Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:67

Προτού ταπεινωθώ, εγώ έσφαλα. Λέει, δηλαδή, ότι εξαιτίας των προηγούμενων αμαρτιών που διέπραξα παραδόθηκα και ταπεινώθηκα, παθαίνοντας αυτό κατά τη δίκαιη κρίση του Θεού. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού παραδόθηκα προς παιδαγωγία, δέομαι να διδαχθώ, ώστε να κατανοήσω ότι η ταπείνωση που μου συνέβη προήλθε από αγαθότητα και έγινε για παιδαγωγικό σκοπό.

Αρπάζουν λοιπόν, για την απόδειξη της τόσο γελοίας μυθολογίας τους, και αυτό πρώτα από όλα το χωρίο που εξετάζουμε τώρα: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Εκτός δε από αυτό, παραθέτουν και κάποια άλλα από τη θεία Γραφή, όπως το: «Πριν να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα». Και μάλιστα, παραληρώντας δίχως να ντρέπονται, λένε: Ιδού, λέει ότι η ψυχή έχει αμαρτήσει πριν από την ταπείνωση, δηλαδή την ενσωμάτωση, και για αυτόν τον λόγο δικαίως ταπεινώθηκε, έχοντας δεθεί με τον θάνατο και τη φθορά, όπως ακριβώς και ο Παύλος ονομάζει έτσι το σώμα λέγοντας «Ταλαίπωρος άνθρωπος που είμαι εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα του θανάτου τούτου;». Αν δε, λένε, η ψυχή αμαρτάνει πριν από την ταπείνωση και έρχεται στον κόσμο, προφανώς σημαίνει ότι προϋπάρχει. Διότι πώς θα μπορούσε ποτέ να αμαρτήσει κάτι που δεν υπάρχει ακόμη; Και έρχεται στον κόσμο, κινούμενη προφανώς από κάποιους άλλους τόπους. Αυτοί που συνθέτουν τέτοιες πλάνες εναντίον των δογμάτων της Εκκλησίας και συσσωρεύουν φλυαρίες ανώφελων διηγήσεων στα αυτιά των πιο απλοϊκών, δικαίως θα ακούσουν: «Ουαί σε αυτούς που προφητεύουν από την καρδιά τους, και δεν βλέπουν απολύτως τίποτα».

Πρέπει λοιπόν να προσέχουμε και με κάθε δύναμη να αποφεύγουμε τις βλάβες που προέρχονται από τις προπάθειες. Και πρέπει να θυμόμαστε εκείνον που λέει: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος ανέβει επάνω σου, μην αφήσεις τον τόπο σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». Διότι κατ' ανάγκη αναπλάθεται κάπως το πνεύμα του εξουσιάζοντος μέσα στις καρδιές μας με τη δύναμη των λογισμών. Εάν λοιπόν είναι στο χέρι μας το να μπορούμε να το εμποδίσουμε, τότε είναι στο χέρι μας και το να τιμωρούμε αμέσως αυτό που ανέβηκε, και να μην το αφήνουμε να ριζώνει με τις υποχωρήσεις λόγω της αμέλειας, αλλά σαν κάποια ρίζα πικρίας να σπεύδουμε να το αποκόπτουμε, και να θελήσουμε να προχωρά ο νους ανενόχλητος· δηλαδή να γνωρίζουμε σαφώς, ότι με μικρές κολακείες ο σατανάς θα νικήσει, και θα πάθουμε κάτι τέτοιο, σαν αυτό που λέει ο ψαλμωδός: «Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα». Διότι πριν να υποστούμε τελείως την αμαρτία, προαμαρτάνουμε εμείς με τη συγκατάθεση στους λογισμούς, τιμώντας την και αποδεχόμενοι, και δίνοντας έτσι τόπο εισόδου στον σατανά. Και τύπος και εικόνα αυτού του πράγματος θα είναι το πάθος του προδότη. <Του λέει ο Ιησούς: «Ό,τι κάνεις, κάνε το γρήγορα». Αυτό όμως κανένας από όσους κάθονταν στο τραπέζι δεν κατάλαβε για ποιο λόγο του το είπε>. Το προκείμενο ίσως φανεί σε κάποιον ότι είναι παράφωνο και δεν συμφωνεί απόλυτα με τα όσα έχουν ήδη λεχθεί.

Αυτός, λοιπόν, κρύβει την εντολή, εκείνος που την εφαρμόζει διαρκώς· εφόσον αυτοί που την αρπάζουν εξαιτίας του ότι δεν μας επιτρέπουν να την πράξουμε, λέγεται ότι την αρπάζουν. <Στη δικαιοσύνη σου δώσε μου ζωή.> (B f. 480, H f. 609) Διότι μας ζωοποιεί μέσω της δικής του δικαιοσύνης ο Θεός και Πατέρας· και αυτή είναι ο Χριστός. <Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα.> (B f. 482 b, H f. 614 b) Διότι στις προπάθειες του νου, και, για να το πω έτσι, στις προηγούμενες εξασθενίσεις μέσω των φυσικών νοημάτων, η τυραννία του πειράζοντος γίνεται πιο αφόρητη· και πριν υπομείνουμε την ταπείνωση από τον διάβολο, εμείς προαμαρτάνουμε, νοσώντας εσωτερικά με μια καταστροφή που προηγείται της επίθεσης. —Διότι, πριν πάθουμε ολοκληρωτικά, εμείς με τη συγκατάθεση των λογισμών τιμώντας την αμαρτία και αποδεχόμενοί την, δίνουμε μέσω αυτού τόπο εισόδου στον Σατανά· και τύπος και εικόνα αυτού του πράγματος θα είναι το πάθος του προδότη. <Πολύ πλατιά η εντολή σου.> (B f. 486 b, H f. 621) Διότι ο Θεός αποδέχεται την πνευματική ανδρεία, την εγκράτεια, την υπομονή, και μαζί με αυτές ακόμη και τις άλλες αρετές. <Η ψυχή μου είναι στα χέρια σου διαπαντός.> (B f. 489, H f. 625 b) Λέγοντας «χέρια» εννοεί τις πρακτικές ενέργειες μέσω των οποίων οράται ο Θεός. <Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.> (B f. 490, H f. 628.) Το «Καθήλωσε» αντί του «Στερέωσε».

Ή μήπως δεν θεωρείς ότι είναι αληθές πως εγείρονται εκ των προτέρων μέσα μας, και τρόπον τινά προβάλλουν πριν από τις πράξεις, οι ηδονές και οι λογισμοί, παρακινώντας μας σε κάτι από εκείνα που καταδικάζονται από τον νόμο; ΠΑΛΛ. Το παραδέχομαι· διότι θυμάμαι τον μακάριο Δαβίδ που λέει: «Πριν ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα». ΚΥΡ. Πολύ ορθά μίλησες· διότι πράγματι, πριν από τις πράξεις, ο νους περιπίπτει πάντως σε αμαρτήματα, καθώς έχει προηγουμένως κυοφορήσει την ηδονή· ωστόσο, εφόσον η αμαρτία περιορίζεται ακόμη μόνο στις επιθυμίες, ο νους στέκεται στο μεταίχμιο, κοιτάζοντας και προς τις δύο κατευθύνσεις· έχει ελεύθερη την κλίση του προς ό,τι επιλέξει, και δεν έχει υποστεί ακόμη τη νέκρωση, αν και έχει βρεθεί πάρα πολύ κοντά στο κακό και βρίσκεται στις ωδίνες του πάθους. Κάτι τέτοιο άλλωστε μας διακήρυξε με σαφήνεια και ο μαθητής του Σωτήρος: «Κανείς», λέει, «όταν πειράζεται, ας μη λέει ότι πειράζομαι από τον Θεό».

Διότι το να λέει, ισχυρίζεται, ο προφήτης «προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα», είναι λόγος της ίδιας της ψυχής, επειδή, λέγει, αυτή αμάρτησε επάνω στον ουρανό προτού να ταπεινωθεί μέσα στο σώμα· και το να λέει «επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου», αναφέρεται σε αυτόν που αγωνίστηκε γενναία εδώ με αγαθοεργίες, ο οποίος επιστρέφει στην άνω ανάπαυση εξαιτίας της δικαιοπραγίας των έργων του. Και μπορεί κανείς να αναφέρει πολλά άλλα παρόμοια. Ισχυρίζεται δε ότι ο Αδάμ έχει χάσει το κατ' εικόνα. Εξαιτίας αυτού, υποστηρίζει ότι η Γραφή επισημαίνει και τους δερμάτινους χιτώνες· διότι, λέγει, το ότι «έφτιαξε σε αυτούς δερμάτινους χιτώνες και τους έντυσε», υποδηλώνει το σώμα. Και μεγάλη είναι η χλεύη που διακηρύσσεται από αυτόν. Την δε ανάσταση των νεκρών την καθιστά ελλιπή, άλλοτε μεν υποστηρίζοντάς την στα λόγια, άλλοτε δε αρνούμενός την παντελώς, και άλλοτε λέγοντας ότι μόνο ένα μέρος της ανίσταται. Αλληγορεί, λοιπόν, όσα περισσότερα μπορεί, τον παράδεισο, τα ύδατά του, αυτά που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς και το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τη γη. Και δεν παύει να φλυαρεί για αυτά και για άλλα παρόμοια. Ήδη όμως και σε κάποια άλλα σημεία, έχοντας μνημονεύσει τέτοια ζητήματα γύρω από αυτόν, τα έχουμε αναπτύξει διεξοδικά. 5. Δεν θα είναι καθόλου δυσάρεστο και τώρα πάλι να αναλύσουμε, στο πλαίσιο της δικής του αίρεσης, την ίδια αιτία και υπόθεση, και να προβούμε στην ανατροπή της με βάση τα ίδια τα επιχειρήματα που προβάλλονται από εκείνον.

«Προτού να ταπεινωθώ εγώ αμάρτησα· γι' αυτό φύλαξα τον λόγο σου». Εξαιτίας των προηγούμενων αμαρτιών που έπραξα, λέγει, παραδόθηκα και ταπεινώθηκα, πάσχοντας αυτά σύμφωνα με την κρίση του Θεού. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή παραδόθηκα προς παιδαγωγία, ζητώ διδασκαλία, ώστε να κατανοήσω ότι η ταπείνωση που υπέστην έγινε από αγαθότητα και για την παιδαγωγία μου.

Γνωρίζοντας αυτά και ο θείος Δαβίδ, θεωρεί ως ένα από τα αγαθά και τη συστολή· και εκφράζει την ευγνωμοσύνη του προς Εκείνον που τον συνέστειλε, διότι από αυτό προκύπτει η εκμάθηση των δικαιωμάτων Του. Και λέει: «Πριν ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα· γι' αυτό φύλαξα τον λόγο Σου», τοποθετώντας την ταπείνωση στο μέσον της αμαρτίας και της διορθώσεως, ως γεννημένη από την πρώτη και ως γεννήτρια της δεύτερης· διότι η μεν αμαρτία είναι μητέρα της ταπεινώσεως, η δε ταπείνωση μητέρα της επιστροφής.

«Χρηστότητα»: Τη χρηστότητα, την οποία έδειξες στον άνθρωπο· την παιδεία, με την οποία παιδαγώγησες τον άνθρωπο μέσω της χάριτος· τη γνώση, την οποία δίδαξες, ερχόμενος επί της γης· αυτής, λέει ο προφήτης, αξίωσε και εμένα. «Ότι στις εντολές»: Διότι μέσω αυτών γνώρισε ο προφήτης την παρουσία του Χριστού και Θεού. «Πριν με»: Πριν, λέει, πράξω το κακό, αμάρτησα, μην έχοντας προφυλαχθεί. «Γι' αυτό»: Αφού έλαβα πείρα του κακού, προφύλαξα στο εξής τον εαυτό μου με τη μετάνοια. «Πληθύνθηκε»: Ποιος τα λέει αυτά; Ο Χριστός [για τον άνθρωπο] εκ προσώπου του ανθρώπου για τους δαίμονες. «Εγώ δε»: Διότι λέει: Δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Πήχθηκε (σαν τυρί)»: Των Ιουδαίων· διότι πήχθηκαν, δηλαδή απολιθώθηκαν, στην απιστία τους. «Εγώ δε τον νόμον»: Εγώ δε θέλω, λέει, να εκπληρώσω όσα για τα οποία ήρθα. «Καλό για μένα»: Διότι δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου. «Όπως αν»: Δηλαδή για να διδάξω στον άνθρωπο τα δικαιώματά σου, τα οποία πρόκειται να του παραθέσω. «Καλό για μένα»: Διότι ποιος πλούτος ή άργυρος ή χρυσός εξισώνεται με τον νόμο της χάριτος του Θεού; «Τα χέρια»: Διότι με τα χέρια του Θεού πλάστηκε ο άνθρωπος. «Συνέτισέ με»: Δηλαδή δώσε μου αίσθηση καρδιάς για να κατανοώ και να γνωρίζω εσένα, τον αληθινό Θεό. «Οι φοβούμενοι»: Διότι όσοι έχουν φόβο (πόθο) Θεού και πόθο (φόβο), όταν είδαν την παρουσία του Κυρίου, ευφράνθηκαν.

«Χρηστότητα και παιδεία και γνώση δίδαξέ με, διότι πίστεψα στις εντολές σου.» Γνωρίζει ο προφήτης τη χρησιμότητα της παιδείας, και ότι ο Δεσπότης ενεργώντας με φιλανθρωπία την επιφέρει στους ανθρώπους· γι' αυτόν τον λόγο παρακαλεί να την αξιωθεί. Διότι ο Θεός, με χρηστότητα, επιβάλλει την παιδεία· η δε παιδεία φέρνει τη γνώση. Έτσι και ο προφήτης Ιερεμίας ικετεύει: «Παιδαγώγησέ μας, Κύριε, όμως με δικαιοκρισία, και όχι με θυμό, για να μη μας μειώσεις σε αριθμό». Όπως ακριβώς και ο άρρωστος, όταν ποθεί την υγεία, επιζητεί και την τομή του σιδήρου και τον καυτηριασμό. Έπειτα διδάσκει από πού γνώρισε τη χρησιμότητα της παιδείας: «Πριν ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα· γι' αυτό φύλαξα τον λόγο σου.» Επειδή, όσο ευημερούσα σε αυτόν τον κόσμο και πλούτιζα, εξάπαντος αμάρτησα· διότι αυτό δηλώνει το «Πριν ταπεινωθώ»· καθώς ο πλούτος πάντοτε συγκεντρώνεται από την αδικία· αλλά επίστρεψέ με, για να φυλάξω τους λόγους σου. Διότι εγώ, λέει, προξένησα στον εαυτό μου την παιδεία. Επειδή η καταδικαστική απόφαση της τιμωρίας είναι απαλλαγμένη από κάθε αδικία. Την αμαρτία ακολούθησε η παιδεία, και την παιδεία ακολούθησε η τήρηση των νόμων.

Διότι πιο πάνω μεν είπε, «Προτού ταπεινωθώ εγώ αμάρτησα»· εδώ όμως λέει, «Καλό ήταν για μένα που με ταπείνωσες». Διότι για χάρη παιδαγωγίας και επιστροφής περιπίπτει κανείς σε θλίψεις και συμφορές· και όσοι τις δέχονται με υπομονή λένε: «Καλό ήταν για μένα που με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου. Καλός είναι για μένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου».

Σταμάτησε την τυραννία των παθών και περικύκλωσέ με με τον φόβο σου. «Αφαίρεσε τον ονειδισμό μου, τον οποίο φοβήθηκα» από τους αντιπάλους, «διότι τα κρίματά σου είναι χρηστά». Από τα κρίματα και τα δικαιώματά σου κανένα δεν είναι άδικο, κανένα περιττό, κανένα ανώφελο. Ιδού επτά στίχοι, τους οποίους οφείλουμε να λέμε ως προσευχή προς τον Θεό ημέρα και νύχτα. «Νομοθέτησέ με, Κύριε», λέει, και τα υπόλοιπα από τα ρητά. «Και πορευόμουν με ευρυχωρία, διότι αναζήτησα τις εντολές σου». Όταν, όμως, πορευόμουν με την ευρυχωρία των σαρκικών ορέξεων, ζούσα στη στενότητα των δικών σου προσταγμάτων. «Και μιλούσα για τα μαρτύριά σου», δηλαδή, για τους νόμους σου, «μπροστά σε βασιλείς και δεν ντρεπόμουν». Αυτό είναι το έπαθλο των προφητών, των αποστόλων και των μαρτύρων, οι οποίοι αγωνίστηκαν υπέρ της αλήθειας μπροστά σε βασιλείς και τυράννους. «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Εκείνος, αν και ήταν βασιλιάς και προφήτης και περικυκλωμένος από μύριες φροντίδες, δες πώς δεν παραμελούσε ούτε την προσευχή του μεσονυκτίου. Εμείς, αντίθετα, που διάγουμε βίο ήσυχο και ιδιωτικό, και παραμελούμε όχι μόνο τις προσευχές και τις συνάξεις του μεσονυκτίου, αλλά και τις μεσημβρινές, ποια απολογία, πες μου, θα βρούμε; «Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα».