτη Δαβίδ; Άκουσε πάλι τη μαρτυρία του Θεού που λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όμως, μετά από τόσα κατορθώματα, περιέπεσε σε τέτοια σφάλματα. Μην έχεις λοιπόν υπερβολική σιγουριά, αλλά κάθε μέρα να ασφαλίζεσαι, αποδεχόμενος την προτροπή του Αποστόλου που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Ιδού η πρώτη αιτία· λάβε και τη δεύτερη: για να μην απελπίζονται οι αμαρτωλοί για τον εαυτό τους, αλλά αν κάποιος αμαρτάνει κάθε μέρα, κάθε μέρα να εξομολογείται. Ακόμη κι αν αμαρτήσεις μύριες φορές, μύριες φορές να εξομολογηθείς· διότι δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο από την απόγνωση.

Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με τη ματαιότητα, και οι ημέρες μας περνούν σαν σκιά· και, Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· και πάλι, Αυτός που εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο· και, Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και πάλι, Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και, Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από τα δεσμά του άδη· και, Εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακό, διότι εσύ είσαι μαζί μου· και πάλι, Δεν θα φοβηθώ από νυχτερινό φόβο, από βέλος που πετάει την ημέρα, από κίνδυνο που διαπορεύεται στο σκοτάδι, από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο· και πάλι, Θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής· όλα αυτά αποδεικνύουν τη διάπυρη αγάπη τους προς τον Θεό. Όταν δε πάλι ψάλλουν μαζί με τους αγγέλους (διότι και οι άγγελοι ψάλλουν τότε), λέγοντας το Αινείτε τον Κύριον εκ των ουρανών, ενώ εμείς χασμουριόμαστε, ξυνόμαστε, ροχαλίζουμε ή απλώς κειτόμαστε ανάσκελα και σκεπτόμαστε μύριες απάτες· πόσο σπουδαίο είναι το ότι εκείνοι αναλώνουν ολόκληρη τη νύχτα σε αυτό το έργο; Και όταν πρόκειται να ξημερώσει, τότε πλέον αναπαύονται· και όταν εμείς αρχίζουμε τις εργασίες μας, εκείνοι έχουν τον καιρό της αναπαύσεώς τους.

Και για να μάθεις ότι περιγράφουμε την αλήθεια και όχι ψέμα, ας τρυγήσουμε τις μελωδίες του Αγίου Πνεύματος από την ίδια τη γραπτή ιστορία. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα», είπε ο Δαβίδ. Και αν θέλεις να γνωρίσεις αληθινά ότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Δαβίδ θυμόταν τον Θεό, και καθώς τον μνημόνευε ευφραινόταν, πρόσεξε τα όσα λέγονται με μεγάλη προθυμία και φιληκοΐα: «Θυμήθηκα τη νύχτα το όνομά σου, Κύριε»· και, «Θα μνημονεύω το όνομά σου σε κάθε γενεά και γενεά»· «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω, Κύριε»· «Τους όρθρους μελετούσα εσένα». «Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω»· «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω».

Έτσι ο εβραϊκός λαός, αφού κάθισαν να φάνε και να πιουν, σηκώθηκαν για να διασκεδάσουν, και συνδέοντας τη μία αμαρτία με την άλλη, κατασκεύασαν τον μόσχο και ειδωλολάτρησαν μέσα στην έρημο. Έτσι λοιπόν και ο Ιούδας, όντας φιλάργυρος, έγινε προδότης του Διδασκάλου και στο τέλος απαγχονίστηκε. Ο Πέτρος, όμως, αν και τον αρνήθηκε, επειδή έκλαψε πικρά για την άρνησή του, δικαιώθηκε, χωρίς να προσθέσει άλλη αμαρτία. Έτσι λοιπόν και εμείς, αδελφοί, εάν αμαρτάνουμε, ας επιστρέψουμε με μετάνοια και ας μην γίνουμε καταφρονητές, για να μην ακολουθήσει σε εμάς αμαρτία πάνω στην αμαρτία, σαν ένα μακρύ σχοινί. Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα δίκαια κρίματά σου. Διότι, όχι μόνο την ημέρα, αλλά και τη νύχτα, ακριβώς στο μέσο της νύχτας, τότε που ο ύπνος έρχεται στους ανθρώπους με μεγαλύτερη γλυκύτητα, εγώ ακατάπαυστα σε υμνούσα και δοξολογούσα τις δίκαιες αποφάσεις σου.

Ελέχθη λοιπόν προηγουμένως, ότι όταν όλοι αναπαύονται, όταν αναπαύονται σωματικά με τον ύπνο, «σηκωνόμουν για να σου εξομολογηθώ για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Και ποια είναι αυτά; Ότι ο Χριστός ο Θεός μας πρόκειται να κρίνει τον καθένα σύμφωνα με τα έργα του κατά τη Δευτέρα Του Παρουσία. Διότι αυτή είναι η δικαιοσύνη· και μας διδάσκει, ώστε και εμείς, ημέρα και νύχτα, να εξομολογούμαστε και να παρακαλούμε τον Θεό για τις αμαρτίες μας.

Αν είναι κύριος του να δίνει, επομένως είναι κύριος και του πότε θα δώσει, και του τι θα δώσει, και του να μη δώσει. Εσύ δεν γνωρίζεις τι σε ωφελεί, όπως Εκείνος το γνωρίζει με σαφήνεια. Πολλές φορές ζητάς πράγματα επιβλαβή και επικίνδυνα· Εκείνος όμως, επειδή φροντίζει περισσότερο για τη σωτηρία σου, δεν δίνει σημασία στο αίτημα, αλλά πριν από αυτό εξετάζει πάντοτε το συμφέρον σου. Διότι, εάν οι κατά σάρκα πατέρες δεν παρέχουν στα παιδιά τους όλα όσα ζητούν, όχι επειδή τα περιφρονούν, αλλά επειδή ακριβώς τα φροντίζουν ιδιαίτερα· πολύ περισσότερο ο Θεός, ο οποίος και αγαπά περισσότερο, και γνωρίζει το συμφέρον μας καλύτερα από όλους, πράττει το ίδιο. Ας αφοσιωθούμε, λοιπόν, στις προσευχές αδιαλείπτως, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά και της νύχτας. Διότι άκουσε τι λέει ο ίδιος ο προφήτης: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου».

Σταμάτησε την τυραννία των παθών και περικύκλωσέ με με τον φόβο σου. «Αφαίρεσε τον ονειδισμό μου, τον οποίο φοβήθηκα» από τους αντιπάλους, «διότι τα κρίματά σου είναι χρηστά». Από τα κρίματα και τα δικαιώματά σου κανένα δεν είναι άδικο, κανένα περιττό, κανένα ανώφελο. Ιδού επτά στίχοι, τους οποίους οφείλουμε να λέμε ως προσευχή προς τον Θεό ημέρα και νύχτα. «Νομοθέτησέ με, Κύριε», λέει, και τα υπόλοιπα από τα ρητά. «Και πορευόμουν με ευρυχωρία, διότι αναζήτησα τις εντολές σου». Όταν, όμως, πορευόμουν με την ευρυχωρία των σαρκικών ορέξεων, ζούσα στη στενότητα των δικών σου προσταγμάτων. «Και μιλούσα για τα μαρτύριά σου», δηλαδή, για τους νόμους σου, «μπροστά σε βασιλείς και δεν ντρεπόμουν». Αυτό είναι το έπαθλο των προφητών, των αποστόλων και των μαρτύρων, οι οποίοι αγωνίστηκαν υπέρ της αλήθειας μπροστά σε βασιλείς και τυράννους. «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Εκείνος, αν και ήταν βασιλιάς και προφήτης και περικυκλωμένος από μύριες φροντίδες, δες πώς δεν παραμελούσε ούτε την προσευχή του μεσονυκτίου. Εμείς, αντίθετα, που διάγουμε βίο ήσυχο και ιδιωτικό, και παραμελούμε όχι μόνο τις προσευχές και τις συνάξεις του μεσονυκτίου, αλλά και τις μεσημβρινές, ποια απολογία, πες μου, θα βρούμε; «Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα».

Σχετικά με την εκκλησιαστική ακολουθία έχουμε ήδη γράψει στο δέκατο τρίτο κεφάλαιο της διατάξεως. Σχετικά με το μεσονυκτικό λέμε τούτο, ότι είναι απρεπές για τον μοναχό να κείτεται σαν νεκρός μέχρι να σημάνει το σήμαντρο, αλλά οφείλει να εγείρεται νωρίτερα και να ψάλλει, σύμφωνα με το: «Μεσονύκτιον ἐξεγειρόμην τοῦ ἐξομολογεῖσθαί σοι» και τα εξής. Κατά τη θερινή περίοδο, όμως, εξαιτίας της διάρκειας της ημέρας και της μεγάλης βραχύτητας της νύχτας, εκείνος που δεν δύναται καθόλου να ψάλλει το συνηθισμένο μεσονυκτικό, ας μην ζημιώνεται χάνοντάς το εντελώς, αλλά ας ψάλλει έστω το μισό· διότι το ημίξηρο είναι προτιμότερο από το ολόξηρο, και ο μονόφθαλμος είναι καλύτερος από τον εντελώς τυφλό. γ. Ότι πρέπει να προστρέχει κανείς με προθυμία στην εκκλησία.

Σε εκείνον άρμοζε και εκείνη η δαβιδική αναφώνηση: «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου»· και πάλι: «πρόλαβα το ξημέρωμα και έκραξα, στους λόγους σου ήλπισα»· «και πρόλαβαν τα μάτια μου τον όρθρο για να μελετούν τα λόγια σου»· θα μπορούσε δε πιο ταιριαστά να πει: «και ολόκληρες νύχτες, το ίδιο όπως και τις ημέρες, πέρασα ξαγρυπνώντας»· και σε αυτό να επισυνάψει και τα εξής: «κοπίασα κράζοντας, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου, και από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου· ομοιώθηκα με πελεκάνο της ερήμου· αγρύπνησα και έγινα σαν σπουργίτι ολομόναχο στη στέγη, και σαν νυκτοκόρακας σε ερείπιο, και κόλλησε στο έδαφος η ψυχή μου», γέρνοντας μαζί με τη σάρκα κατά την προσευχή και ταπεινωνόμενη κάτω από την κραταιά χείρα του Δεσπότη.

Λόγος Γ'. Αδελφοί και πατέρες, φέρνοντας στον νου σας τα προστάγματα του Θεού που λένε τα εξής: «Μην κρίνετε και δεν θα κριθείτε», σε καμία περίπτωση μην περιεργάζεστε τους βίους των άλλων, αλλά μάλλον να κάνετε όσα μας λένε οι ιερείς να κάνουμε, και να μην πράττετε σύμφωνα με τα έργα τους, όπως έχετε ακούσει. Γι' αυτό, υπακούστε σε εμένα τον ανάξιο, ως δούλοι του Χριστού, και, αφήνοντας κατά μέρος τη δική μου ολιγοψυχία και ραθυμία, φροντίστε, παρακαλώ, τις ψυχές σας και σπεύσατε να τηρείτε άοκνα τις εντολές του Θεού. Και μην γογγύζετε εναντίον εμού του ταπεινού, επειδή ξυπνήσατε τα μεσάνυχτα μία φορά τον χρόνο, αλλά, ενθυμούμενοι εκείνον που είπε: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα δίκαια κρίματά σου», ευχαριστήστε μάλλον τον Θεό και εκείνον που σας ξύπνησε για τη δοξολογία Του, και χαρείτε και σκιρτήστε, διότι αξιωθήκατε να ανυμνείτε τον Θεό μαζί με τους άγιους αγγέλους.

Ποια ώρα του μεσονυκτίου, λοιπόν, της διέφυγε, αφού έκανε πράξη τον ψαλμικό λόγο «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις δίκαιες κρίσεις σου»; Ποια έγερση του όρθρου; Ή ποια άλλη καθορισμένη ώρα προσευχής παραλειπόταν; Καμία απολύτως. Αλλά, αν και αφοσιωνόταν στις οικιακές ασχολίες υπερβολικά και όσο κανένας άλλος εργατικός άνθρωπος, επιτύγχανε πλουσιότερη πρόοδο στα αγαθά έργα, ρυθμίζοντας με το προσωπικό της παράδειγμα τον σύζυγο, τα παιδιά και τις υπηρέτριες. Τον μεν σύζυγο, υπενθυμίζοντάς του, μεταξύ άλλων, τον χωρισμό του θανάτου, και γι' αυτόν τον λόγο συμβουλεύοντάς τον και παρακαλώντας τον για την εκατέρωθεν αποχή από τις συζυγικές σχέσεις, τελικά τον πείθει. Και αφού τον έπεισε, μολονότι μοιράζονταν το ίδιο κρεβάτι για πέντε ολόκληρα χρόνια ή και περισσότερο, δεν ήρθαν σε σαρκική επαφή· πράγμα εξαιρετικά παράδοξο και σπάνιο. Διότι πώς είναι δυνατόν η φωτιά να μην επικοινωνήσει με το ξερό καλάμι που βρίσκεται δίπλα της, αν αυτό που συμβαίνει δεν είναι υπερφυσικό; Και αν ο Βοόζ επαινείται επειδή άφησε άθικτη τη Ρουθ που κοιμήθηκε μαζί του για μία νύχτα, πώς να μην αποκομίσουν και οι δύο δικαίως τη δόξα της σωφροσύνης; Αλλά ας είναι αυτό εγκώμιο και για τους δύο, διότι εδώ θα αποκομίσει επάξια τον έπαινο της μητέρας και ο πατέρας. Τα δε παιδιά, η πανάρετη τα παιδαγωγεί με νουθεσίες και προτροπές, άλλοτε πλήττοντάς τα με τη ράβδο του λόγου, και άλλοτε καθοδηγώντας και προάγοντάς τα με αρμονία σε όλο και πιο τέλεια πνευματικά επίπεδα. Από αυτό, λοιπόν, τι προκύπτει;