Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 120:1

Ωδή των αναβαθμών. ΡΚ΄. Υπόθεση. Ψάλλει τη δεύτερη ωδή, έχοντας ήδη απελευθερωθεί από την αιχμαλωσία, ενώ οδοιπορεί στη μακρά οδό μεταξύ Βαβυλώνας και Ιερουσαλήμ. Αυτός, έχοντας αποκλειστεί ανάμεσα στα όρη, προσεύχεται να του δοθεί βοήθεια· και αφού τον εισάκουσε, το προφητικό Πνεύμα αποφαίνεται: Ο Κύριος θα φυλάξει την είσοδό σου και την έξοδό σου.

Ύψωσα τους οφθαλμούς μου προς τα όρη... Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη. Για να δείξει τη δύναμη του Θεού, λέγει, Εκείνου που εποίησε τον ουρανό και τη γη. Ας μην επιτρέψει να κλονιστεί το πόδι σου, ούτε να νυστάξει αυτός που σε φυλάττει. Αυτήν την ελπίδα να έχεις και θα σωθείς. Το δε «δεν θα νυστάξει» δεν αναφέρεται στον κόπο εκείνων που φυλάσσουν τα στρατόπεδα, τις πόλεις και τα ποίμνια, αλλά το απαθές της Θείας φύσεως φανερώνει η φράση: «δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Δίνει δε την εντύπωση ότι νυστάζει, όταν εμείς κλονιζόμαστε από τις ασταθείς καταστάσεις της ζωής και από τις εναντίον μας επιβουλές.

Κεφ. 9, στ. 5. Αυτός που παλαιώνει τα όρη και δεν το γνωρίζουν, αυτός που τα ανατρέπει με οργή. Όρη είναι οι προφήτες, ο Μωυσής και οι καθεξής. Και αυτό το φανερώνει η Γραφή: «Ύψωσα τα μάτια μου προς τα όρη, από όπου θα έλθει η βοήθειά μου». Εκείνος που αφοσιώνει τον νου του στους λόγους των προφητών, ύψωσε τα μάτια του προς τα όρη, βλέποντας ότι η βοήθειά του θα έλθει μέσα από τους λόγους που γίνονται κατανοητοί στους προφήτες, από τον Κύριο που δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, ο οποίος γέμισε με μυστήρια την καθαρή καρδιά των προφητών.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΚ΄. Σήκωσα τα μάτια μου προς τα όρη. Εκείνος που απαλλάχτηκε από τη δουλεία στους εχθρούς, και βρίσκεται ήδη στον δρόμο που οδηγεί προς την πόλη του Θεού, σηκώνει ψηλά τα μάτια του εδώ κι εκεί προς τα όρη, αναλογιζόμενος και ερευνώντας από πού θα του έλθει βοήθεια. Αφού όμως περιεργάστηκε με το βλέμμα του όλα τα μέρη του κόσμου και τα ύψη, δεν βρίσκει το ζητούμενο σε κανένα από τα αισθητά. Ανατρέχοντας όμως με τον νου και τα μάτια της ψυχής στον Ποιητή και Δημιουργό των πάντων, στέκεται εκεί, και ψάλλει τη δεύτερη ωδή λέγοντας: Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη.

Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ήρα: Δεν σήκωσα, λέει ο άνθρωπος, τα μάτια μου στα δόγματα (λόγια) των προφητών· διότι από εκεί κηρυσσόμενος ο Χριστός ερχόταν να βοηθήσει τον άνθρωπο. Η βοήθεια: Βλέπεις πώς απέβλεπε προς τον Χριστό περιμένοντας βοήθεια; Διότι γι' αυτό έγιναν τα πάντα. Μη δως: Για να μην σαλευτώ και πέσω σε ολίσθημα. Μηδέ νυστάξει: Ο Θεός δεν δέχεται ύπνο· διότι υπάρχει αναλλοίωτος και άυπνος (διότι είναι αόρατος και άυπνος). Ιδού: Ο Χριστός ως άυπνος φύλαξε τον λαό των εθνών. Διότι Ισραήλ ερμηνεύεται είδος Θεού (ερμηνεύεται αυτός που βλέπει τον Θεό). Κύριος: Ο Πατέρας τον Υιό, επειδή είναι η δεξιά του Πατέρα. Μιλάει δε για το δεσποτικό σώμα. Ημέρας: Διότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Θεός φυλάει τους πιστούς· διότι και τη νύχτα και την ημέρα κοινώνησε στο πάθος. Κύριος φυλάξει: Μιλάει για τον άνθρωπο, τον οποίο ανέλαβε και έσωσε, κάνοντάς τον νοερό. Φυλάξαι: (Την ψυχή) που ανέλαβε μαζί με το σώμα ο Χριστός. Κύριος φυλάξει: Την είσοδο του ανθρώπου στον κόσμο· ομοίως μιλάει για την είσοδο από τον κόσμο και την έξοδο από την Παρθένο, ότι και οι δύο φυλάχθηκαν σώες. Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ευφράνθην: Με τους προφήτες· διότι αυτοί προμήνυσαν τον Χριστό, και έπειτα οι απόστολοι, οι οποίοι μας κήρυξαν την Εκκλησία. Εστώτες: Φανερώνει την Εκκλησία και με αυτόν τον τρόπο.

Στον ΡΚ΄ Ψαλμό. Ωδή των αναβαθμών. Άλλος: Άσμα για τις αναβάσεις. Ύψωσα τα μάτια μου στα όρη, από όπου θα έλθει η βοήθειά μου. Έτερος: Υψώνω τα μάτια μου στα όρη, από όπου θα έλθει η βοήθειά μου. α΄. Δες μια ψυχή που βρίσκεται σε απορία και αμηχανία, επειδή είναι βυθισμένη στις συμφορές, και η οποία, θέλοντας να βρει παρηγοριά, στρέφει το βλέμμα της προς τον Θεό. Και αυτό πάλι είναι ένα κατόρθωμα που προέρχεται από τους πειρασμούς, και ένα κέρδος που της δίνει φτερά και την αφυπνίζει, και την κάνει να αναζητά την άνωθεν συνδρομή, αποκόπτοντάς την από όλα τα βιωτικά. Διότι, εάν οι Ιουδαίοι, που είχαν παχυλή αντίληψη και ήταν προσηλωμένοι στη γη, γίνονταν από την ταλαιπωρία της αιχμαλωσίας τόσο πρόθυμοι και έστρεφαν το βλέμμα τους προς τον ουρανό, πολύ περισσότερο θα ήταν δίκαιο να το κάνουμε εμείς αυτό στις δύσκολες περιστάσεις και να καταφεύγουμε στον Θεό, εφόσον από εμάς απαιτείται μεγαλύτερη πνευματική ακρίβεια σε σχέση με εκείνους. Επειδή, δηλαδή, εκείνοι ήταν τότε εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε εχθρούς, και δεν διέθεταν ούτε πόλη, ούτε τείχος, ούτε πύργο, ούτε όπλα, ούτε ανθρώπινη συμμαχία, ούτε χρηματική περιουσία, ούτε τίποτα άλλο παρόμοιο, αλλά ζούσαν ως αιχμάλωτοι και δούλοι ανάμεσα σε ανθρώπους που ήταν ταυτόχρονα και κύριοί τους και εχθροί τους. Πιεζόμενοι δε από το μέγεθος των συμφορών, κατέφυγαν στο ακαταμάχητο χέρι, και αφού στερήθηκαν εντελώς την ανθρώπινη βοήθεια, μέσα από αυτήν την εγκατάλειψη οδηγήθηκαν στην κατά Θεόν φιλοσοφία. Γι' αυτό και έλεγαν: Ύψωσα τα μάτια μου στα όρη, από όπου θα έλθει η βοήθειά μου.

Ψαλμός ρκ΄. Ωδή των αναβαθμών. «Σήκωσα τα μάτια μου προς τα όρη» των ουρανών, «από όπου θα έλθει η βοήθειά μου», για να με απαλλάξει από τη μοχθηρή δουλεία του εχθρού. Και δεν διαψεύσθηκε η προσδοκία μου, αλλά «η βοήθειά μου προήλθε από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη», η οποία με διδάσκει και μου λέει: «Μην παραδώσεις σε κλυδωνισμό» της τρικυμίας των παθών εκουσίως «το πόδι» της προαιρέσεώς «σου και δεν πρόκειται να νυστάξει ο άγγελος που σε φυλάσσει». Και «ο Κύριος θα σε φυλάξει». Από κάθε κακό «θα φυλάξει την» μέσα στον βίο «είσοδό σου και την» από αυτόν «έξοδό σου» άθικτη «στον αιώνα του αιώνος».

Αλλά ας δώσουν χέρια και στους αισθητούς ποταμούς· «Οι ποταμοί», λέει, «θα χειροκροτήσουν όλοι μαζί». Ας περιμένουν δε βοήθεια και από τα γήινα βουνά· «Σήκωσα», λέει, «τα μάτια μου στα βουνά, από όπου θα έρθει η βοήθειά μου». Ας «αινέσουν» δε και τώρα τον Θεό «με τύμπανο και χορό» και «με έγχορδα και όργανα» και «με εύηχα κύμβαλα» και «με κύμβαλα αλαλαγμού». Ας θρηνήσει δε και το ένα δέντρο το άλλο δέντρο· «Ας ολολύξει», λέει, «το πεύκο, διότι έπεσε ο κέδρος». Ας εκλείψουν δε, σύμφωνα με αυτούς, και τα πρόβατα και τα βόδια· «Εξέλιπαν», λέει, «από την τροφή τα πρόβατα, και δεν θα υπάρχουν βόδια στις φάτνες».

Λέει επίσης ότι οι ποταμοί χτυπούν τα χέρια· «Οι ποταμοί», λέει, «θα χειροκροτήσουν όλοι μαζί». Μήπως άραγε και οι ποταμοί έχουν χέρια για να χειροκροτούν; Ή μήπως δεν υπονόησε μάλλον ως ποταμούς τους θείους αποστόλους, οι οποίοι αντήχησαν παντού τον λόγο της χάριτος και ως θεόβρυτοι ποταμοί πότισαν όλη τη γη με τα νάματα της θεογνωσίας; «Ύψωσα», δε, λέει, «τα μάτια μου προς τα όρη, από όπου θα έλθει η βοήθειά μου», δηλαδή προς τους ουρανούς, από όπου ήλθε η βοήθεια του προφήτη και όλων μας, ο Χριστός ο Κύριος. Και ως άλλα όρη πρέπει να εννοήσουμε τους αγίους αγγέλους, από όπου επίσης έρχεται η βοήθεια με θεϊκή πρόνοια· και ως αισθητά όρη το Θαβώριο και το Ερμώνιο και το Όρος των Ελαιών, από όπου και ήλθε συχνά ο Χριστός, «η βοήθεια των αβοήθητων», ανασταίνοντας νεκρούς, καθαρίζοντας λεπρούς, χαρίζοντας το φως σε τυφλούς και καλώντας αμαρτωλούς και τελώνες σε μετάνοια.

Γι' αυτόν τον λόγο, αφού απέκλεισε ως ασύμφορη την προσωπική του μετάβαση στη Σικελία, αναχώρησε από τον Αυλώνα με τις δυνάμεις που διέθετε, και αφού έφτασε στην Πελαγονία και τακτοποίησε τα πράγματα όπως του φαινόταν συμφέρον, αποφάσισε να στρέψει την ορμή του εναντίον των Σέρβων. Διότι αυτοί, όσο τα πράγματα του κράτους ήταν ήρεμα για τον αυτοκράτορα, προσποιούνταν ευνοϊκό πρόσωπο και εμπλούτιζαν τη γλώσσα τους με λόγια αντίθετα προς αυτά που έκρυβαν στα βάθη της καρδιάς τους. Όταν όμως εισέβαλαν στη στεριά και στη θάλασσα όσα συνοπτικά ανέφερε η διήγηση, αποθρασύνθηκαν υπέρμετρα, εκμεταλλευόμενοι την ευκαιρία, και πήραν τα όπλα εναντίον των Ρωμαίων και προξένησαν καταστροφές στις όμορές τους χώρες που βρίσκονταν υπό ρωμαϊκή κυριαρχία. Έτσι λοιπόν, παίρνοντας το καλά εξοπλισμένο τμήμα του στρατού και οργανώνοντάς το για ταχεία κίνηση, εισέβαλε στη Σερβία. Όμως, η αυτοκρατορική εκστρατεία εναντίον του δεν διέφυγε της προσοχής του σατράπη της, παρόλο που ο βασιλιάς βιαζόταν να περάσει απαρατήρητος. Εκείνος, μη έχοντας τι να πράξει και μη θεωρώντας τον εαυτό του ικανό μαχητή για να αντιμετωπίσει τις ρωμαϊκές δυνάμεις, αποχωρεί από τα πεδινά και υψώνει τα μάτια του προς τα βουνά, από όπου προσδοκούσε ότι θα του έρθει βοήθεια. Όσο για τα πλήθη των δικών του ανθρώπων, που έμοιαζαν με κοπάδια ζώων που βόσκουν τη χλωρή βλάστηση του δάσους, τα εγκατέλειψε στους επιτιθέμενους για να τα διασκορπίσουν και να τα εξοντώσουν, αφήνοντας τον καθένα να βρει τη σωτηρία του μέσω της φυγής και να σώσει τη ζωή του τρέχοντας, έχοντας τον ίδιο ως παράδειγμα προς μίμηση.

Γι' αυτό πρέπει ο νους να αποβλέπει πάντοτε προς τον Θεό, από όπου θα του έρθει η βοήθεια, και με τη συνεχή προς Αυτόν ανάταση να περιλαμφθεί από τις νοητές ακτίνες που πηγάζουν από εκεί και να αλλοιωθεί, μέχρις ότου αποκτήσει το αναλλοίωτο· ώστε, μετά την αλλοίωσή του, να καταστεί άρχοντας σε όλη τη γη, χωρίς να τολμά να του επιτεθεί καμία γήινη επιθυμία, αλλά να τον φρίττουν και να τον τρέμουν όλα τα γήινα, όχι εξαιτίας του ιδίου, αλλά εξαιτίας Εκείνου που είναι φοβερός ακόμη και στα Χερουβείμ και ο Οποίος βρίσκεται μαζί του, και να μην υποστεί πλέον κανέναν χωρισμό ή διάσταση από τον Θεό, χωρίς καν να τα υποπτεύεται.

Ύψωσε τα μάτια σου προς τα όρη, από όπου ήρθε σε σένα η βοήθεια και θα έρχεται ξανά και ξανά. Μην τα στρέφεις προς τα κάτω· μην τα στρέφεις προς τον εαυτό σου —διότι τέτοια μεγάλα έργα δεν προέρχονται από την ανθρώπινη δύναμη ούτε μόνο από αυτήν, αλλά εξ ολοκλήρου ή κατά το πλείστον από τη θεία χάρη— και εν τω Θεώ, ο Οποίος συντρίβει τους εχθρούς, θα αποκτήσεις δύναμη, την οποία θα εδραιώσεις στον εαυτό σου ή και θα προσελκύσεις ακόμη περισσότερη, αν γίνεις ευγνώμων σε Εκείνον που χορηγεί τη χάρη. Τέτοιος θα γινόσουν, εάν γίνεσαι εικόνα Του μέσω της αγαθότητας που εκχέεται και σε πλουσίους και σε φτωχούς, σε εκείνους που ζουν πιο ιερά και σε εκείνους που ζουν πιο κοινά, δηλαδή πιο θεϊκά και πιο ανθρώπινα, στο μέτρο που ο καθένας έχει ανάγκη από αυτήν, χάρη στην οποία μακάρι να λυτρωθείς από τα πονηρά πράγματα και από τον πονηρό, ώστε ούτε να πάθεις κακό ούτε να γίνεις κακός.

Γι' αυτό και υψώνουμε τα μάτια μας μόνο προς τον Θεό, ο οποίος δύναται να δώσει τέλος σε αυτά, και προς τα όρη της δικής Του δικαιοσύνης, από όπου θα έρθει σε εμάς η βοήθεια. Διότι εκείνος που μας δίδαξε οπωσδήποτε, και με όσα έπραττε και με όσα έλεγε, να είμαστε ευγνώμονες —και τι λέω ευγνώμονες; ακόμη και σε αυτούς που μας κάνουν κακό να παρέχουμε αγαθά—, Αυτός είτε θα διορθώσει τα στρεβλά είτε, βλέποντάς τα αδιόρθωτα, οπωσδήποτε θα τα συντρίψει, όπως είναι ο νόμος Του ανέκαθεν.