Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 120:3

Ύψωσα τους οφθαλμούς μου προς τα όρη... Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη. Για να δείξει τη δύναμη του Θεού, λέγει, Εκείνου που εποίησε τον ουρανό και τη γη. Ας μην επιτρέψει να κλονιστεί το πόδι σου, ούτε να νυστάξει αυτός που σε φυλάττει. Αυτήν την ελπίδα να έχεις και θα σωθείς. Το δε «δεν θα νυστάξει» δεν αναφέρεται στον κόπο εκείνων που φυλάσσουν τα στρατόπεδα, τις πόλεις και τα ποίμνια, αλλά το απαθές της Θείας φύσεως φανερώνει η φράση: «δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Δίνει δε την εντύπωση ότι νυστάζει, όταν εμείς κλονιζόμαστε από τις ασταθείς καταστάσεις της ζωής και από τις εναντίον μας επιβουλές.

Διότι φρονώ ότι η δύναμη της ψυχής είναι διττή, παρότι η ίδια η ψυχή είναι μία και η αυτή: η μία είναι η ζωτική δύναμη του σώματος, και η άλλη είναι η θεωρητική των όντων, την οποία βεβαίως ονομάζουμε και λογιστική. Αλλά τη ζωτική δύναμη, επειδή η ψυχή έχει συγκερασθεί με το σώμα, τη χορηγεί φυσικώς εξαιτίας του συγκερασμού αυτού, και όχι από προαίρεση. Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν ο ήλιος, όταν λάμψει, να μη φωτίσει εκείνο πάνω στο οποίο έριξε τις ακτίνες του, έτσι είναι αδύνατον η ψυχή να μη ζωοποιεί το σώμα στο οποίο ευρίσκεται. Η θεωρητική δύναμη, όμως, έχει την κίνησή της εξαρτώμενη από την προαίρεση. Εάν λοιπόν η ψυχή φροντίζει ώστε το θεωρητικό και λογιστικό της μέρος να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση, όπως λέει ο Προφήτης: «Ας μη νυστάξει αυτός που σε φυλάσσει»· τότε κατευνάζει τα πάθη του σώματος με διπλό τρόπο: αφενός με τη θεωρία των ανώτερων και οικείων προς αυτήν πραγμάτων με την οποία απασχολείται, και αφετέρου επιβλέποντας την αταραξία του σώματος, τα σωφρονίζει και τα καταστέλλει. Εάν όμως, έχοντας ασπασθεί την αδράνεια, διατηρεί το θεωρητικό της μέρος ακίνητο, τότε τα πάθη του σώματος, βρίσκοντας το ζωτικό μέρος αδρανές και διαμοιράζοντάς το, χωρίς να υπάρχει κανένας για να τα επιστατεί και να τα ανακόπτει, συμπαρασύρουν την ψυχή προς τις δικές τους ορμές και ενέργειες. Ώστε τα πάθη του σώματος είναι μεν βίαια, όταν αδρανεί ο εντός ημών λόγος, αλλά υπάκουα, όταν αυτός τα βάζει σε τάξη και τα κυβερνά. Επομένως, το σώμα δεν είναι αξιοκατάκριτο για όσους επιθυμούν να έχουν ορθή γνώση περί αυτού.

Επομένως, μαθαίνουμε από τη διδάσκαλο αυτό το δόγμα, ότι δηλαδή η μεν ανθρώπινη φύση δημιουργήθηκε ως απεικόνισμα του αληθινού φωτός, λάμποντας με την ομοιότητα προς το αρχέτυπο κάλλος, μακριά από τα σκοτεινά χαρακτηριστικά, ο δε πειρασμός, επιβάλλοντας με απάτη τον φλογερό καύσωνα, κατέλαβε την πρώτη βλάστηση ενώ ήταν ακόμη τρυφερή και χωρίς ρίζες· και, προτού αποκτήσει κάποια σταθερή έξη προς το αγαθό και προτού δώσει χώρο στις ρίζες να προχωρήσουν σε βάθος μέσω της καλλιέργειας των λογισμών, αμέσως την ξέρανε μέσω της παρακοής και μετέτρεψε τη χλοερή και ακμαία μορφή της σε μαύρη εξαιτίας της καύσης. Και αν η εχθρική προσβολή του πειρασμού ονομάζεται ήλιος, ας μην παραξενεύεται κανένας από τους ακροατές, εφόσον διδάσκεται κάτι τέτοιο σε πολλά σημεία από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι και στη δεύτερη ωδή των Αναβαθμών απευθύνει αυτήν την ευλογία σε εκείνον που έχει τη βοήθεια του Κυρίου, του ποιητή του ουρανού και της γης: το να μην κατακαίγεται από τον ήλιο κατά τη διάρκεια της ημέρας. Επίσης, και ο προφήτης Ησαΐας, προφητεύοντας την κατάσταση της Εκκλησίας, περιγράφει την πολιτεία της σαν μια πομπή, λαμπρύνοντας τον λόγο με τη διήγηση.

«Μην επιτρέψεις», λέγει, «να κλονιστεί το πόδι σου, και δεν θα νυστάξει εκείνος που σε φυλάττει». Επομένως, η παρούσα ρήση βρίσκεται σε ακολουθία με τον προηγούμενο λόγο. Εκείνος πρόσταξε να αναζητούμε για να βρούμε, ενώ ετούτος συμβουλεύει να διαφυλάττουμε για να μην χάσουμε. Ο τρόπος δε της διαφυλάξεως των αγαθών έγκειται στο να αποβάλλουμε όσα νοούνται ως αντίθετά τους· όπως ακριβώς σε μία πολιορκούμενη πόλη η φρουρά γίνεται πιο ασφαλής όταν εκδιωχθούν οι προδότες, διότι όσο αυτοί παραμένουν στο εσωτερικό της, οι κρυφοί εχθροί επιβουλεύονται περισσότερο από τους φανερούς. Διότι, λέγει, υπάρχει καιρός για να διαφυλάττει κανείς και καιρός για να αποβάλλει.

Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ήρα: Δεν σήκωσα, λέει ο άνθρωπος, τα μάτια μου στα δόγματα (λόγια) των προφητών· διότι από εκεί κηρυσσόμενος ο Χριστός ερχόταν να βοηθήσει τον άνθρωπο. Η βοήθεια: Βλέπεις πώς απέβλεπε προς τον Χριστό περιμένοντας βοήθεια; Διότι γι' αυτό έγιναν τα πάντα. Μη δως: Για να μην σαλευτώ και πέσω σε ολίσθημα. Μηδέ νυστάξει: Ο Θεός δεν δέχεται ύπνο· διότι υπάρχει αναλλοίωτος και άυπνος (διότι είναι αόρατος και άυπνος). Ιδού: Ο Χριστός ως άυπνος φύλαξε τον λαό των εθνών. Διότι Ισραήλ ερμηνεύεται είδος Θεού (ερμηνεύεται αυτός που βλέπει τον Θεό). Κύριος: Ο Πατέρας τον Υιό, επειδή είναι η δεξιά του Πατέρα. Μιλάει δε για το δεσποτικό σώμα. Ημέρας: Διότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Θεός φυλάει τους πιστούς· διότι και τη νύχτα και την ημέρα κοινώνησε στο πάθος. Κύριος φυλάξει: Μιλάει για τον άνθρωπο, τον οποίο ανέλαβε και έσωσε, κάνοντάς τον νοερό. Φυλάξαι: (Την ψυχή) που ανέλαβε μαζί με το σώμα ο Χριστός. Κύριος φυλάξει: Την είσοδο του ανθρώπου στον κόσμο· ομοίως μιλάει για την είσοδο από τον κόσμο και την έξοδο από την Παρθένο, ότι και οι δύο φυλάχθηκαν σώες. Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ευφράνθην: Με τους προφήτες· διότι αυτοί προμήνυσαν τον Χριστό, και έπειτα οι απόστολοι, οι οποίοι μας κήρυξαν την Εκκλησία. Εστώτες: Φανερώνει την Εκκλησία και με αυτόν τον τρόπο.

ΥΞΒ'. Προς τον Σερήνο, τριβούνο. Έχεις μεν τον Θεό να κατευοδώνει πάντοτε τα σχέδιά σου. Τώρα όμως, καθώς στέλνεσαι στη Θράκη, την ακρόπολη των ταραχών, έχεις ανάγκη από την εύνοια του Καίσαρα, την οποία του εξασφαλίζει πλουσιοπάροχα ο Ανδρόγυνος. Και εσύ, καθώς βρίσκεσαι σε αμηχανία επειδή πρόκειται να ριχτείς ανάμεσα σε λέοντες, φρόντισε να έχεις βοηθό σου την προσευχή. Και το γνωρίζω καλά, ότι δεν θα αποκοιμηθεί αυτός που σε φυλάει, αλλά θα συντρίψει τα σαγόνια της πονηρίας και θα σε επιστρέψει με ασφάλεια στη γη της κατοικίας σου.

Πρόσεξε λοιπόν, αγαπητέ, να μην αφήσεις τα βλέφαρά σου να νυστάξουν· πρόσεξε λοιπόν να μη νυστάξει αυτός που σε φυλάει· ολόγυρά μας περιφέρονται οι ασεβείς. Ο αντίδικός σας διάβολος σαν λιοντάρι που ωρύεται γυρίζει ζητώντας ποιον να καταπιεί. Γνωρίζοντας αυτά, τεκνία, ας αφυπνίσουμε τους εαυτούς μας, ας ετοιμαστούμε για πολέμους, και πάλι μετά από λίγο ας είμαστε έτοιμοι για απολογία. Έως πότε δεν θα προσέχουμε τα λόγια του Κυρίου που λέει: «Γίνεσθε έτοιμοι», δηλαδή για την αναχώρησή μας από εδώ; Έπειτα, όταν ο Κριτής ανοίξει τότε τα βιβλία –όχι άλλα ξένα βιβλία, που δεν γνωρίζαμε, αλλά αυτά που κρατάμε στα χέρια μας και διαβάζουμε και ακούμε καθημερινά, τα οποία μας υποδεικνύουν σε κάθε περίπτωση την ασφαλή οδό και την τήρηση κάθε εντολής– τι άραγε θα αποκριθούμε; Πώς άραγε θα κρυφτούμε από εκείνους που καταδιώχθηκαν από εμάς, και από άλλους που περιφρονήθηκαν και υπέφεραν πολλά δεινά, οι οποίοι μάλιστα θα στέκονται δίπλα στον Κριτή και θα φωνάζουν: «Εκδικήσου για εμάς επιτέλους, Κύριε· διότι είσαι ο Θεός των εκδικήσεων, Δέσποτα»; Τι έπρεπε λοιπόν να κάνουμε; Πείτε, εάν γνωρίζετε κάτι· διότι, όπως απέδειξε ο λόγος, είναι αδύνατον να ξεφύγουμε από τα χέρια του Κριτή. Και γνωρίζουμε καλά ότι τίποτα δεν Του μένει κρυφό. Γνωρίζουμε ότι και ο Άδης θα φανερωθεί γυμνός, και τα πάντα είναι γυμνά στα μάτια Του, και ότι κάθε έργο και κάθε πράξη, είτε αγαθή είτε φαύλη, είτε μικρή είτε μεγάλη, θα διαβαστεί στο μέσον εκείνου του θεάτρου, ενώπιον των αγγέλων, όλων των επουράνιων δυνάμεων και κάθε ανθρώπινης ύπαρξης.

Γ΄. Γι' αυτό πρέπει πάντοτε να προσέχουμε τους εαυτούς μας, μήπως τυχόν νυστάξουμε. Διότι, «Ιδού», λέγει, «δεν θα νυστάξει, ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ»· και: «Μη δώσεις σε κλονισμό το πόδι σου». Δεν είπε, «Μην κλονιστείς», αλλά, «Μη δώσεις». Άρα από εμάς εξαρτάται το να δώσουμε την αφορμή, και όχι από κάποιον άλλον. Διότι αν θέλουμε να στεκόμαστε σταθεροί και αμετακίνητοι, δεν θα κλονιστούμε· επειδή, με το να μιλήσει έτσι, αυτό ακριβώς υπονόησε. Τι λοιπόν; Τίποτε δεν εξαρτάται από τον Θεό;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, μόνο σε αυτό το έμβιο ον έδωσε ο Θεός όρθια διάπλαση, και τοποθέτησε τα μάτια στο υψηλότερο σημείο του σώματος, διδάσκοντας ακόμη και μέσα από τα αισθητά ότι πρέπει να κοιτάζουμε προς τα ύψη. Διότι μόνο αυτό το πλάσμα είναι έτσι πλασμένο· ενώ όλα τα άλλα βλέπουν προς τα κάτω και είναι στραμμένα προς τη γη. Ο άνθρωπος όμως είναι στραμμένος προς τον ουρανό, για να παρατηρεί τα εκεί, για αυτά να φιλοσοφεί, αυτά να αναλογίζεται, και να έχει οξυδερκές το βλέμμα της ψυχής. Γι' αυτό ακριβώς και κάποιος σοφός έλεγε: «Του σοφού τα μάτια βρίσκονται στο κεφάλι του»· δηλαδή, έχει απαλλαγεί από όλα τα χαμηλά, το πολίτευμά του βρίσκεται στον ουρανό και στοχάζεται τα υψηλά. «Μην αφήσεις να κλονιστεί το πόδι σου, ούτε πρόκειται να νυστάξει εκείνος που σε φυλάσσει». Βλέπεις πόση προθυμία απαιτεί από εμάς ο λόγος αυτός; Διότι, επειδή έκαναν μνεία της βοήθειας και επικαλούνται την άνωθεν ενίσχυση, προτρέπει και συμβουλεύει, λέγοντας σχεδόν το εξής: Εάν θέλεις να την απολαύσεις, συνεισέφερε και εσύ από την πλευρά σου τα δικά σου. Και ποια είναι η προτροπή του;

Άκουσε: Μην αφήσεις το πόδι σου να κλονιστεί· δηλαδή, μην ανατραπείς, μη σκανδαλιστείς, και τότε θα έχεις τον Θεό να σου τείνει το χέρι, να μην σε εγκαταλείπει, να μην σε αφήνει. Επομένως, σε εμάς εναπόκεινται οι αρχές, και εμείς είμαστε κύριοι αυτού.

Επειδή όμως, κύριοι, όταν επιθυμούμε να επιτύχουμε κάτι, πρέπει και εμείς να συνεισφέρουμε τα δικά μας (διότι έτσι θέλει και ο Θεός)· και έστω κι αν αυτά είναι μικρά και ευτελή, πρέπει ωστόσο να τα συνεισφέρουμε, όχι αδρανώντας, ούτε κοιμώμενοι και ροχαλίζοντας, ούτε παραδομένοι στη ραθυμία, αλλά ενεργώντας και προσπαθώντας με ζήλο να σωθούμε. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε μίσθωσε εργάτες και κατά την ενδέκατη ώρα. Αν και, τι το τόσο σπουδαίο επρόκειτο να κάνουν κατά την ενδέκατη ώρα; Αλλά το έπραξε για να έχει την εργασία τους ως αφορμή, ως πρόφαση για να τους δώσει τους στεφάνους. Γι' αυτό λέει: «Μην αφήσεις να κλονιστεί το πόδι σου, και δεν πρόκειται να νυστάξει αυτός που σε φυλάττει». Εάν εσύ προσφέρεις τα δικά σου, θα ακολουθήσουν και τα δικά Του. Από αυτό καταδεικνύεται και το εξής: ότι, ακόμη κι αν εμείς συνεισφέρουμε τα δικά μας, όμως και πάλι έχουμε ανάγκη από τη δική Του συνδρομή, ώστε να βρισκόμαστε σε ασφάλεια και να παραμένουμε ακλόνητοι.

βʹ. Ποιος όμως αφήνει το πόδι του να κλονιστεί; Εκείνος που βαδίζει πάνω σε πράγματα ολισθηρά, τα οποία δεν έχουν ισχυρή βάση, όπως είναι ο έρωτας για τα χρήματα, όπως είναι ο πόθος για τα βιοτικά. Γι' αυτό διαρκώς ανατρέπονται και καταπίπτουν, και επικρεμούν πάνω στον εαυτό τους τον έσχατο κίνδυνο. Διότι εκείνα τα πράγματα δεν είναι ποτέ ασάλευτα, ούτε είναι ποτέ ακίνητα, αλλά πάντοτε μεταβάλλονται και μετατοπίζονται, και ταράσσονται περισσότερο από τα κύματα, και παρέρχονται ταχύτερα από τα ρεύματα των ποταμών, και είναι πιο ασθενικά από κάθε άμμο και διαρρέουν. «Ιδού, δεν θα νυστάξει, ούτε θα αποκοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Εάν έχεις τέτοια διάθεση, λέει, «δεν θα νυστάξει, ούτε θα αποκοιμηθεί», δηλαδή, δεν θα εγκαταλείψει, δεν θα παραμελήσει, δεν θα αφήσει γυμνό και έρημο. Θέλοντας να υποδηλώσει αυτό, και όχι τυχαία, χρησιμοποίησε τη φράση: «Αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Και αυτό που εννοεί, είναι το εξής: Εάν αυτό είναι το διαρκές έργο του, το να σε διατηρεί δηλαδή σε ασφάλεια ανέκαθεν και από την εποχή των προγόνων σου, δεν πρόκειται να εγκαταλείψει το έργο του, και δεν θα σταματήσει να πράττει αυτό που συνηθίζει, αρκεί εσύ να μην παραδώσεις το πόδι σου σε κλονισμό. Και όχι μόνο δεν θα εγκαταλείψει, αλλά και θα προστατεύσει με πολλή ασφάλεια.

Εσείς όμως που διώκεστε· «Ιδού, ο Κύριος κάθεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη», δηλαδή σε ψυχή που έχει υψωθεί πάνω από κάθε γήινη επιθυμία, «και θα έλθει στην Αίγυπτο», δηλαδή στην καρδιά που προηγουμένως ήταν σκοτισμένη, και θα σειστούν τα χειροποίητα είδωλα και τα διανοήματα του νου. Αν ο Χριστός φεύγει σωματικά από τον Ηρώδη, παρόλο που είναι παντοδύναμος, ας διδαχθούν οι προπετείς να μην ρίχνουν τους εαυτούς τους στους πειρασμούς. Διότι λέει, «μην αφήσεις να κλονιστεί το πόδι σου, και δεν θα νυστάξει ο άγγελος που σε φυλάσσει».

Ψαλμός ρκ΄. Ωδή των αναβαθμών. «Σήκωσα τα μάτια μου προς τα όρη» των ουρανών, «από όπου θα έλθει η βοήθειά μου», για να με απαλλάξει από τη μοχθηρή δουλεία του εχθρού. Και δεν διαψεύσθηκε η προσδοκία μου, αλλά «η βοήθειά μου προήλθε από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη», η οποία με διδάσκει και μου λέει: «Μην παραδώσεις σε κλυδωνισμό» της τρικυμίας των παθών εκουσίως «το πόδι» της προαιρέσεώς «σου και δεν πρόκειται να νυστάξει ο άγγελος που σε φυλάσσει». Και «ο Κύριος θα σε φυλάξει». Από κάθε κακό «θα φυλάξει την» μέσα στον βίο «είσοδό σου και την» από αυτόν «έξοδό σου» άθικτη «στον αιώνα του αιώνος».

Επειδή δε έπρεπε και ο ίδιος να τρέφεται από τους καρπούς των δικών του κόπων, σύμφωνα με την υπόσχεση· αυτός ο τρόπος γεωργίας αναδεικνύεται καινοφανής στα πνευματικά αγωνίσματα· διότι οι κόποι και οι καρποί είναι αντίστροφοι μεταξύ τους, και καθένα από τα δύο, ή μάλλον τα ίδια, είναι κατά κάποιον τρόπο και καρποί και κόποι, επιδεχόμενα τη διαφορά μόνο στα λόγια. Διότι, ταυτόχρονα με τη στιγμή που κάποιος κοπιάζει για την αρετή, αποκομίζει συγχρόνως και την καρποφορία των κόπων του, και ο κόπος του γίνεται γι' αυτόν απόκτηση της αρετής· το οποίο είναι οπωσδήποτε συγκομιδή καρπού, και αυτή η συγκομιδή ονομάζεται αντιστρόφως κόπος. Ας δούμε και εδώ πώς συνέβαινε αυτό στον άγιο, και τι είδους κόπους έδρεπε από την επίμονη και σύντονη εργασία της αρετής. Ο ίδιος ουδέποτε άφησε το πόδι του να κλονιστεί· γι' αυτό και ο άγγελος που τον φύλαγε δεν νύσταξε. Εκείνος όμως που παραμονεύει δόλια τη φτέρνα αυτών που συντρίβουν το κεφάλι του, ο σκολιός και πολυμήχανος όφις, μην αντέχοντας να βλέπει την τόση αρετή του ανδρός να προοδεύει τόσο απρόσκοπτα, εξαιτίας της οποίας ο ίδιος δεχόταν πολλά και καίρια χτυπήματα στο κεφάλι, προσπαθεί να ανταποδώσει το χτύπημα σε εκείνον που τον πλήττει. Και τον χτυπά· προκαλεί σφοδρούς πόνους σε όλο του το σώμα, λαμβάνοντας αφορμή από την υπερβολική σκληραγωγία, και κυρίως στα πόδια, προσβάλλοντάς τα με κάποια κακοήθη αποστήματα (φύματα)· νομίζοντας ότι έτσι θα υποσκελίσει τον αντίπαλο και θα τον καταστήσει πιο νωθρό και αδύναμο για την πάλη.

β'. Στις αγγελικές ασώματες δυνάμεις, τα αθάνατα στρατεύματα, στα οποία οι υπηρέτες και συγχρόνως λειτουργοί του Θεού έχουν διαφορετική θέση, διαφορετικές προσηγορίες, διαφορετικά αξιώματα, ενώ η ουσία τους είναι μία, με πολυποίκιλες ενέργειες: υπάρχουν τάξεις υμνολογικές, φρουροί των ουρανών που παρίστανται άμεσα στον Θεό, τάξεις εσώτερες, τάξεις εξώτερες, οι οποίες ονομάζονται και πύλες των ουρανών· τάξεις υψηλότερες, τάξεις κατώτερες, οι οποίες έλεγαν κάποτε προς τις ανώτερες: «Άρατε πύλας, οι άρχοντες, υμών»· τάξεις που αποστέλλουν, τάξεις που αποστέλλονται, τάξεις που μυσταγωγούν, τάξεις που μυσταγωγούνται· διαφορετικές είναι οι τάξεις των διαφόρων αγγέλων. Άγγελοι ίπτανται στον αέρα, διασώζοντας τις ψυχές των αγίων από τα πνεύματα του αέρα· και δηλώνοντας αυτό ο πατριάρχης Ιακώβ, λέει προτού τελευτήσει: «Ο άγγελος που με λυτρώνει από όλα τα κακά»· γι' αυτό και στους αγγέλους εμπιστεύεται η διοίκηση του επίγειου κόσμου, ασκώντας με Δεσποτικό νεύμα την πρέπουσα πρόνοια. Σε κάθε ψυχή αληθινού Χριστιανού έχει ανατεθεί από τον Θεό ένας άγγελος για φύλαξη και προστασία. Διότι λέει: «Μην επιτρέψεις να κλονιστεί το πόδι σου, και δεν θα νυστάξει αυτός που σε φυλάει».