Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:73

Ο Άρειος είπε: Λέγε ό,τι θέλεις, και σε ό,τι είναι εφικτό, θα σου αποκρίνομαι κατά το δυνατόν. Ο Αθανάσιος είπε: Για ποιον λόγο έχουν γραφτεί στην Αγία Γραφή τα περί δεξιάς και βραχίονος όσον αφορά τον Θεό; Ο Άρειος είπε: Αυτά τα κατανοούμε σύμφωνα με τα νοήματα και την αλληλουχία των συμφραζομένων. Εάν λέει σύμφωνα με το, «Οι χείρες σου με εποίησαν και με έπλασαν», αναγνωρίζουμε εδώ τη δημιουργική ιδιότητα του Θεού. Όταν όμως λέει, «Ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;», είναι φανερό ότι ομιλεί περί του Υιού. Επιπλέον δε και το, «Η δεξιά του Κυρίου εποίησε δύναμη», ομολογουμένως αναφέρεται στον Υιό, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Ο Αθανάσιος είπε: Ο βραχίονας, εκείνου του οποίου είναι βραχίονας, τυγχάνει ομοούσιος, ναι ή όχι; Ο Άρειος είπε: Έτσι είναι. Ο Αθανάσιος είπε: Και η δεξιά, εκείνου του οποίου είναι δεξιά, είναι ομοούσια, ναι ή όχι; Ο Άρειος είπε: Έτσι είναι. Εσύ όμως γιατί μου υποστηρίζεις ότι το Θείον συντίθεται αιώνια; Δεν άκουσες ποτέ τον Κλήμεντα, ο οποίος υπήρξε ακόλουθος του αποστόλου Πέτρου, και ο οποίος αναιρεί μια τέτοια δοξασία; Ο Αθανάσιος είπε: Να θυμάσαι αυτά που έχουν λεχθεί, ω άνθρωπε, και μην πλανάσαι. Διότι εγώ σέβομαι το Θείον ως απλό, ασύνθετο και απερίγραπτο, έχοντας διδαχθεί από τις ιερές και θείες Γραφές, και από εκείνους που διαδέχθηκαν στη συνέχεια την επισκοπή. Για κανέναν άλλο λόγο, λοιπόν, δεν ονομάζει η Γραφή τον Υιό βραχίονα και δεξιά, παρά για να κατανοήσουμε με ευσέβεια ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, επειδή είναι ανεπίτρεπτο για τον άνθρωπο να εκλάβει κάποιος τον βραχίονα ή τη δεξιά και τον δάκτυλο ως ετερούσια, σαν να ήταν φυσικό το καθένα από αυτά να διαφέρει.

Τα χέρια σου με έπλασαν. Ένα άλλο αξίωμα είναι το να είναι αυτός δεκτικός και ικανός να χωρέσει τη διάνοιά Του. Συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου. Την ευχαριστία για τη δημιουργία ακολουθεί πολύ φυσιολογικά η νοητική δύναμη, η οποία καθιστά κάποιον ικανό να κατανοεί τις εντολές.

Γι' αυτό, τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής. Βεβαίως, σχετικά με την κτίση ο Μωυσής δεν είπε: «Στην αρχή εγέννησε», ούτε «Στην αρχή ήταν», αλλά, «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «Τα χέρια σου με εγέννησαν», αλλά «με εποίησαν και με έπλασαν», λέγοντας παντού το «εποίησε» για τα κτίσματα. Για τον Υιό όμως συμβαίνει το αντίθετο· διότι δεν είπε: «Εποίησα», αλλά «Εγέννησα» και «με γεννά», καθώς και: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Και για μεν την κτίση αναφέρει: «Στην αρχή εποίησε», για δε τον Υιό: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος».

Βεβαίως, όσον αφορά την κτίση, ο Μωυσής δεν είπε: «εν αρχή εγέννησεν» ούτε «εν αρχή ην», αλλά «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «τα χέρια σου» με γέννησαν, αλλά «με εποίησαν», χρησιμοποιώντας παντού για τα κτίσματα το ρήμα «εποίησεν»· για τον Υιό, όμως, ισχύει το αντίθετο· διότι δεν είπε «εποίησα», αλλά «εγέννησα» και «με γεννά» και «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν»· και για μεν την κτίση αναφέρει «εν αρχή εποίησεν», για δε τον Υιό «εν αρχή ην ο Λόγος». Η διαφορά έγκειται στο ότι τα μεν κτίσματα έχουν δημιουργηθεί υποκείμενα σε χρονική αρχή, και η φράση «εν αρχή εποίησεν» που λέγεται για αυτά υποδηλώνει ότι η ύπαρξή τους έχει διαστηματική (χρονική) αρχή. Διότι είναι το ίδιο με το να πει κανείς πάλι για αυτά «απ' αρχής εποίησεν», όπως ακριβώς δίδαξε ο Κύριος, γνωρίζοντας αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, όταν αποστόμωνε τους Φαρισαίους λέγοντας: «απ' αρχής δε ο κτίσας αυτούς άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Επειδή τα γενητά όντα έγιναν και κτίστηκαν ξεκινώντας από κάποια αρχή, πριν από την οποία δεν υπήρχαν. Αυτό υπέδειξε και το Άγιο Πνεύμα στους Ψαλμούς λέγοντας: «και συ κατ' αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας»· και πάλι: «μνήσθητι της συναγωγής σου, ης εκτήσω απ' αρχής». Είναι λοιπόν φανερό ότι αυτό που γίνεται «κατ' αρχάς» έχει μια αρχή δημιουργίας, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή ξεκινώντας από κάποια χρονική αρχή.

Εξάλλου, αναφερόμενος στην κτίση λέει: «τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν», και: «το χέρι μου τα εποίησε όλα αυτά», και: «αυτός έδωσε εντολή, και κτίσθηκαν». Με αρμόζοντα τρόπο, λοιπόν, φανερώνει για το καθένα, για μεν τον Υιό το ίδιον και το γνήσιον, για δε την κτίση την αρχή της υπάρξεώς της. Διότι τα μεν τα ποιεί και τα κτίζει, τον δε γεννά από τον εαυτό του ως Λόγο, ως Σοφία. Διότι η γαστέρα και η καρδιά δηλώνουν το ίδιον και το γνήσιον. Επειδή και εμείς το μεν γνήσιο το έχουμε από τη γαστέρα, τα δε έργα τα κατασκευάζουμε διά των χειρών.

Αν όμως κάποιος αποδώσει κάτι περισσότερο στον πρωτόπλαστο, επειδή αξιώθηκε να πλαστεί από το χέρι του Θεού, ας λογαριάζει ένας τέτοιος άνθρωπος αυτή την υπεροχή ως ζήτημα τιμής και όχι φύσεως. Διότι από γη δημιουργήθηκε, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι· και το ίδιο χέρι που έπλασε τότε τον Αδάμ, αυτό και τώρα και πάντοτε πλάθει πάλι και συγκροτεί όσους έρχονται μετά από εκείνον. Και τούτο ο ίδιος ο Θεός το λέει αφενός στον Ιερεμία, όπως προείπα: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω». Αφετέρου, για τα πάντα έλεγε: «Το χέρι μου τα έφτιαξε όλα αυτά». Και πάλι, μέσω του Ησαΐα λέει: «Έτσι λέει ο Κύριος που σε λυτρώνει και σε πλάθει μέσα στην κοιλιά: Εγώ είμαι ο Κύριος που συντελώ τα πάντα, εξέτεινα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη». Ο δε Δαβίδ, γνωρίζοντας τούτο, έψαλλε: «Τα χέρια σου με έφτιαξαν και με έπλασαν». Και εκείνος που λέει στο βιβλίο του Ησαΐα: «Έτσι λέει ο Κύριος, που με έπλασε από την κοιλιά ως δούλο του», αυτό ακριβώς εννοεί. Επομένως, ως προς τη φύση δεν διαφέρει σε τίποτα από εμάς, έστω και αν προηγείται χρονικά, εφόσον από το ίδιο χέρι συγκροτούμαστε και κτιζόμαστε όλοι. Αν λοιπόν, ω Αρειανοί, κατ' αυτόν τον τρόπο φρονείτε και για τον Υιό του Θεού, ότι δηλαδή έτσι και αυτός έλαβε υπόσταση και δημιουργήθηκε, τότε δεν θα διαφέρει σε τίποτα, κατά τη γνώμη σας, από τα άλλα δημιουργήματα ως προς τη φύση, εφόσον και αυτός δεν υπήρχε και έγινε, και εξαιτίας της αρετής του κτίσθηκε συγχρόνως και σε αυτόν η χάρη του ονόματος.

Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν. Και αυτό το ρητό έχει την ίδια έννοια με το προαναφερθέν. Διότι, λέει ο Ιώβ, θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε. Και διευκρινίζοντας ποιο είναι το άλλο χέρι, ο Σολομών λέει: Θεέ των πατέρων και Κύριε του ελέους σου, εσύ που εποίησες τα πάντα με τον λόγο σου, και με τη σοφία σου κατασκεύασες τον άνθρωπο. Ο Χριστός δε είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, η οποία αποτελεί δημιουργικό χέρι σύμφωνα με τον λόγο της τροπολογίας. Εξάλλου, ανέθεσε ολόκληρη τη φύση μας και στην ενέργεια του Πνεύματος, και ο λόγος το αναφέρει ως ανακαινιστικό της δημιουργίας προς την αφθαρσία: Εάν αφαιρέσεις το πνεύμα τους, θα εκλείψουν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης. Βεβαίως, δεν αποστέλλει ο ίδιος τον εαυτό του· αλλά ονομάζει αποστολή τη συγκατάβασή του για το έργο, και όχι τη μετάβαση από τόπο σε τόπο.

Διότι έτσι δημιουργώ το πνεύμα, και καθιστώντας σαφή την ανακήρυξη εκείνου που θα επέλεγα να είναι Χριστός, δηλαδή εκείνου που χρίεται για τη βασιλεία και στον οποίο λαχαίνει η εξουσία· όχι παρά τη θέλησή μου, αλλά με τα δικά μου προστάγματα δημιουργούνται η αυγή και η ομίχλη, δηλαδή η νύχτα και η ημέρα, το φως και το σκοτάδι. Επειδή, ας μας πουν εκείνοι, τι κοινό υπάρχει μεταξύ της βροντής και του Αγίου Πνεύματος, και τι σχέση έχουν η αυγή και η ομίχλη με εκείνο που προέρχεται από τον Θεό και βρίσκεται μέσα στον Θεό; Δεν είναι άραγε σαφής ο λόγος; Β. Έτσι φαίνεται. Διότι το εντελώς ετερόκλητο και ασυμβίβαστο των πραγμάτων που ονομάστηκαν θα καταδικάσει το άκομψο της δικής τους γνώμης. Α. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι υπάρχει ως κτίσμα και δημιούργημα, τη στιγμή που συνδημιουργεί με τον μόνο Δημιουργό, και μάλιστα έχοντας αυτή τη δύναμη και την εξουσία όχι επίκτητη από έξω, ούτε έχοντάς την ως παράσημο ή έχοντας πλουτίσει από κάποιον άλλον, αλλά από τον εαυτό του, ως δική του και εκ φύσεως; «Διότι το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», λέει. Αν και οι ιερές Γραφές διαβεβαιώνουν ότι ο Θεός πήρε χώμα από τη γη και, σαν με τη δική Του χειρωνακτική εργασία, τίμησε τον άνθρωπο, εφόσον βέβαια λέει αλήθεια αυτός που λέει: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν». Β. Και βέβαια το γεγονός αυτό είναι αληθές. Α. Και λοιπόν, δεν θα πιστέψουμε ότι και η ανάπλαση των ανθρώπινων σωμάτων στους έσχατους καιρούς του αιώνα, καθώς και η εκ νέου παραγωγή τους στην ύπαρξη, θα πραγματοποιηθούν μέσω της ενέργειας του Πνεύματος, όπως μας έχει προφητεύσει ο θείος λόγος;

Σε πολλά σημεία η Ιερά Γραφή ονομάζει χέρια του Θεού τις δραστικές Του δυνάμεις, δια των οποίων έφερε τα πάντα στην ύπαρξη, όπως και όταν ενεργεί κάτι σύμφωνα με το θέλημά Του· όπως για παράδειγμα, διατρανώνοντας την έλευση κάθε ανθρώπου στην ύπαρξη, λέγει ο Υμνωδός: «Τα χέρια σου με έπλασαν και με δημιούργησαν», και πάλι: «Διότι δική Του είναι η θάλασσα, και Αυτός την έφτιαξε, και την ξηρά τα χέρια Του την έπλασαν». Και πάλι: «Και εσύ, Κύριε, εξ αρχής θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί». Έπειτα, πώς θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι πάνω στις δραστικές δυνάμεις του Θεού έχουν γραφτεί, σαν σε πίνακα, τα τείχη της Σιών που νοείται εδώ; Ή και για ποια ακριβώς τείχη κάνει μνεία ο λόγος; Τι λοιπόν λέμε; Τίποτα δεν θα εμπόδιζε, όπως τουλάχιστον νομίζω, τον μαθητή του Χριστού να εφαρμόσει ένα τέτοιο νόημα στα προκείμενα. Η Σιών κατηγορούσε τον Κύριο ότι την είχε ξεχάσει. Αλλά το ότι αυτό δεν είναι αληθές, προσπαθεί να το αποδείξει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, με αφετηρία την ενανθρώπησή Του, και όσα υπέμεινε για εμάς, αφού έγινε όμοιος με εμάς. Διότι, αν και μπορούσε να υπάρχει με τη μορφή και την ισότητα του Πατρός, δεν θεώρησε τούτο αρπαγμό, αλλά μάλλον συγκατέβηκε στην κένωση. Έλαβε μορφή δούλου και έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Διότι κρεμάστηκε πάνω στο ξύλο, αφού καρφώθηκαν τα χέρια Του.

Γνωρίστε ότι ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός· αυτός μας έπλασε, και όχι εμείς τους εαυτούς μας, είμαστε λαός του και πρόβατα της βοσκής του. Διότι, όταν γνωρίσουμε ότι αυτός είναι ο Θεός, αυτός είναι ο Κύριος, τότε ακριβώς, έχοντας εισέλθει ενώπιόν του μέσω αυτής της γνώσεως, θα τον ομολογήσουμε και ως δημιουργό μας. Και το ότι δεν δημιουργούμε εμείς τους εαυτούς μας, έστω κι αν φαινόμαστε να είμαστε οι αίτιοι της γεννήσεως των παιδιών, είναι φανερό από το εξής: διότι και ο Ιώβ και ο Δαβίδ, αν και γεννήθηκαν από πατέρα και μητέρα, ο καθένας τους λέει: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν»· και προς τον Ιερεμία ο ίδιος ο Θεός λέει: «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα». Έτσι λοιπόν, σε εκείνη που έλεγε εσφαλμένα στον σύζυγό της, «Ή δώσε μου παιδιά, αλλιώς σκότωσέ με», ο σύζυγος, όντας σοφός, της επιτιμά δογματικά: «Μήπως βρίσκομαι εγώ στη θέση του Θεού, ο οποίος σου στέρησε τον καρπό της κοιλίας;». Διότι, ακόμα κι αν φαίνεται ότι οι πατέρες δημιουργούν τα τέκνα, στην πραγματικότητα ο Θεός τα δημιουργεί· και Εκείνος μεν είναι ο αίτιος, ενώ εκείνοι είναι συναίτιοι, καθώς διακονούν το αρχικό του πρόσταγμα. Γι' αυτόν τον λόγο πολλοί, αν και επιθυμούν να τεκνοποιήσουν, δεν μπορούν. Ο δε Σύμμαχος λέει: «Αυτός μας δημιούργησε, ενώ δεν υπήρχαμε· και εμείς είμαστε λαός της βοσκής του και πρόβατα των χειρών του». Με αυτά τα λόγια δεν κατέστησε γνωστή μόνο την κυριαρχία του (δεσποτεία), αλλά και τη φροντίδα (κηδεμονία) του· διότι δεν είναι μόνο Δεσπότης μας, αλλά και ποιμένας, ο οποίος μας προσφέρει την αγαθή βοσκή.

Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν· δώσε μου σύνεση και θα μάθω τις εντολές σου. Διότι, ενώ τον ουρανό και τη γη και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά τα δημιούργησε με λόγο και με πρόσταγμα, όταν έφτασε στον άνθρωπο είπε: Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση. Σε ποιον άλλον άραγε λέει το «Ας ποιήσουμε άνθρωπο», παρά στον Μονογενή του και στο Άγιο Πνεύμα, τους οποίους μάλιστα αποκαλεί τώρα χέρια;

Και έλαβε ο Θεός. Αλλά πώς εκεί μεν στα προηγούμενα αναφέρεται: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον», ενώ εδώ εξιστορείται πάλι από την αρχή η γένεση του ανθρώπου, σαν να μην έχουμε διδαχθεί τάχα ακόμη τίποτα περί του ανθρώπου; Διότι λέγει: «Και έλαβεν ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Ήδη κάποιοι υποστήριξαν ότι το μεν «έπλασε» έχει ειπωθεί για το σώμα, ενώ το «εποίησε» για την ψυχή, και ίσως αυτή η ερμηνεία να μην απέχει από την αλήθεια. Διότι, όπου μεν αναφέρεται η δημιουργία του τέλειου ανθρώπου και ότι «κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν», έχει γραφτεί το «εποίησε». Όπου δε, στη συνέχεια, διηγείται περί της σωματικής μας υποστάσεως και της πλάσεως, έχει ειπωθεί το «έπλασε». Τη διαφορά μεταξύ ποιήσεως και πλάσεως τη δίδαξε και ο ψαλμωδός λέγοντας: «Τα χέρια Σου με εποίησαν και με έπλασαν». Εποίησαν τον έσω άνθρωπο, έπλασαν τον έξω. Και τούτο επειδή η μεν πλάση αρμόζει στον πηλό, ενώ η ποίηση στο «κατ' εικόνα»· ώστε επλάσθη μεν η σάρκα, εποιήθη δε η ψυχή. Αφού πρώτα μίλησε περί της υποστάσεως της ψυχής, τώρα μας ομιλεί περί της διαπλάσεως του σώματος. Να συγκρατήσεις και αυτήν την ερμηνεία. Ποια είναι όμως η άλλη; Ότι τα μεν λέγονται συνοπτικά, τα δε μας παραδίδονται σύμφωνα με τον τρόπο με τον οποίο ακριβώς έγιναν. Πιο πάνω, λοιπόν, αναφέρει ότι εποίησε, εδώ δε αναφέρει και το πώς εποίησε. Διότι, εάν έλεγε απλώς ότι τον εποίησε, χωρίς να ενδιατρίψει στον τρόπο της δημιουργίας, θα λογιζόταν ο άνθρωπος όπως τα κτήνη, όπως τα θηρία, όπως τα φυτά, όπως το χορτάρι.

Και έλαβε ο Θεός. Αλλά πώς εκεί στα προηγούμενα αναφέρεται: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», ενώ εδώ εξυπαρχής εξιστορείται η γένεση του ανθρώπου; Σαν να μην έχουμε διδαχθεί τίποτα για τον άνθρωπο, η διήγηση λέει: «Και έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο». Ήδη κάποιοι ανέφεραν ότι το μεν «έπλασε» ειπώθηκε για το σώμα, ενώ το «εποίησε» για την ψυχή. Ίσως αυτός ο λόγος να μην απέχει από την αλήθεια. Διότι, όπου μεν έχει ειπωθεί: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε», χρησιμοποιείται το «εποίησε». Όπου όμως στη συνέχεια μας διηγείται για τη σωματική υπόσταση, χρησιμοποιεί το «έπλασε». Τη διαφορά δε μεταξύ ποιήσεως και πλάσεως τη δίδαξε ο ψαλμωδός λέγοντας: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν». Εποίησε τον έσω άνθρωπο, έπλασε τον έξω. Διότι η μεν πλάση αρμόζει στον πηλό, ενώ η ποίηση στο «κατ' εικόνα»· ώστε πλάστηκε μεν η σάρκα, εποιήθηκε δε η ψυχή. Αφού, λοιπόν, πιο πάνω μίλησε για την υπόσταση της ψυχής, τώρα μας κάνει λόγο για τη διάπλαση του σώματος. Δέξου όμως και τούτη την ερμηνεία. Ποια είναι η άλλη; Ότι κάποια λέγονται συνοπτικά, ενώ άλλα μας παραδίδονται σύμφωνα με τον τρόπο που ακριβώς έγιναν. Πιο πάνω, λοιπόν, ανέφερε ότι εποίησε, ενώ εδώ αναφέρει και το πώς εποίησε. Διότι, αν απλώς έλεγε ότι εποίησε, θα νόμιζες ότι εποίησε (τον άνθρωπο) όπως τα κτήνη, όπως τα θηρία, όπως τα φυτά, όπως το χορτάρι.

Τι να πούμε δε για εκείνους που λέγουν ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και παραμένει στον Υιό, και ότι διήκει από τον Πατέρα στον Υιό, και ότι είναι εκ του Πατρός και συνοδεύει τον Λόγο; Ακόμη δε, για εκείνους που λέγουν ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κοινωνία και αγάπη του Πατρός και του Υιού; Εκτός από αυτούς, για εκείνους που λέγουν ότι κάθε πρόσωπο έχει σχέση με το άλλο όχι λιγότερο από ό,τι με τον εαυτό του; Τι να πούμε δε για τον ψαλμωδό που λέγει: «τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν»; Άραγε δεν αποδεικνύουν όλοι αυτοί ότι και το Πνεύμα προέρχεται αμέσως εκ του Πατρός;

Ο ομοούσιος με τον ύψιστο Πατέρα δεν ενδύεται μόνο την κατώτερη φύση μέσω της γέννησης, ούτε υφίσταται μόνο αυτή την έσχατη φτώχεια γεννώμενος σε ένα πενιχρό σπήλαιο, αλλά καταδέχεται και την έσχατη καταδίκη της δικής μας φύσης ευθύς εξαρχής, ενώ ακόμη κυοφορούνταν, και συγκαταλέγεται και απογράφεται μαζί με τους δούλους ο εκ φύσεως Δεσπότης των πάντων, καθιστώντας βεβαίως τη δουλεία διόλου πιο άτιμη από τη δεσποτεία, ή μάλλον αποδεικνύοντας τους δούλους και πιο τίμιους από τον τότε επίγειο δεσπότη, εφόσον βέβαια κατανοήσουν και υπακούσουν στο μεγαλείο της χάριτος· διότι δεν συγκαταλέχθηκε με τον Βασιλιά των ουρανών αυτός που τότε θεωρούνταν δεσπότης της γης, αλλά μόνο όλοι οι υποτελείς, ούτε συγκαταλέχθηκε με αυτούς αυτός που τότε δέσποζε στη γη, αλλά ο ουράνιος. Ψάλλει κάπου προς τον Θεό ο θεοπάτωρ Δαβίδ, εξαιτίας αυτού που τώρα γεννήθηκε από τη δική του γενιά: «τα χέρια σου με έφτιαξαν και με έπλασαν, δώσε μου σύνεση και θα μάθω τις εντολές σου». Τι θέλει να πει λέγοντας αυτό; Ότι μόνο σε αυτόν που έπλασε ανήκει και το να παρέχει την αληθινή σύνεση.

«Χρηστότητα»: Τη χρηστότητα, την οποία έδειξες στον άνθρωπο· την παιδεία, με την οποία παιδαγώγησες τον άνθρωπο μέσω της χάριτος· τη γνώση, την οποία δίδαξες, ερχόμενος επί της γης· αυτής, λέει ο προφήτης, αξίωσε και εμένα. «Ότι στις εντολές»: Διότι μέσω αυτών γνώρισε ο προφήτης την παρουσία του Χριστού και Θεού. «Πριν με»: Πριν, λέει, πράξω το κακό, αμάρτησα, μην έχοντας προφυλαχθεί. «Γι' αυτό»: Αφού έλαβα πείρα του κακού, προφύλαξα στο εξής τον εαυτό μου με τη μετάνοια. «Πληθύνθηκε»: Ποιος τα λέει αυτά; Ο Χριστός [για τον άνθρωπο] εκ προσώπου του ανθρώπου για τους δαίμονες. «Εγώ δε»: Διότι λέει: Δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Πήχθηκε (σαν τυρί)»: Των Ιουδαίων· διότι πήχθηκαν, δηλαδή απολιθώθηκαν, στην απιστία τους. «Εγώ δε τον νόμον»: Εγώ δε θέλω, λέει, να εκπληρώσω όσα για τα οποία ήρθα. «Καλό για μένα»: Διότι δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου. «Όπως αν»: Δηλαδή για να διδάξω στον άνθρωπο τα δικαιώματά σου, τα οποία πρόκειται να του παραθέσω. «Καλό για μένα»: Διότι ποιος πλούτος ή άργυρος ή χρυσός εξισώνεται με τον νόμο της χάριτος του Θεού; «Τα χέρια»: Διότι με τα χέρια του Θεού πλάστηκε ο άνθρωπος. «Συνέτισέ με»: Δηλαδή δώσε μου αίσθηση καρδιάς για να κατανοώ και να γνωρίζω εσένα, τον αληθινό Θεό. «Οι φοβούμενοι»: Διότι όσοι έχουν φόβο (πόθο) Θεού και πόθο (φόβο), όταν είδαν την παρουσία του Κυρίου, ευφράνθηκαν.

Διότι με αυτή τη λέξη συνηθίζει η θεία Γραφή να χαρακτηρίζει ολόκληρο αυτόν τον ορατό κόσμο. Το δηλώνει δε ο Σολομών στον Εκκλησιαστή λέγοντας: Έδωσα την καρδιά μου σε κάθε δημιούργημα που έχει δημιουργηθεί κάτω από τον ήλιο. Έργα των χεριών του Θεού είμαστε εμείς οι ίδιοι. Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν, λέει ο ίδιος σε έναν άλλο ψαλμό.

Εις τον ΡΙΗ΄ Ψαλμόν. Στάση Β΄. Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν· συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου. α΄. Ο προφήτης Δαβίδ, έχοντας γνωρίσει εκ πείρας πολλά πράγματα, αρχοντική εξουσία, βασιλεία, πλούτο, δόξα, τιμή, τρυφή και ανδραγαθία στους πολέμους, αφού τα θεώρησε όλα σκύβαλα, απέβλεψε προς το όντως εράσμιο και επιθυμητό και αγαπητό, λέγοντας: Αγαθός είναι για εμένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου.

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Έριξε ο Θεός έκσταση στον Αδάμ· και αποκοιμήθηκε, και έλαβε μία από τις πλευρές του, και αναπλήρωσε τη θέση της με σάρκα, και την οικοδόμησε σε γυναίκα, και την έφερε προς τον Αδάμ. Και είπε ο Αδάμ: «Αυτό τώρα είναι οστό από τα οστά μου, και σάρκα από τη σάρκα μου. Αυτή θα ονομαστεί γυναίκα, διότι πάρθηκε από τον άνδρα της· γι' αυτόν τον λόγο θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του, και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του· και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα». «Τα χέρια σου με εποίησαν, και με έπλασαν· με δέρμα και κρέας με έντυσες, με οστά και νεύρα με συνέδεσες».

Στάση Β'. «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Με έκαναν αρχικά από το χώμα, και αφού συνετρίβην εξαιτίας του όφεως, ύστερα πάλι με ανέπλασαν μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. Γι' αυτό: «Συνέτισέ με και θα μάθω τις εντολές σου». Διότι δεν έχω τη δύναμη να τα μάθω αυτά, εάν εσύ ο ίδιος δεν με συνετίσεις. Και όταν μου γίνει αυτό από εσένα, τότε: «Εκείνοι που σε φοβούνται θα με δουν και θα ευφρανθούν, διότι στους λόγους σου ήλπισα». «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη», δηλαδή υγιής, καθαρή και ακέραιη, «στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· διότι άξιο ντροπής είναι καθετί το μεμπτό. «Διότι έγινα σαν ασκός στην πάχνη, αλλά τα δικαιώματά σου δεν τα ξέχασα».

Γνωρίζεις αυτούς που θησαυρίζουν, γνωρίζεις τον θησαυρό, τι λογής και πόσος είναι και πού βρίσκεται; Γνωρίζεις τους φύλακες και τη χώρα την ασύλητη, την απρόσιτη στους κλέφτες, και τον άδυτο ήλιο; Είθε λοιπόν ο Κύριος να μας δώσει την χάρη να θησαυρίζουμε εκεί, εκεί να έχουμε την καρδιά μας αμετάκλητα, εκεί να στρέφεται η σκέψη μας πάντοτε, ημέρα και νύκτα, εκεί να ανυψωθεί ο νους μας, εκεί να ατενίσει το μάτι της διανοίας μας καθαρά, ώστε να σπεύσουμε να θησαυρίσουμε εκεί και να προσηλώσουμε εκεί τις καρδιές μας. Αυτό δε θα γίνει, εάν τηρήσουμε τις θείες εντολές του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού· διότι «είναι αξιόπιστες όλες οι εντολές του», κατά τον θείο Δαβίδ, και «μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, διότι θα βρει μεγάλη ευαρέσκεια στις εντολές του» και «απομακρυνθείτε από εμένα οι πονηροί λογισμοί και θα εξερευνήσω τις εντολές του Θεού μου»· διότι «όλες οι εντολές σου», Δέσποτα, «είναι δικαιοσύνη» και γι' αυτό «συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου», διότι «εσύ παρήγγειλες να φυλάττονται οι εντολές σου», και «τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου». Και θα μπορούσε κανείς να βρει χιλιάδες μαρτυρίες του Δαβίδ για αυτές τις θείες και άγιες εντολές του Σωτήρος μας Ιησού Χριστού.

Αν και ο Υιός ονομάζεται χέρι, και το Πνεύμα δάκτυλο –διότι, ενώ οι άλλοι ευαγγελιστές αναφέρουν ότι ο Κύριος είπε: «Εάν εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού», ο Λουκάς, αντί της φράσης «με το Πνεύμα του Θεού», γράφει «με τον δάκτυλο του Θεού», αλλά και στην Αίγυπτο ο δάκτυλος του Θεού μέσω του Μωυσή μετέβαλε το χώμα σε ζωντανούς οργανισμούς, δείχνοντας ότι και η πρώτη δημιουργία των ζώων συντελέστηκε δι’ Αυτού· διότι και τότε, λέει, «το πνεύμα του Θεού φερόταν πάνω από το νερό»– δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να υποτιμούμε το Πνεύμα, ούτε να το θεωρούμε κατώτερο του Υιού, ως μέρος Του· διότι το δάκτυλο είναι μέρος του χεριού· για να μην αναγκαστούμε να αποκαλέσουμε και τον Υιό μέρος του Πατέρα ως χέρι Του, και επομένως κατώτερο, ή να δεχθούμε ότι εκφύεται από τον Υιό. Αν και δεν έχει ονομαστεί κατ' αυτόν τον τρόπο δάκτυλος του Θεού, παρά μόνο δάκτυλος Θεού, και ούτε μόνο αυτό, αλλά υπάρχει περίπτωση όπου και αυτό λέγεται χέρι· διότι λέει: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν»· και, «έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί», αποκαλώντας χέρια από κοινού τον Υιό και το Πνεύμα, αλλά και πάλι το καθένα ξεχωριστά.

Αφότου όμως έφαγε από εκείνο το ένα δέντρο που του είχε απαγορευτεί, πέθανε με θάνατο πικρό, δηλαδή τον χωρισμό από τον Θεό, και παραδόθηκε στη φθορά, ώστε να μην εκπέσει εντελώς από το αγαθό, καθώς η κακία εισήλθε και τυραννούσε το γένος των ανθρώπων. Εξαιτίας της αδυναμίας και της ταλαιπωρίας του που προήλθαν από τη φθορά, του δόθηκε νόμος που του έδειχνε τι είναι καλό και τι πονηρό, σαν να δινόταν, θα έλεγε κανείς, σε άνθρωπο που έγινε τυφλός, παράφρονας και ασύνετος, όπως έχει γραφτεί: «Άνοιξε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου», και «Συνέτισέ με, και θα μάθω τις εντολές σου». Βλέπεις σε ποια έσχατη κατάσταση κατάντησε, ώστε να έχει ανάγκη από νόμο; Και ούτε αυτόν τον ίδιο τον κόσμο μπορούσε να δει ο άνθρωπος μετά την πτώση του, αν προηγουμένως δεν φωτιζόταν άνωθεν.