Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:80

Ας στραφούν σε μένα εκείνοι που σε φοβούνται. Είθε να αξιωθώ της διδασκαλίας των δούλων σου. Και αυτή θα είναι τέτοια, ώστε να γνωρίζει να επιστρέφει ψυχές, επειδή είναι πλούσια στον φόβο τον δικό σου. Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη. Δεν θα έλεγε, ύστερα από τόσα λόγια, «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη», εάν είχε ήδη άμωμη καρδιά. Παρόμοιο με αυτό είναι και το: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Διότι μόνο τότε δεν θα καταισχυνθώ, όταν θα τηρήσω άμεμπτα τις εντολές του Θεού.

Και πάλι δίνει την εντολή: να γίνετε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. Με αυτά τα λόγια υπόσχεται την πλήρη κάθαρση από την αμαρτία, που είναι η πλήρης απαλλαγή από τα πάθη της ατιμίας, και την τέλεια ανάληψη της ύψιστης αρετής, που είναι ο καθαρισμός και ο αγιασμός της καρδιάς μέσω της μετοχής στο τέλειο και θεϊκό Πνεύμα, ο οποίος συντελείται με βεβαιότητα στην ψυχή που με πίστη και αγάπη παραδίδει τον εαυτό της ολοκληρωτικά στον Θεό. Όπως ακριβώς και μέσω του Δαβίδ το Πνεύμα, υποδεικνύοντας τον τέλειο κόπο της αλήθειας και διδάσκοντας αυτούς που επιθυμούν να αναδειχθούν υιοί φωτός και να γίνουν κληρονόμοι της ζωής να τον αναζητούν από τον Θεό και να πιστεύουν, λέει: ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ.

Ας ντροπιαστούν οι υπερήφανοι, διότι άδικα παρανόμησαν εναντίον μου, εγώ όμως θα μελετώ τις εντολές σου. Ας στραφούν σε εμένα όσοι σε φοβούνται και όσοι γνωρίζουν τα μαρτύριά σου. Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη ως προς τα δικαιώματά σου, ώστε να μη ντροπιαστώ. Διότι όλα τα αμαρτήματα είναι άξια ντροπής. Επειδή, για όσο διάστημα η καρδιά παραμένει ατελής, υπάρχει μεγάλη μέριμνα και αγωνία μήπως τυχόν ασθενήσει και γίνει χειρότερη από πριν· όταν όμως φτάσει στο άκρο της τελειότητας, έχοντας εδραιωθεί στην έξη της αρετής, θα βρεθεί έξω από κάθε φόβο, χωρίς πλέον να αμφιβάλλει μήπως κάποτε ντροπιαστεί.

Πρέπει λοιπόν να γνωρίζουμε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, προς το οποίο οφείλει να αποβλέπει και να αγωνίζεται εκείνος που ορέγεται τη μακάρια ζωή και επιθυμεί να ρυθμίσει τον βίο του σύμφωνα με αυτήν. Είναι λοιπόν τέλειο θέλημα του Θεού το να καθαρίσει την ψυχή από κάθε μολυσμό μέσω της χάριτος, καθιστώντας την ανώτερη από τις σωματικές ηδονές, και να την προσφέρει καθαρή στον Θεό, ικανή και γεμάτη πόθο να αντικρίσει εκείνο το νοητό και άρρητο φως. Τέτοιου είδους ανθρώπους μακαρίζει και ο Κύριος λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και αλλού παραγγέλλει: «Γίνετε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος». Προς αυτήν την τελειότητα προτρέπει να τρέξουμε και ο απόστολος λέγοντας: «Για να παραστήσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ, για το οποίο και κοπιάζω αγωνιζόμενος»· και ο Δαβίδ, ομιλώντας εν Πνεύματι, διδάσκει σε όσους επιθυμούν να φιλοσοφούν ορθά την οδό της αληθινής φιλοσοφίας, δια της οποίας πρέπει να βαδίζουν προς τον τέλειο σκοπό, ζητώντας από Εκείνον που τα χορηγεί αυτά που το Πνεύμα διδάσκει μέσω του Δαβίδ: «Ας γίνει», λέει, «η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ». Προτρέπει να φοβούνται την ντροπή και να την απεκδύονται σαν ρυπαρό και ατιμωτικό ένδυμα όσοι την έχουν περιβληθεί εξαιτίας της κακίας· διότι πάλι λέει: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου».

διότι στους λόγους: Τους οποίους φανέρωσες στους ανθρώπους μέσω εμού. έγνων (Γνώρισα): Διότι ο Θεός δεν κρίνει άδικα, αλλά με δικαιοσύνη και αλήθεια. τῇ ἀληθείᾳ (Στην αλήθεια): Λέει ο άνθρωπος: επέτρεψες να πέσω, για να γνωρίσω αυτόν που με εγείρει. γενηθήτω (Ας γίνει): Έχοντας σπλαχνιστεί ο Θεός, παρηγόρησε τον άνθρωπο, σώζοντάς τον. καὶ τὸ λόγιον (Και τον λόγο): Όπως υποσχέθηκες, λέει, έτσι έπραξες. ἐλθέτωσαν (Ας έλθουν): Διότι, με την έλευση του Κυρίου, έζησε ο άνθρωπος. ὅτι ὁ νόμος (Διότι ο νόμος): Της χάριτος, ο οποίος είναι ο Χριστός. αἰσχυνθήτωσαν (Ας καταισχυνθούν): Οι δαίμονες, που τυράννησαν τον άνθρωπο, όπως οι Ιουδαίοι που εξεγέρθηκαν κατά του Χριστού. ἐγὼ δὲ ἀδολεσχήσω (Εγώ δε θα μελετώ): Θα μεριμνώ για τις εντολές σου. ἐπιστρεψάτωσαν (Ας επιστρέψουν): Οι προφήτες και οι απόστολοι· διότι αυτοί επέστρεψαν τον άνθρωπο. γενηθήτω (Ας γίνει): Διότι εάν ο άνθρωπος φυλάξει ποτέ με άμεμπτο και άδολο τρόπο τα δικαιώματα του Θεού, δεν καταισχύνεται, αλλά αποκτά παρρησία ενώπιον του Θεού. ἐκλείπει (Ατονεί): Με τον πόθο και τη σπουδή. καὶ εἰς τὸν λόγον (Και στον λόγο): Δηλαδή, ελπίζω διαπαντός. ἐξέλιπον (Ατόνησαν): Με την προσδοκία και την ελπίδα. λέγοντες (Λέγοντας): Δηλαδή, πότε θα απολαύσω την αμοιβή των κόπων μου; ὅτι ἐγενήθην (Διότι έγινα): Το πρόσκαιρο της ζωής υποδηλώνει ο προφήτης· διότι και το ασκί όταν ξεφούσκωσε κενώθηκε, και η πάχνη όταν ζέστανε ο ήλιος δεν φάνηκε πια. τὰ δικαιώματα (Τα δικαιώματα): Διότι, αν και ζει για λίγο χρόνο, δεν απομακρύνθηκε από τα δικαιώματα (τις εντολές) του Θεού. πόσαι (Πόσες): Διότι Εσύ μόνος, ως Θεός, γνωρίζεις το ολιγοχρόνιο των ημερών μου.

Διότι ο Κύριος τους είπε: Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη. Διότι αυτοί πράγματι γνώρισαν τα μαρτύρια του Θεού. Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, ώστε να μην αισχυνθώ. βʹ. Επιθυμεί να έχει καρδιά ελεύθερη από κάθε μώμο· διότι μια τέτοια καρδιά έχει απαλλαγεί από την αισχύνη. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο και ευθύς, αρχίζοντας τον ψαλμό, μακάρισε τους αμώμους.

Πότε, λοιπόν, είναι άμωμη η καρδιά μας, παρά όταν αναγεννηθήκαμε δι' ύδατος και Πνεύματος, και γίναμε καθαροί κατά την ψυχή και το σώμα, και διά του αγίου βαπτίσματος πολιτευόμαστε σύμφωνα με τα δικαιώματα του Θεού, ώστε να μην καταισχυνθούμε, όταν οι δίκαιοι θα αναστηθούν για τη δική τους τιμή και δόξα, ενώ οι αμαρτωλοί για την αιώνια αισχύνη;

Στάση Β'. «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Με έκαναν αρχικά από το χώμα, και αφού συνετρίβην εξαιτίας του όφεως, ύστερα πάλι με ανέπλασαν μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. Γι' αυτό: «Συνέτισέ με και θα μάθω τις εντολές σου». Διότι δεν έχω τη δύναμη να τα μάθω αυτά, εάν εσύ ο ίδιος δεν με συνετίσεις. Και όταν μου γίνει αυτό από εσένα, τότε: «Εκείνοι που σε φοβούνται θα με δουν και θα ευφρανθούν, διότι στους λόγους σου ήλπισα». «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη», δηλαδή υγιής, καθαρή και ακέραιη, «στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· διότι άξιο ντροπής είναι καθετί το μεμπτό. «Διότι έγινα σαν ασκός στην πάχνη, αλλά τα δικαιώματά σου δεν τα ξέχασα».

Τι είναι λοιπόν το θέλημα του Θεού, στο οποίο ο απόστολος, παρακαλώντας τον καθένα, τον προτρέπει να σπεύσει να φθάσει; Ή άραγε πρόκειται γι' αυτά που έχει πει ο Κύριος μακαρίζοντάς τους: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και πάλι: «Να γίνετε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος»; Την παντελή κάθαρση από την αμαρτία επαγγέλλεται μέσω αυτών, η οποία είναι η παντελής απαλλαγή από τα πάθη της ατιμίας, και την τέλεια ανάληψη της ύψιστης αρετής, η οποία είναι ο καθαρισμός και ο αγιασμός της καρδιάς μέσω της μετοχής στο τέλειο και θεϊκό Πνεύμα, που συντελείται με πλήρη βεβαιότητα από την ψυχή η οποία με πίστη και αγάπη παραδίδει ολοκληρωτικά τον εαυτό της στον Θεό. Όπως ακριβώς και μέσω του Δαβίδ το Πνεύμα, υποδεικνύοντας τον τέλειο σκοπό της αλήθειας και διδάσκοντας όσους επιθυμούν να αναδειχθούν υιοί του φωτός και να γίνουν κληρονόμοι της ζωής να τον επιζητούν από τον Θεό και να πιστεύουν, λέει: «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· υποδήλωσε ότι φέρουν ντροπή και ατιμία όσοι δεν έχουν ακόμη αποκτήσει την καρδιά άμωμη από κάθε σπίλο και ρύπο· διότι πάλι λέει: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου»· το Άγιο Πνεύμα δίδαξε ότι η εκπλήρωση όλων των εντολών και η απομάκρυνση από κάθε παράπτωμα συνιστά την απόκτηση τέλειας παρρησίας ενώπιον του Θεού.

Διότι, λέει, «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, επειδή αυτοί θα δουν τον Θεό»· και: «Γίνετε, και εμείς και εσείς, τέλειοι, όπως ο Πατέρας μας ο ουράνιος είναι τέλειος»· και: «Ας γίνει, λέει, η καρδιά μου άμεμπτη στα προστάγματά σου, για να μην ντροπιαστώ»· και πάλι: «Τότε δεν θα ντροπιαστώ, όταν θα προσβλέπω σε όλες τις εντολές σου»· και προς εκείνον που ρωτά πάλι: «Ποιος θα ανέβει στο όρος του Κυρίου;», απαντά: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά», φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την τέλεια εξάλειψη της αμαρτίας τόσο από την πράξη όσο και από τη διάνοια.

Πρόσεξε με ακρίβεια, όπως και ο νόμος μαρτυρεί και διακηρύσσει για την καθαρότητα του εσωτερικού ανθρώπου: «Δεν θα προφέρεις, λέει, το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν θα καθαρίσει την καρδιά εκείνου που προφέρει το όνομά του επί ματαίω». Γι' αυτό και ο απόστολος προτρέπει λέγοντας: «Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό», όχι μόνο της σάρκας, αλλά και του πνεύματος, και αλλού λέει: «Έχοντας ραντιστεί στην καρδιά από πονηρή συνείδηση», και πάλι: «Ολόκληρο το πνεύμα σας και η ψυχή και το σώμα ας διαφυλαχθεί άμεμπτα», και: «Για να γίνετε τέκνα Θεού αμώμητα». Όσοι λοιπόν θέλουν να αξιωθούν την υιοθεσία, δεν φυλάσσουν αγνό μόνο το σώμα, αλλά και την ψυχή σύμφωνα με αυτόν που λέει: «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ». Διότι εκείνοι που βρίσκονται υπό τον νόμο και εκτελούν τα δικαιώματα της σάρκας, φυλάσσουν μόνο την εξωτερική καθαρότητα, ενώ όσοι βρίσκονται υπό τη χάρη επιθυμούν και την εσωτερική ειρήνη εν αγιασμώ, έχοντας πειστεί σε εκείνον που είπε: «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

Περί των πειρασμών του Παχωμίου. Το ότι ο μέγας Παχώμιος δοκιμάστηκε από ποικίλους πειρασμούς έγινε κατά θεία παραχώρηση, τόσο για τη δική του δοκιμασία όσο και για την ωφέλεια των άλλων. Διότι, καθώς ζούσε στην αναχώρηση πριν από την ίδρυση του κοινοβίου, επιδιδόταν πολύ στην ησυχία και αγωνιζόταν, μαζί με τους άλλους μακαρισμούς, να βρεθεί με καθαρή καρδιά, μην επιτρέποντας να εγκατασταθεί σε αυτήν ρυπαρός λογισμός. Μελετούσε διαρκώς τον φόβο του Θεού, τη μνήμη της κρίσεως και τα βάσανα των αιώνιων κολάσεων. Και η καρδιά του βρισκόταν σε τέτοια νήψη, ώστε ήταν σαν χάλκινη θύρα ασφαλισμένη από ληστές. Βλέποντάς τον δε ο Κύριος να φροντίζει με κάθε τρόπο να Τον φοβάται, του χάρισε το αίτημα των πατέρων του, οι οποίοι έλεγαν μέσω ενός προς τον Θεό: Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην καταντροπιαστώ.