Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 120:4

Γι' αυτό και ας τον παρακαλούμε. Πώς όμως τον παρακαλούμε; Με δεήσεις και προσευχές, όχι φωνάζοντας με το στόμα, αλλά προσευχόμενοι μέσα μας με τον λογισμό. Διότι, γιατί φωνάζεις όταν προσεύχεσαι, σαν να κοιμάται ο Θεός; «Ιδού, ούτε θα νυστάξει ούτε θα αποκοιμηθεί αυτός που φυλάει τον Ισραήλ». Αυτό έλεγε και ο Ιερεμίας: «Αγρύπνησε πάνω από τα ασεβήματά μου»· αυτό έλεγε και ο Ησαΐας: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Διότι ο Θεός δεν περιμένει τα λόγια των χειλιών. Εξάλλου, ο Σωτήρας έλεγε στο Ευαγγέλιο ότι «γνωρίζει ο Θεός τι έχετε ανάγκη προτού εσείς του το ζητήσετε». Γι' αυτό, ας μην προσευχόμαστε φωνάζοντας σαν από τυπική υποχρέωση, αλλά ακόμη κι αν προσεύχεσαι με το στόμα, να προσεύχεσαι και με τον νου. Διότι αυτό έλεγε και ο Παύλος: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου». Διότι, «Εκ βαθέων», λέει, «έκκραξα προς εσένα, Κύριε».

Ύψωσα τους οφθαλμούς μου προς τα όρη... Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη. Για να δείξει τη δύναμη του Θεού, λέγει, Εκείνου που εποίησε τον ουρανό και τη γη. Ας μην επιτρέψει να κλονιστεί το πόδι σου, ούτε να νυστάξει αυτός που σε φυλάττει. Αυτήν την ελπίδα να έχεις και θα σωθείς. Το δε «δεν θα νυστάξει» δεν αναφέρεται στον κόπο εκείνων που φυλάσσουν τα στρατόπεδα, τις πόλεις και τα ποίμνια, αλλά το απαθές της Θείας φύσεως φανερώνει η φράση: «δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Δίνει δε την εντύπωση ότι νυστάζει, όταν εμείς κλονιζόμαστε από τις ασταθείς καταστάσεις της ζωής και από τις εναντίον μας επιβουλές.

Στις απειλές, εξάλλου, συγκαταλέγεται και το ότι θα εγκαταλειφθεί κανείς σαν πολιορκημένη πόλη. Μας περικυκλώνουν οι εχθροί, παραμονεύοντας τη χαλάρωσή μας, για να μας επιτεθούν όταν είμαστε αφύλακτοι. Όπως ακριβώς, λοιπόν, μια πόλη που κυριεύθηκε με πολιορκία, αφού διαρπάχθηκε ο πλούτος που φυλασσόταν σε αυτήν, δεν έχει πια ούτε κλειστές πύλες ούτε φύλακες να αγρυπνούν στα τείχη, έτσι και η ψυχή, όταν κενωθεί από τους θησαυρούς της θείας δωρεάς που υπήρχαν σε αυτήν, παραβλέπεται πλέον ως ανάξια της θείας φρουράς. Γι' αυτό έχει ειπωθεί το: «Με κάθε προφύλαξη να τηρείς την καρδιά σου». Προκειμένου, λοιπόν, να γρηγορούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να νήφουμε, προσευχόμαστε, ώστε με το να επαγρυπνούμε εμείς οι ίδιοι για τη φύλαξή μας, να παρακαλούμε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί Εκείνος που φυλάσσει τον Ισραήλ. Διότι, «εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Όταν όμως, εξαιτίας της απουσίας των αγαθών έργων, εγκαταλείπει τη φρούρησή μας, μένουμε εκτεθειμένοι στους εχθρούς, έτοιμοι για διαρπαγή, αιχμαλωσίες και απαγωγές.

Και κάθε κατάσταση που προσιδιάζει στις δικές μας πράξεις, τρόπον τινά, την αποδίδουμε στον Θεό. Γι' αυτό, όταν εμείς νυστάζουμε και ενεργούμε νωθρά, λέγεται ότι ο Θεός κοιμάται, επειδή μας κρίνει ανάξιους της άγρυπνης επιστασίας Του. Όταν όμως κάποτε αντιληφθούμε τη βλάβη που προέρχεται από τον ύπνο και πούμε: «Εγέρσου, γιατί κοιμάσαι, Κύριε;», τότε δεν θα νυστάξει, ούτε θα κοιμηθεί εκείνος που φυλάσσει τον Ισραήλ. Και κάποιοι άλλοι, τρόπον τινά, αποστρέφουν τους οφθαλμούς του Θεού, εξαιτίας των αισχρών έργων που πράττουν τα οποία είναι ανάξια για τα μάτια του Θεού. Αυτοί, όταν μετανοήσουν, λένε: «Γιατί αποστρέφεις το πρόσωπό σου;»

Αυτό συνηθίζουν να το κάνουν και οι φύλακες ή οι ιδιοκτήτες των αγγουρόκηπων. Όταν πια συγκεντρωθούν τα σταφύλια και πατηθούν, και μαζευτούν οι καρποί από τους αγγουρόκηπους, η φροντίδα των φυλάκων πλέον χαλαρώνει. Αυτοί, αφού εγκαταλείψουν ακόμη και τις ίδιες τους τις σκηνές, αφήνουν ελεύθερη την είσοδο σε όσους επιθυμούν να περιεργαστούν τα υπολείμματα. Ο προφητικός λόγος μάς διδάσκει ότι κάτι τέτοιο έχει συμβεί και στην ταλαίπωρη Σιών. Διότι, όσο εκείνη είχε ακόμη τους καρπούς της δικαιοσύνης, ο Θεός την αξίωνε με ασφάλεια, προστασία και κάθε είδους φροντίδα. Είπε μάλιστα: «Εγώ θα είμαι για αυτήν, λέει ο Κύριος, τείχος από φωτιά ολόγυρα, και θα γίνω δόξα στο μέσον της». Άλλωστε και ο μακάριος Δαβίδ ψάλλει: «Ιδού, δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Επειδή όμως, αν και ο Ισραήλ έγινε αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ και περιχαρακώθηκε και αξιώθηκε να έχει φραγμό, έβγαλε αγκάθια, παραδόθηκε από τον Θεό σε αυτούς που συνηθίζουν να αδικούν: «Διότι θα γκρεμίσω», λέει, «τον φραγμό του και θα γίνει έρμαιο διαρπαγής, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα καταπατηθεί, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί».

Ας κατανοήσουν, λοιπόν, τα βάθη της οικονομίας του Θεού και ας μην τρέπουν τη χάρη σε αχαριστία, θεωρώντας τη σωτηρία μας ως αδοξία για την άρρητη και ακατάληπτη φύση του Θεού. Αλλά, λένε, για τον Θεό έχει γραφτεί: «δεν θα πεινάσει ούτε θα διψάσει, ούτε υπάρχει εξιχνίαση της φρονήσεώς του», ενώ για τον Υιό, ότι πείνασε στην έρημο κατά τον πειρασμό. Και λέει: «ο Θεός μας δεν θα κοπιάσει», ενώ ο Κύριος Ιησούς κοπίασε στην οδοιπορία. Και: «δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάει τον Ισραήλ», ενώ, λέει, ο Κύριος κοιμήθηκε στο πλοίο. Ω, μάταιες εικασίες όσων συλλογίζονται τέτοια πράγματα! Διότι ο άγιος Λόγος, ερχόμενος για χάρη μας, όχι μόνο ανέλαβε τα δικά μας βάρη, αλλά και έγινε ψηλαφητός και έλαβε σάρκα και βρέθηκε ως άνθρωπος και συνελήφθη από τους γραμματείς και, όπως λέει, «έδωσα την πλάτη μου σε μαστιγώσεις, και δεν απέστρεψα το πρόσωπό μου από την αισχύνη των εμπτυσμάτων». Αλλά και «έκλαψε», όπως αναφέρεται στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο στα αδιόρθωτα αντίγραφα —και χρησιμοποιεί αυτή τη μαρτυρία ο άγιος Ειρηναίος στο έργο του Κατά Αιρέσεων εναντίον εκείνων που έλεγαν ότι ο Χριστός εμφανίστηκε κατά δόκησιν, ενώ κάποιοι ορθόδοξοι αφαίρεσαν το χωρίο, επειδή φοβήθηκαν και δεν κατανόησαν τον σκοπό του και τη μεγίστη ισχύ του— και «ευρισκόμενος σε αγωνία ίδρωσε, και ο ιδρώτας του έγινε σαν θρόμβοι αίματος, και εμφανίστηκε άγγελος για να τον ενισχύσει».

Επομένως, μαθαίνουμε από τη διδάσκαλο αυτό το δόγμα, ότι δηλαδή η μεν ανθρώπινη φύση δημιουργήθηκε ως απεικόνισμα του αληθινού φωτός, λάμποντας με την ομοιότητα προς το αρχέτυπο κάλλος, μακριά από τα σκοτεινά χαρακτηριστικά, ο δε πειρασμός, επιβάλλοντας με απάτη τον φλογερό καύσωνα, κατέλαβε την πρώτη βλάστηση ενώ ήταν ακόμη τρυφερή και χωρίς ρίζες· και, προτού αποκτήσει κάποια σταθερή έξη προς το αγαθό και προτού δώσει χώρο στις ρίζες να προχωρήσουν σε βάθος μέσω της καλλιέργειας των λογισμών, αμέσως την ξέρανε μέσω της παρακοής και μετέτρεψε τη χλοερή και ακμαία μορφή της σε μαύρη εξαιτίας της καύσης. Και αν η εχθρική προσβολή του πειρασμού ονομάζεται ήλιος, ας μην παραξενεύεται κανένας από τους ακροατές, εφόσον διδάσκεται κάτι τέτοιο σε πολλά σημεία από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι και στη δεύτερη ωδή των Αναβαθμών απευθύνει αυτήν την ευλογία σε εκείνον που έχει τη βοήθεια του Κυρίου, του ποιητή του ουρανού και της γης: το να μην κατακαίγεται από τον ήλιο κατά τη διάρκεια της ημέρας. Επίσης, και ο προφήτης Ησαΐας, προφητεύοντας την κατάσταση της Εκκλησίας, περιγράφει την πολιτεία της σαν μια πομπή, λαμπρύνοντας τον λόγο με τη διήγηση.

Ας εξετάσουμε μάλλον αυτό που παραλείφθηκε πριν από τα όσα ειπώθηκαν· ο Λόγος προσπέρασε τη νύμφη, γινόμενος απρόσιτος στη λαβή εκείνης που Τον ποθούσε. Την προσπέρασε όμως, όχι για να εγκαταλείψει αυτήν την οποία προσπέρασε, αλλά μάλλον για να την ελκύσει προς τον εαυτό Του. Διότι λέει: «Η ψυχή μου εξήλθε με τον λόγο Του». Η ψυχή, λοιπόν, εξέρχεται πρώτα από την κατάσταση στην οποία βρισκόταν, και έτσι βρίσκεται από εκείνους που φυλούν την πόλη. Διότι λέει: «Με βρήκαν οι φύλακες που περιπολούν στην πόλη». Εάν, βεβαίως, την έβρισκαν οι κίνδυνοι του Άδη, ή εάν έλεγε ότι βρέθηκε από ληστές, θα ήταν οδυνηρό να γίνει εύρημα τέτοιων (διότι «ο κλέφτης δεν έρχεται παρά μόνο για να κλέψει, να σφάξει και να καταστρέψει»)· εάν, όμως, τη βρίσκουν οι φύλακες που περιπολούν στην πόλη, είναι οπωσδήποτε μακαρία για αυτή την εύρεση. Διότι εκείνος που βρίσκεται από τον φύλακα δεν μπορεί να κλαπεί από τους ληστές. Ποιοι είναι, λοιπόν, οι φύλακες; Ποιοι άλλοι, παρά βεβαίως οι υπηρέτες Εκείνου που φυλάει τον Ισραήλ, Εκείνου που δια της προστασίας σκεπάζει το δεξί χέρι, Εκείνου που έχει αναλάβει να φυλάει την ψυχή από κάθε κακό, ο Οποίος γίνεται φύλακας και της εισόδου και της εξόδου; Εκείνος είναι ο φύλακας της πόλης για τον οποίο λέγει: «Εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Επομένως, ο λόγος υποδεικνύει τα λειτουργικά πνεύματα, τα οποία αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, μέσω των φυλάκων που περιπολούν την πόλη.

Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ήρα: Δεν σήκωσα, λέει ο άνθρωπος, τα μάτια μου στα δόγματα (λόγια) των προφητών· διότι από εκεί κηρυσσόμενος ο Χριστός ερχόταν να βοηθήσει τον άνθρωπο. Η βοήθεια: Βλέπεις πώς απέβλεπε προς τον Χριστό περιμένοντας βοήθεια; Διότι γι' αυτό έγιναν τα πάντα. Μη δως: Για να μην σαλευτώ και πέσω σε ολίσθημα. Μηδέ νυστάξει: Ο Θεός δεν δέχεται ύπνο· διότι υπάρχει αναλλοίωτος και άυπνος (διότι είναι αόρατος και άυπνος). Ιδού: Ο Χριστός ως άυπνος φύλαξε τον λαό των εθνών. Διότι Ισραήλ ερμηνεύεται είδος Θεού (ερμηνεύεται αυτός που βλέπει τον Θεό). Κύριος: Ο Πατέρας τον Υιό, επειδή είναι η δεξιά του Πατέρα. Μιλάει δε για το δεσποτικό σώμα. Ημέρας: Διότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Θεός φυλάει τους πιστούς· διότι και τη νύχτα και την ημέρα κοινώνησε στο πάθος. Κύριος φυλάξει: Μιλάει για τον άνθρωπο, τον οποίο ανέλαβε και έσωσε, κάνοντάς τον νοερό. Φυλάξαι: (Την ψυχή) που ανέλαβε μαζί με το σώμα ο Χριστός. Κύριος φυλάξει: Την είσοδο του ανθρώπου στον κόσμο· ομοίως μιλάει για την είσοδο από τον κόσμο και την έξοδο από την Παρθένο, ότι και οι δύο φυλάχθηκαν σώες. Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. Ευφράνθην: Με τους προφήτες· διότι αυτοί προμήνυσαν τον Χριστό, και έπειτα οι απόστολοι, οι οποίοι μας κήρυξαν την Εκκλησία. Εστώτες: Φανερώνει την Εκκλησία και με αυτόν τον τρόπο.

ΥΞΒ'. Προς τον Σερήνο, τριβούνο. Έχεις μεν τον Θεό να κατευοδώνει πάντοτε τα σχέδιά σου. Τώρα όμως, καθώς στέλνεσαι στη Θράκη, την ακρόπολη των ταραχών, έχεις ανάγκη από την εύνοια του Καίσαρα, την οποία του εξασφαλίζει πλουσιοπάροχα ο Ανδρόγυνος. Και εσύ, καθώς βρίσκεσαι σε αμηχανία επειδή πρόκειται να ριχτείς ανάμεσα σε λέοντες, φρόντισε να έχεις βοηθό σου την προσευχή. Και το γνωρίζω καλά, ότι δεν θα αποκοιμηθεί αυτός που σε φυλάει, αλλά θα συντρίψει τα σαγόνια της πονηρίας και θα σε επιστρέψει με ασφάλεια στη γη της κατοικίας σου.

Γ΄. Γι' αυτό πρέπει πάντοτε να προσέχουμε τους εαυτούς μας, μήπως τυχόν νυστάξουμε. Διότι, «Ιδού», λέγει, «δεν θα νυστάξει, ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ»· και: «Μη δώσεις σε κλονισμό το πόδι σου». Δεν είπε, «Μην κλονιστείς», αλλά, «Μη δώσεις». Άρα από εμάς εξαρτάται το να δώσουμε την αφορμή, και όχι από κάποιον άλλον. Διότι αν θέλουμε να στεκόμαστε σταθεροί και αμετακίνητοι, δεν θα κλονιστούμε· επειδή, με το να μιλήσει έτσι, αυτό ακριβώς υπονόησε. Τι λοιπόν; Τίποτε δεν εξαρτάται από τον Θεό;

βʹ. Ποιος όμως αφήνει το πόδι του να κλονιστεί; Εκείνος που βαδίζει πάνω σε πράγματα ολισθηρά, τα οποία δεν έχουν ισχυρή βάση, όπως είναι ο έρωτας για τα χρήματα, όπως είναι ο πόθος για τα βιοτικά. Γι' αυτό διαρκώς ανατρέπονται και καταπίπτουν, και επικρεμούν πάνω στον εαυτό τους τον έσχατο κίνδυνο. Διότι εκείνα τα πράγματα δεν είναι ποτέ ασάλευτα, ούτε είναι ποτέ ακίνητα, αλλά πάντοτε μεταβάλλονται και μετατοπίζονται, και ταράσσονται περισσότερο από τα κύματα, και παρέρχονται ταχύτερα από τα ρεύματα των ποταμών, και είναι πιο ασθενικά από κάθε άμμο και διαρρέουν. «Ιδού, δεν θα νυστάξει, ούτε θα αποκοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Εάν έχεις τέτοια διάθεση, λέει, «δεν θα νυστάξει, ούτε θα αποκοιμηθεί», δηλαδή, δεν θα εγκαταλείψει, δεν θα παραμελήσει, δεν θα αφήσει γυμνό και έρημο. Θέλοντας να υποδηλώσει αυτό, και όχι τυχαία, χρησιμοποίησε τη φράση: «Αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Και αυτό που εννοεί, είναι το εξής: Εάν αυτό είναι το διαρκές έργο του, το να σε διατηρεί δηλαδή σε ασφάλεια ανέκαθεν και από την εποχή των προγόνων σου, δεν πρόκειται να εγκαταλείψει το έργο του, και δεν θα σταματήσει να πράττει αυτό που συνηθίζει, αρκεί εσύ να μην παραδώσεις το πόδι σου σε κλονισμό. Και όχι μόνο δεν θα εγκαταλείψει, αλλά και θα προστατεύσει με πολλή ασφάλεια.

Και πάλι λέει: «Ξύπνησε, γιατί κοιμάσαι, Κύριε;». Ιδού πάλι και κάτι άλλο που φαίνεται ανάξιο για τον Θεό, το να συκοφαντεί κανείς τον Θεό, ο οποίος είναι απαθής και ασώματος, ότι δήθεν κοιμάται. Και πώς λέει αλλού ότι «δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάει τον Ισραήλ»; Αλλά και σε αυτό το σημείο ονόμασε ύπνο την πολλή μακροθυμία του Θεού, ή ακόμη και την ύπνωση του Θεού Λόγου μέσα στον τάφο και την ανάστασή Του.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΒ'. Περί της απροσπαθείας απέναντι στον μάταιο και φθαρτό βίο, και περί της ευτονίας και της προθυμίας του κατά Θεόν και ασκητικού μας δρόμου. Αδελφοί και πατέρες, ο βίος μας είναι ένας δρόμος, και μάλιστα ένας δρόμος που δεν ολοκληρώνεται σε μία, σε δύο ή σε πολλές ημέρες, αλλά παρατείνεται διαρκώς σύμφωνα με το μέτρο της ζωής μας, έως ότου αναχωρήσουμε από τον παρόντα κόσμο προς τον μέλλοντα αιώνα. Πόση ευτονία, λοιπόν, δεν μας είναι αναγκαία; Πόση δύναμη, νήψη και προθυμία, ώστε να μη λυγίσουμε και να μην εγκαταλείψουμε την προσπάθεια σε ένα τόσο μεγάλο διάστημα, και μάλιστα έχοντας τον αντίδικο εχθρό μας να μας εμποδίζει και να υποσκελίζει τα κατά Θεόν διαβήματά μας; Όμως, από την άλλη πλευρά, έχουμε βοηθό, ενισχυτή στους αγώνες και συνοδοιπόρο στον δρόμο μας όχι κάποιον τυχαίο, αλλά τον ίδιο τον Κύριο και Δεσπότη των πάντων, καθώς και τη βοήθεια και προστασία των αγίων αγγέλων. «Διότι, ιδού, δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί», λέγει η Γραφή, «εκείνος που φυλάττει τον Ισραήλ». Γι' αυτό, ας συνεχίσουμε τον δρόμο μας με προθυμία, τον αγώνα μας με ευτονία, την προθυμία μας με διακαή πόθο, χωρίς να κοιτάζουμε προς τα κάτω, αλλά προσηλώνοντας το βλέμμα μας προς τα άνω· το οποίο είναι και το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που τρέχουν στον αγώνα.

Το μόνο που έχω να πω για την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε είναι ότι, αν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς οι αμαρτωλοί που τεκταίνονται πάνω στις πλάτες μας τα κατασκευάσματα της κακής τους οικοδομής, αυτοί που δεν γνωρίζουν καθόλου κρίση και έλεος, όπως λέει ο Σολομών. Ας μη στερηθούμε λοιπόν, με τις δικές σας προσευχές, τον Κύριο που αντιπαλεύει σε αυτά, αλλά είθε να είναι μαζί μας μέχρι να συντελεστούν τα έργα του πονηρού αιώνα, σύμφωνα με τη μεγάλη υπόσχεση, και είθε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί ο Άγιος του Ισραήλ που φυλάσσει τα δικά μας. Διότι, αν Εκείνος δεν φυλάξει, εις μάτην εμείς θα αγρυπνούμε, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές και κάθε αδελφός με δόλο θα υποσκελίσει τον πλησίον του, και εχθροί είναι οι οικείοι, και οι πράκτορές μας διαρκώς μας καταπιέζουν, και όντως περιφρόνηση ξεχύθηκε πάνω στους άρχοντες, και χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και όλοι αρπάζουν το δέρμα από τις σάρκες, και καθένας οικοδομεί τη δική του Σιών με αρπαγές και αδικίες, και μύριες θυγατέρες της βδέλλας εμφανίστηκαν αντί για τρεις· τόσο πολύτοκη έχει γίνει τώρα, συλλαμβάνοντας διαρκώς πόνους εναντίον μας και γεννώντας ανομίες. Και εξαιτίας αυτών έχω γίνει σαν τερέβινθος που απέβαλε τα φύλλα της και σαν κήπος που δεν έχει νερό, και με τα βιβλία συναναστρέφομαι μόλις μια φορά τον χρόνο, ενώ μελετώ διαρκώς τις φροντίδες που προέρχονται από εκείνους που μας αδικούν και πώς θα μπορούσα να τους κατευνάσω με πιο πλούσια δώρα.