Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 118:96

Είδα το πέρας κάθε συντέλειας, η εντολή σου είναι πάρα πολύ πλατιά. Με τον όρο συντέλεια εννοεί την επιβουλή των δαιμόνων. Είδα το πέρας αυτής να καταλήγει στο μηδέν, όταν πλέον και η εντολή έγινε πλατιά σε εμένα. Αυτό είναι χαρακτηριστικό εκείνου ο οποίος, έχοντας φθάσει μέσα από κάθε προκοπή στο αποκορύφωμα της αρετής, μεταβαίνει στο τέλειο αγαθό, θέτοντας πολλές αρχές και πολλά τέλη.

Λέγω λοιπόν ότι εκείνοι που επιθυμούν να διασαφηνίσουν τα τόσο λεπτά και αινιγματικά θεωρήματα, πρέπει να σπεύδουν να τα εξετάζουν με το ευρύ βλέμμα της διάνοιας, και μάλιστα με μεγάλη σύνεση, αφενός ως προς την ακρίβεια της ιστορίας και αφετέρου ως προς την απόδοση της πνευματικής θεωρίας, ώστε από κάθε πλευρά να προκύπτει ωφέλεια για τους αναγνώστες, και η διασαφήνιση του νοήματος των προκειμένων ζητημάτων να διαφαίνεται απολύτως πλήρης, χωρίς καμία έλλειψη. Γνωρίζω βέβαια ότι κάποιοι μας πρόλαβαν και έγραψαν προηγουμένως γι' αυτά, και συνέταξαν εκτενείς λόγους περί αυτών· νομίζω δε ότι αυτό αρκεί για να παράσχει σε άλλους μια εύλογη πρόφαση δισταγμού και να τους πείσει να προτιμήσουν μάλλον τη σιωπή, ώστε να μην προσθέσουν τίποτα το καινούργιο σε όσα έχουν προείπει άλλοι, αλλά μάλλον να ταυτολογούν και να πορεύονται μέσα από τα ίδια θεωρήματα. Επειδή όμως, ακόμη κι αν συμβεί να υποστεί κανείς αυτό, δεν θα ήταν καθόλου λυπηρό, και επειδή μέσω της συμφωνίας των πολλών οι ακροατές εδραιώνονται στην αλήθεια, πείθω και τώρα τον εαυτό μου να φανεί ανώτερος από τον δισταγμό, έχοντας πιστέψει ότι ο ιδρώτας και ο κόπος για τις καλές μελέτες είναι προτιμότερος από την αδράνεια του ύπνου, και μην έχοντας χάσει εντελώς την ελπίδα ότι είναι δυνατόν μερικές φορές να βρει κανείς κάτι το καινούργιο και διαφορετικό, καθώς ο Θεός διευρύνει τον δρόμο της θεωρίας. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Πάρα πολύ πλατιά είναι η εντολή σου».

Αυτός, λοιπόν, κρύβει την εντολή, εκείνος που την εφαρμόζει διαρκώς· εφόσον αυτοί που την αρπάζουν εξαιτίας του ότι δεν μας επιτρέπουν να την πράξουμε, λέγεται ότι την αρπάζουν. <Στη δικαιοσύνη σου δώσε μου ζωή.> (B f. 480, H f. 609) Διότι μας ζωοποιεί μέσω της δικής του δικαιοσύνης ο Θεός και Πατέρας· και αυτή είναι ο Χριστός. <Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα.> (B f. 482 b, H f. 614 b) Διότι στις προπάθειες του νου, και, για να το πω έτσι, στις προηγούμενες εξασθενίσεις μέσω των φυσικών νοημάτων, η τυραννία του πειράζοντος γίνεται πιο αφόρητη· και πριν υπομείνουμε την ταπείνωση από τον διάβολο, εμείς προαμαρτάνουμε, νοσώντας εσωτερικά με μια καταστροφή που προηγείται της επίθεσης. —Διότι, πριν πάθουμε ολοκληρωτικά, εμείς με τη συγκατάθεση των λογισμών τιμώντας την αμαρτία και αποδεχόμενοί την, δίνουμε μέσω αυτού τόπο εισόδου στον Σατανά· και τύπος και εικόνα αυτού του πράγματος θα είναι το πάθος του προδότη. <Πολύ πλατιά η εντολή σου.> (B f. 486 b, H f. 621) Διότι ο Θεός αποδέχεται την πνευματική ανδρεία, την εγκράτεια, την υπομονή, και μαζί με αυτές ακόμη και τις άλλες αρετές. <Η ψυχή μου είναι στα χέρια σου διαπαντός.> (B f. 489, H f. 625 b) Λέγοντας «χέρια» εννοεί τις πρακτικές ενέργειες μέσω των οποίων οράται ο Θεός. <Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.> (B f. 490, H f. 628.) Το «Καθήλωσε» αντί του «Στερέωσε».

Και βέβαια, στα πλήθη που προέρχονταν από τα έθνη φώναζε ο Θεός μέσω της φωνής του προφήτη: «Μάθετε να ακούτε όταν θλίβεστε». Στους Κορινθίους δε, ο Παύλος, επειδή επέλεξαν να επιστρέψουν στην αρχαία πλάνη μετά την ευρυχωρία της πίστης, στέλνει επιστολή λέγοντας: «Το στόμα μας έχει ανοίξει προς εσάς, Κορίνθιοι, η καρδιά μας έχει πλατυνθεί. Δεν στενοχωρείστε σε εμάς, αλλά στενοχωρείστε στα σπλάχνα σας. Ως ίση ανταπόδοση, σας μιλώ σαν σε παιδιά μου, πλατυνθείτε και εσείς, μην μπαίνετε σε ξένο ζυγό μαζί με τους απίστους. Διότι ποια μετοχή υπάρχει ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την ανομία; Και ποια κοινωνία έχει το φως με το σκοτάδι; Ποια δε συμφωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαλ;» Και βέβαια, ο Ψαλμωδός απευθύνεται κάπου εν πνεύματι προς τον ίδιο τον Εμμανουήλ, στηλιτεύοντας τη στενότητα του νόμου: «Η εντολή σου είναι πάρα πολύ πλατιά.» Και πάλι: «Έτρεξα την οδό των εντολών σου, όταν πλάτυνες την καρδιά μου.» Εκτός από αυτό, λέει ακόμη: «Και πορευόμουν με ευρυχωρία, διότι αναζήτησα τα δικαιώματά σου.» Ότι δε και η ράβδος της καρυδιάς, όπως ανέφερα προηγουμένως, έχει τη φυσική ιδιότητα να προκαλεί εγρήγορση, φαίνεται από αυτά που λέει ο Θεός προς τον προφήτη Ιερεμία: «Τι βλέπεις εσύ, Ιερεμία; Και είπα, λέει, ράβδο καρυδιάς.»

Διότι αυτός που περπατά πάνω στη γη, αλλά έχει λαμπρό το πολίτευμά του στους ουρανούς, θα φαινόταν εύλογα, από τα ίδια τα πράγματα, αληθινά πάροικος και παρεπίδημος. Και μάλιστα, ο μαθητής του Σωτήρος προτρέπει και εμάς τους ίδιους να το κάνουμε αυτό ένα περιφανές και ευπρεπές καύχημα, λέγοντας κάπως έτσι: «Αδελφοί, σας παρακαλώ, ως παροίκους και παρεπιδήμους, να απέχετε από τις σαρκικές επιθυμίες, οι οποίες στρατεύονται κατά της ψυχής». ΠΑΛΛ. Άραγε, λοιπόν, θα αρκούσε για την κατόρθωση της αρετής μια τέτοια διάθεση, εννοώ δηλαδή την παύση των σαρκικών επιθυμιών; ΚΥΡ. Εάν προστεθούν με σύνεση και τα έργα της άλλης αρετής, προφανώς δηλαδή της πνευματικής. Διότι είναι γραμμένο: «Πολύ πλατιά είναι η εντολή σου». Ή μήπως δεν είναι διπλός σε εμάς ο μολυσμός, και της ψυχής και του σώματος; Θα θεωρούσα, λοιπόν, και πολύ εύλογα, ότι στα πράγματα που συνηθίζουν να μολύνουν, πρέπει να αντιπαραβάλλονται μέσα καθαρισμού ισοδύναμα και με ίση δραστικότητα. ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. ΚΥΡ. Όπως, λοιπόν, βεβαίως είναι διπλός ο ρύπος, ψυχικός και σωματικός, έτσι και ο καθαρισμός θα ήταν εύλογα ψυχικός και σωματικός. Πάντως, το ότι δεν είναι ανώφελο για όσους έχουν αυτή τη διάθεση να θεωρούν την κοσμική ζωή ως παροικία, μπορεί να το αντιληφθεί κανείς χωρίς κόπο, εάν επιλέξει να λάβει ως εικόνα αυτού του πράγματος τον Αβραάμ, προς τον οποίο ειπώθηκε από τον Θεό: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και από τον οίκο του πατέρα σου».

Διότι εγώ λέγω ότι πρέπει, μαζί με την αγάπη προς τον Θεό, να καλλιεργούμε κατάλληλα και την αγάπη προς τους αδελφούς. Επειδή το να στερείται κανείς τη μία, σημαίνει αποτυχία και στις δύο, σύμφωνα με τα λόγια του Ιωάννη. Διότι έχει γράψει ως εξής: «Εάν κάποιος πει ότι αγαπώ τον Θεό, και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι αυτός που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει; Και αυτή την εντολή έχουμε από αυτόν, ώστε εκείνος που αγαπά τον Θεό να αγαπά και τον αδελφό του». Συγκαταστρέφονται, λοιπόν, μεταξύ τους το καθένα ή ανατέλλουν λαμπρά μαζί. Διότι οι αρετές είναι σαν γειτονικές η μία με την άλλη, και σαν ένα αδιάσπαστο ζεύγος, μεταφέρουν εκείνον που έχει εξασκηθεί άριστα να τις ηνιοχεί προς ένα και μοναδικό, εξαιρετικό και τελειότατο κάλλος της ευσέβειας προς τον Θεό. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πολύ σωστά μίλησες. Και επειδή ο σκοπός μας είναι να κοπιάσουμε σε αυτά, έλα λοιπόν πάλι, και συγκεντρώνοντας τις αποδείξεις από τις Ιερές Γραφές για καθένα από τα ζητήματα, προσπάθησε να μου εξηγήσεις πώς μπορεί να επιτευχθεί η απόλυτα καθαρή εκπλήρωση της αγάπης προς τον πλησίον. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Υπάρχει, βέβαια, μια πολύ μεγάλη οδός που μας οδηγεί σε αυτό. Διότι είναι γραμμένο ότι «Η εντολή σου είναι πάρα πολύ πλατιά». Την τέλεια εφαρμογή, όμως, σε καθετί από όσα πράττονται, νομίζω ότι δεν θα μπορούσε κανείς να τη συγκεντρώσει από πουθενά αλλού παρά μόνο μέσα από τον Νόμο. Διότι ο προφητικός λόγος είπε ότι αυτός μας έχει δοθεί για βοήθειά μας.

Ας εκλάβεις δε, εάν νομίζεις, τις δέκα αυλαίες ως το πλήρωμα των ανά τον κόσμον Εκκλησιών, οι οποίες δεν είναι διεσπαρμένες σε διχόνοια ή σε ασύμφωνη διδασκαλία, αλλά είναι ενωμένες εν πνεύματι και σαν να είναι κατά κάποιον τρόπο σφιχτοδεμένες σε ένα, κατά την εν Χριστώ ενότητα διά της πίστεως. Διότι παντού και σε όλες υπάρχει ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα. Το πλάτος κάθε αυλαίας ήταν τέσσερις πήχεις, και το μήκος είκοσι οκτώ. Και το αίνιγμα είναι μεν περίεργο και δυσνόητο, όμως νομίζω ότι υποδηλώνει σκοτεινά και αμυδρά ότι και η παιδαγωγία του νόμου είναι κατά κάποιον τρόπο δεκτή στις Εκκλησίες, αν και είναι στενότατη εξαιτίας της ασάφειας του γράμματος· καθώς όμως προχωρά το μήκος του χρόνου, θα βρει το τέλος της στο μυστήριο του Χριστού, δηλαδή την ογδόη ημέρα, ήτοι την ανάσταση που συνέβη κατά την ογδόη ημέρα. Διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός, προς τον οποίο ο θείος Δαβίδ αναφωνεί: «Πάρα πολύ πλατιά είναι η εντολή σου». Γράφει εξάλλου και ο θεσπέσιος Παύλος προς εκείνους που είχαν προτιμήσει τη λατρεία του νόμου από την πίστη στον Χριστό: «Το στόμα μας άνοιξε προς εσάς, Κορίνθιοι, η καρδιά μας έχει πλατυνθεί· δεν στενοχωρείστε μέσα μας, αλλά στενοχωρείστε στα δικά σας σπλάχνα. Σαν ανταπόδοση, σας μιλώ όπως σε παιδιά. Πλατυνθείτε και εσείς, μην μπαίνετε σε αταίριαστο ζυγό με απίστους».

Διότι ο νους των αλαζόνων είναι πάντοτε κάπως μετέωρος και φέρεται προς τα άνω, μη ανεχόμενος να συγκαταβεί στα πιο χαμηλά, και περιφρονώντας το μετριοπαθές και ταπεινό φρόνημα. Επομένως, η θραύση των φτερών υποδηλώνει αινιγματωδώς την αποβολή της αλαζονείας. Το ότι δε αφιέρωσαν ολότελα, και, ας το πούμε έτσι, ολοκληρωτικά τη ζωή τους στον Θεό, χωρίς να είναι μοιρασμένοι στα πράγματα του κόσμου, αυτό δηλώνεται από το ότι δεν διαιρούνται. Ότι είναι μοιρασμένοι όσοι βρίσκονται σε γάμο, το είπε και ο σοφός Παύλος. Ιερός λοιπόν είναι ο νους των αγίων, και η ζωή τους αγία, ανώτερη από τη σωματική τρυφή, ελεύθερη από την κοσμική μέριμνα και περίκαλλη λόγω του ταπεινού φρονήματος· παραμένει δε αμέριστη ως προς τα πράγματα του κόσμου. Γι' αυτόν τον λόγο και προσφέρεται στον Θεό ως οσμή ευωδίας. ΠΑΛΛ. Έτσι έχουν τα πράγματα. ΚΥΡ. Υποβιβάζει δε τους τρόπους της θυσίας και σε εκείνα που είναι ακόμη πιο μικρά, τα οποία είναι προσιτά καθ' όλο το έτος και δεν αποκτώνται με ιδρώτα, διευρύνοντας, νομίζω, για τον μικρό και τον μεγάλο τον δρόμο της ευαρέστησης· διότι έχει γραφτεί ότι: «Είναι πάρα πολύ πλατιά η εντολή σου». Και η γνησιότητα δεν κρίνεται με κανέναν τρόπο αποκλειστικά από το μέγεθος της προσφοράς ενώπιον του φιλάρετου Θεού, αλλά είναι ίσος με τους υπερέχοντες ο μικρός, όταν δίνει από τα υπάρχοντά του και έχει επιλέξει να Τον τιμά με όσα διαθέτει και μπορεί.

Δικός σου είμαι εγώ, σώσε με, διότι τα δικαιώματά σου αναζήτησα. Εμένα καρτέρεσαν οι αμαρτωλοί για να με εξολοθρεύσουν, αλλά εγώ κατενόησα τα μαρτύριά σου. Σε κάθε τελειότητα είδα ένα τέλος, όμως η εντολή σου είναι εξαιρετικά πλατιά. Πόσο αγάπησα τον νόμο σου, Κύριε, όλη την ημέρα είναι η μελέτη μου. Με έκανες σοφότερο από τους εχθρούς μου με την εντολή σου, διότι είναι δική μου στον αιώνα. Κατενόησα περισσότερα από όλους εκείνους που με διδάσκουν, διότι τα μαρτύριά σου είναι η μελέτη μου. Κατενόησα περισσότερα από τους πρεσβυτέρους, διότι τις εντολές σου αναζήτησα. Εάν δε κάπου λέει ο Σωτήρας: «Δεν υπάρχει μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλο», και τα εξής, πρέπει να λεχθεί ότι αυτό ειπώθηκε από τον Σωτήρα διευκρινίζοντας και λέγοντας: «Μην ονομάσετε κανέναν δάσκαλό σας επί της γης· διότι ένας είναι ο δάσκαλός σας, ο εν τοις ουρανοίς». Ως προς εκείνον λοιπόν τον δάσκαλο δεν υπάρχει μαθητής ανώτερος. Αλλά οι πολλοί δάσκαλοι που υποδηλώνονται εδώ είναι διαφορετικοί, των οποίων πολλές φορές ο μαθητής γίνεται ανώτερος. Και αυτό προκύπτει από τη μεγαλύτερη και συνεχή άσκηση γύρω από τους θείους λόγους.

«εἰς τὸν αἰῶνα» (στον αιώνα): Διότι εκείνος που διδάχθηκε τα δικαιώματα του Θεού ζει με αυτά και εδώ και στον μέλλοντα αιώνα. «ὅτι ἐν αὐτοῖς» (διότι με αυτά): Διότι μέσω αυτών έζησαν όσοι πίστεψαν. «σός εἰμι» (δικός σου είμαι): Διότι αναζήτησα, λέει ο άνθρωπος, και αναζητώντας βρήκα, και βρίσκοντας σώθηκα. «ἐμὲ ὑπέμειναν» (εμένα καρτέρεσαν): Τον Χριστό οι Ιουδαίοι, όπως οι δαίμονες τον Αδάμ. «τὰ δὲ μαρτύρια»: Ο Υιός γνωρίζοντας το θέλημα του Πατρός· διότι για αυτό τον λόγο ήλθε, για να σώσει τον άνθρωπο. «πάσης συντελείας» (κάθε συντέλειας): Για όλα, λέει, τα δημιουργήματα θα υπάρξει τέλος και ταυτόχρονα λήθη των πάντων. «πλατεῖα» (πλατιά): Διότι μόνο αυτή (η εντολή) έχει αιώνιο πλάτος που επιτυγχάνεται. «ὡς ἠγάπησα» (πόσο αγάπησα): Διότι σε όλη τους τη ζωή οι πιστοί δεν αδρανούν ως προς την τήρηση του νόμου. «ὑπὲρ τοὺς ἐχθρούς» (περισσότερο από τους εχθρούς): Διότι περισσότερο από τους Έλληνες και τη σοφία τους, ο πιστός άνθρωπος έγινε σοφός στα προστάγματα της χάριτος. «ὑπὲρ πάντας» (περισσότερο από όλους): Διότι κακοί δάσκαλοι είναι οι σοφοί των Ελλήνων· περισσότερο όμως από αυτούς ο πιστός άνθρωπος κατανοεί και γνωρίζει τον Θεό με τη μελέτη των θείων Γραφών. «ὑπὲρ πρεσβυτέρους» (περισσότερο από τους πρεσβυτέρους): Περισσότερο από τους αρχαίους φιλοσόφους, οι οποίοι δεν απέφυγαν να ταράξουν <κατά του Κυρίου> τον ουρανό (τον άνθρωπο)· περισσότερο από αυτούς [ο πιστός] που αναζητά τις εντολές του Θεού είναι σοφότερος. Διότι αυτούς υπονόησε ο προφήτης. «ἐκ πάσης ὁδοῦ» (από κάθε οδό): Διότι οι πιστοί ούτε συναναστρέφονται με αυτούς ούτε πορεύονται σύμφωνα με τη διδαχή τους. «ὅπως ἂν φυλάξω» (για να τηρήσω): Διότι η σπουδή του πιστού είναι αυτή, το να τηρεί τα λόγια του Θεού.

Εκείνοι, λοιπόν, ήλπισαν να με παραδώσουν στον θάνατο· εγώ όμως, προσέχοντας τα δικά σου μαρτύρια, καρπώθηκα από αυτά τη ζωή. Με πολλούς τρόπους εκείνοι που ζουν μέσα σε αμαρτίες εγείρονται εναντίον των δικαίων, μη προσδοκώντας την κρίση και την ανταπόδοση, ούτε την ισόρροπη τιμωρία της κακίας τους, θεωρώντας ασφαλή τα παρόντα, συγκεντρώνοντας πλούτο από την αδικία και κατασπαταλώντας τα ξένα αγαθά. Οι δίκαιοι, αντίθετα, εκζητούν τα μαρτύρια του Θεού, και ό,τι κι αν τους συμβεί, δεν παρεκκλίνουν από τις εντολές του. Σε κάθε συντέλεια είδα ένα πέρας· είναι πάρα πολύ πλατιά η εντολή σου.

Ο δε Σύμμαχος αναφέρει τα εξής: «Σε κάθε κατασκευή είδα τέλος· η εντολή σου είναι εξαιρετικά ευρύχωρη». Όλα τα ανθρώπινα πράγματα, λέγει, και ο πλούτος και η περιουσία και η δυναστεία, οι ηγεμονίες και οι στρατηγίες, οι τυραννίες και οι βασιλείες, έχουν τέλος, και μάλιστα γρήγορο τέλος. Ενώ η δική σου εντολή είναι πλατιά και άφθαρτη, και σε όσους την τηρούν προξενεί τον απέραντο και αιώνιο πλούτο, καθώς και τα αγαθά που δεν επιδέχονται καμία μεταβολή. Διότι οι μεν αμαρτωλοί, οι οποίοι πλουτίζουν και ευφραίνονται στον παρόντα βίο, και διέρχονται τη ζωή τους μέσα σε ευημερία και εξουσία, θεωρούν πως τα παρόντα πράγματα αποτελούν το τελικό όριο των αγαθών. Ο προφήτης όμως δεν φρονεί έτσι, αλλά ψάλλει: «Σε κάθε συντέλεια είδα ένα πέρας· η εντολή του Θεού είναι εξαιρετικά πλατιά», και διαμένει εις τον αιώνα, και έχει ως ανταπόδοση τα αιώνια αγαθά.

Τα δημιουργήματα έχουν λάβει από τον Δημιουργό τάξη και αρχή, και ορισμένα από αυτά και τέλος· η αρετή όμως διαθέτει τέλος απέραντο. Διότι, λέγει ο Υμνωδός, «σε κάθε τι που έχει συντέλεια είδα τέλος· αλλά η εντολή σου είναι πάρα πολύ πλατιά και απέραντη». Εάν προχωρήσουν μερικοί καλοί εργάτες από τη δύναμη της πράξεως στη δύναμη της θεωρίας, και «η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει»· και «ο Κύριος θα φυλάξει την είσοδο του φόβου σου, και την έξοδο της αγάπης σου», επομένως το τέλος της είναι απέραντο, και προκόπτοντας σε αυτήν ποτέ δεν θα φτάσουμε σε κατάληξη. Ούτε στον παρόντα ούτε στον μέλλοντα αιώνα, καθώς θα προσλαμβάνουμε διαρκώς φως γνώσεως πάνω στο φως. Αν και ίσως φαίνεται παράξενο στους πολλούς αυτό που λέγεται, ωστόσο, σύμφωνα με την απόδειξη που προαναφέραμε, ω μακάριε, εγώ τουλάχιστον δεν θα έλεγα ότι οι νοερές ουσίες στερούνται προκοπής, αλλά ορίζω ότι προσλαμβάνουν πάντοτε δόξα πάνω στη δόξα και γνώση πάνω στη γνώση. Μην απορήσεις αν πολλές φορές οι δαίμονες μάς υποβάλλουν αγαθά νοήματα και ύστερα αντιλέγουν νοερά σε αυτά· διότι ο σκοπός των εχθρών μας σε αυτό είναι να μας πείσουν ότι γνωρίζουν και τα ενδόμυχα διανοήματα της καρδιάς μας. Μη θέλεις να γίνεσαι αυστηρός κριτής όσων διδάσκουν μεγάλα πράγματα με τον λόγο, όταν τους βλέπεις να είναι οκνηρότεροι στην πράξη· διότι πολλές φορές η ωφέλεια από τον λόγο αναπλήρωσε την έλλειψη του έργου.

«Εάν όμως, αμαρτάνοντας, γίνεσαι οικείος με τον εχθρό και αποστάτη, γιατί ψεύδεσαι λέγοντας ότι είσαι δικός μου; Γίνε δικός μου, και εγώ γίνομαι δικός σου». «Εμένα με καραδοκούσαν αμαρτωλοί για να με εξολοθρεύσουν», είτε αιμοχαρείς άνδρες είτε δυσμενείς δαίμονες παραμονεύουν για την απώλειά μου, διότι «κατανόησα τα μαρτύριά σου», μην έχοντας τα δικά τους φρονήματα. «Σε κάθε τι το τέλειο είδα το τέλος του, η εντολή σου όμως είναι υπερβολικά πλατιά». Κάθε έργο έχει ένα τέλος· η εφαρμογή όμως των εντολών σου και ο φωτισμός που προέρχεται από αυτές είναι εξαιρετικά πλατύς και απέραντος, αναβαίνοντας από την πρακτική δύναμη προς την δύναμη της θεωρίας και μην τελειώνοντας ποτέ. «Βοήθησέ με και θα σωθώ, και θα μελετώ τα δικαιώματά σου διαπαντός». Ούτε να μελετά κανείς όπως πρέπει ούτε να σωθεί είναι δυνατόν χωρίς τη δική σου βοήθεια. Και ο Χριστός, επιβεβαιώνοντας αυτό, έλεγε ότι «χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου, διότι φοβήθηκα από τα κρίματά σου».

Έπειτα, μετά από κάποια χρόνια, όταν επέστρεψε ο Αρκάδιος, περιλάμποντας τη βασιλεύουσα με την αρετή, την οξύνοια και τη χρηστότητα των τρόπων του, δεν ανεχόταν να νιώσει κορεσμό από αυτά τα χρηστά πλεονεκτήματα, διότι ο θείος έρωτας και η κατά Θεόν προκοπή δεν γνωρίζουν ποτέ κορεσμό, αλλά όσο περισσότερο πλουτίζει κανείς σε αρετές, τόσο περισσότερες επιθυμεί, και όσο περισσότερο στρέφει κανείς την έφεσή του προς τον ουρανό, τόσο μεγαλύτερη ένταση αποκτά για τα άνω, και όσο περισσότερο ποτίζεται κανείς από τη θεία και αδαπάνητη πηγή, τόσο πιο άφθονα, σαν τα ελάφια προς τις πηγές των υδάτων, ελκύεται, φλεγόμενος και πυρπολούμενος από τον θείο έρωτα. Γι' αυτό και κάποιος, αναβλύζοντας πηγή ζωντανού ύδατος και διψώντας και πάλι, έκραζε: «Σε δίψασε η ψυχή μου». Και: «Όπως επιποθεί το ελάφι τις πηγές των υδάτων, έτσι επιποθεί η ψυχή μου προς εσένα, ω Θεέ· δίψασε η ψυχή μου για τον Θεό, τον ισχυρό, τον ζωντανό· πότε θα έρθω και θα εμφανιστώ ενώπιον του προσώπου του Θεού;». Λιώνοντας από τη φλόγα αυτής της αγάπης, δροσιζόταν και τρεφόταν με τα ίδια του τα δάκρυα: «Έγιναν», λέει, «τα δάκρυά μου για μένα άρτος ημέρα και νύχτα». Ώστε όλα μεν έχουν κορεσμό, και όλα δέχονται τέλος· «Σε κάθε», λέει, «τελειότητα είδα τέλος· πλατιά» όμως και απέραντη «η εντολή σου» και ο καρπός της «σφόδρα», και μη έχοντας πέρας, δεν γνωρίζει ποτέ να λαμβάνει κορεσμό.