Πατερικὲς ἀναφορὲς ἀνὰ βιβλικὸ ἐδάφιο
7 πατερικά χωρίαΌλες οι κατηγορίες γνησιότητας
ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, ὅτι ἐπὶ πολὺ ἐπλήσθημεν ἐξουδενώσεως,Ανάγνωση ολόκληρου κεφαλαίου
1–7 από 7
Ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς. Ὁ ἀναδιπλασιασμὸς δηλοῖ τὸ θερμὸν τῆς αἰτήσεως, οὐχ ὡς ἄξιοι τὸν ἔλεον αἰτοῦμεν, ἀλλ᾽ ὡς ἐπονείδιστοι λίαν γενόμενοι.
Ελέησον ημάς, Κύριε, ελέησον ημάς. Ο αναδιπλασιασμός δηλώνει τη θέρμη της παρακλήσεως, καθώς δεν ζητούμε το έλεος επειδή είμαστε άξιοι, αλλά επειδή έχουμε καταστεί εξαιρετικά επονείδιστοι.
Λεπτομέρειες
ΨΑΛΜΟΣ ΡΚΓʹ. Ἐν τῷ ἐπαναστῆναι ἀνθρώπους ἐφ᾽ ἡμᾶς. Οἱ φήσαντες, Ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, νῦν ὡς ἐπακουσθέντες εὐχαριστοῦσι Θεῷ· τὰ δὲ παρόντα διδάσκεται λέγειν ὁ διορατικὸς, τὸν Θεὸν ἔχων πρὸ ὀφθαλμῶν· οὕτως γὰρ Ἰσραὴλ ἐπινίκιον ᾠδὴν τῷ νικοποιῷ προσάγων Θεῷ· διδάσκουσι δὲ τοὺς νέους οἱ γεγηρακότες, καὶ οἱ μαθηταὶ ὑπακούουσιν· Ἰσραὴλ δὲ τοῦ ἔχοντος ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεὸν, τὸ δύνασθαι λέγειν· Εἰ μὴ ὅτι Κύριος ἦν ἐν ἡμῖν. Τοιοῦτος ἦν ὁ ὑπὸ Μωϋσέως γενόμενος Ἰσραὴλ, ᾧ ἐλέγετο· Σιώπα, καὶ ἄκουε, Ἰσραήλ· καὶ Κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ὑμῶν, καὶ ὑμεῖς σιγήσεσθε.
ΨΑΛΜΟΣ ΡΚΓʹ. «Όταν ξεσηκώθηκαν άνθρωποι εναντίον μας». Εκείνοι που είπαν: «Ελέησόν μας, Κύριε, ελέησόν μας», τώρα, καθώς εισακούστηκαν, ευχαριστούν τον Θεό· τα δε παρόντα λόγια διδάσκεται να τα λέγει ο διορατικός άνθρωπος, έχοντας τον Θεό προ των οφθαλμών του· διότι έτσι ο Ισραήλ προσφέρει επινίκιο ωδή στον Θεό που χορηγεί τη νίκη· και οι γεροντότεροι διδάσκουν τους νέους, και οι μαθητές υπακούουν. Γνώρισμα δε του Ισραήλ, που έχει μέσα του τον Θεό, είναι να μπορεί να λέγει: «Εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας». Τέτοιος ήταν ο Ισραήλ που διαμορφώθηκε από τον Μωυσή, στον οποίο ελέχθη: «Σιώπα και άκουε, Ισραήλ· και ο Κύριος θα πολεμήσει για εσάς, και εσείς θα σιωπήσετε».
Λεπτομέρειες
Πρὸς σέ Ὁ Ἀδὰμ φησί· πρὸς τὸν θεόν μου ἀνέβλεψα, ὅστις ἐν οὐρανῷ τὴν κατοικίαν ἔχεις καὶ ἡ δόξα σου πληροῖ τὴν γῆν. ἰδού Ὡς γὰρ ὁ δοῦλος ἐμβλέπει εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ἔχοντος αὐτόν, οὕτως ὁ ἄνθρωπος προσεῖχεν εἰς τὸν θεὸν ῥυσθῆναι τῶν κακῶν. ὡς ὀφθαλμοί Ὡς παιδίσκη γὰρ ἡ ψυχὴ τοῦ πρωτοπλάστου ἐξεδέχετο τὴν χάριν ὡς κυρίαν αὐτῆς. οὕτως Αὐτὸς γὰρ δεσπότης πάντων καὶ ἐν χερσὶν αὐτοῦ πᾶσα ἡ ζωὴ ἡμῶν. ἕως οὗ Ἕως οὗ ἐλθὼν παράσχῃ ἡμῖν τοὺς οἰκτιρμοὺς αὐτοῦ τοὺς πλουσίους. ἐλέησον Οἱ πιστοὶ κράζουσι πρὸς τὸν θεόν, ἀφορῶντες εἰς τὰ τοῦ βίου κακά. ὅτι ἐπὶ πολύ Ἐξουδενοῦσι γὰρ τοὺς πιστοὺς οἱ ἀσεβεῖς καὶ εἰς οὐδὲν λογίζονται. ἐπὶ πλεῖον Οὔτε γὰρ ἁπλῶς ὀνειδίζουσιν, ἀλλὰ καὶ ἐπεμβαίνουσιν. τὸ ὄνειδος Πίπτουσι γὰρ ἐκεῖ οἱ εὐθηνοῦντες ἐν τῷ νῦν αἰῶνι καὶ ὄνειδος γίνονται· ὑπερηφάνοις γὰρ ὁ θεὸς ἀντιτάσσεται. ᾨδὴ τῶν ἀναβαθμῶν· ᾆσμα τῶν ὑψηλῶν. εἰ μὴ ὅτι κύριος Εἰ μὴ γὰρ ὁ Χριστὸς συνέστη τῷ ἀνθρώπῳ, εἰς οὐδὲν λογίζεται. — Τουτέστιν ἐν ἡμῖν λέγει ὁ πιστὸς ἄνθρωπος, <τοῖς πιστοῖς> [ὅ ἐστι νοῦς ὁρῶν τὸν θεόν]. ἐν τῷ ἐπαναστῆναι Ὅταν ἀσεβεῖς ἐπιφύωνται τοῖς πιστοῖς. λέγει δὲ καὶ τοὺς μάρτυρας. ἄρα ζῶντας Οὕτως γὰρ ἠνόμησαν οἱ δαίμονες καὶ ἐβουλήθησαν ζῶντας καταπιεῖν <ζῶντα καταπιεῖν τὸν ἄνθρωπον>. ἐν τῷ ὀργισθῆναι Θυμοῦ γὰρ καὶ ὀργῆς ἐπλήσθησαν οἱ ἄρχοντες τῶν Ἑλλήνων ἐπὶ τοὺς μάρτυρας.
«Προς εσένα»: Ο Αδάμ λέει· προς τον Θεό μου ανέβλεψα, εσένα που έχεις την κατοικία σου στον ουρανό και η δόξα σου γεμίζει τη γη. «Ιδού»: Διότι, όπως ο δούλος κοιτάζει προς τα χέρια εκείνου που τον εξουσιάζει, έτσι και ο άνθρωπος είχε στραμμένη την προσοχή του προς τον Θεό για να λυτρωθεί από τα κακά. «Όπως τα μάτια»: Διότι σαν υπηρέτρια η ψυχή του πρωτοπλάστου περίμενε τη χάρη ως κυρία της. «Έτσι»: Διότι αυτός είναι δεσπότης των πάντων και στα χέρια του βρίσκεται όλη η ζωή μας. «Έως ότου»: Έως ότου έλθει και μας παράσχει τους πλούσιους οικτιρμούς του. «Ελέησον»: Οι πιστοί κράζουν προς τον Θεό, αποβλέποντας στα κακά του βίου. «Διότι επί πολύ»: Επειδή οι ασεβείς εξουθενώνουν τους πιστούς και δεν τους υπολογίζουν καθόλου. «Επί πλέον»: Διότι δεν τους χλευάζουν απλώς, αλλά και τους καταπατούν. «Το όνειδος»: Διότι πίπτουν εκεί αυτοί που ευημερούν στον παρόντα αιώνα και γίνονται όνειδος· επειδή ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. «Εάν ο Κύριος δεν»: Διότι εάν ο Χριστός δεν συμπαραστεκόταν στον άνθρωπο, αυτός δεν θα υπολογιζόταν σε τίποτα. Δηλαδή σε εμάς, λέει ο πιστός άνθρωπος, <στους πιστούς> [που σημαίνει ο νους που βλέπει τον Θεό]. «Κατά την επανάσταση»: Όταν οι ασεβείς επιτίθενται στους πιστούς. Εννοεί δε και τους μάρτυρες. «Άρα ζωντανούς»: Διότι έτσι παρανόμησαν οι δαίμονες και θέλησαν να τους καταπιούν ζωντανούς <να καταπιούν ζωντανό τον άνθρωπο>. «Όταν οργίστηκαν»: Διότι οι άρχοντες των Ελλήνων γέμισαν από θυμό και οργή εναντίον των μαρτύρων.
Λεπτομέρειες
Ἀλλ’ ἐρεῖ μοί τις τὰς ἐπιγραφὰς τῶν ψαλμῶν τοῦτο λέγειν σαφές. Ἀλλ’ οὐ πάντως τὰ πρόσωπα ἡμῖν παριστῶσι τῶν ὀνομάτων αἱ τῶν ψαλμῶν ἐπιγραφαί, ἀλλὰ τὴν ἑρμηνείαν καὶ τὴν δύναμιν τῶν εἰρημένων. ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστιν. ἔχει ἡ ἐπιγραφὴ ψαλμὸς τῷ Δαυείδ, καὶ πάλιν τοῦ Δαυείδ. καί ποτε μὲν ἐξουθενημένος ἑρμηνεύεται τοῦ Δαυείδ, ποτὲ δὲ ἱκανὸς χειρί· πάλιν δὲ ἑρμηνεύεται μόνος, ἔστι δὲ ὅτε ἑρμηνεύεται τοῦτον ἐπόθησα καὶ πεποθημένος καὶ οὗτος ἀγαπητός. ταύταις πάσαις ἑρμηνείαις ἔπεται τὸ τοῦ Δαυεὶδ ὄνομα. ταῦτα οὖν πάντα ἐστὶν ἀλληγορούμενα. ὅτε γὰρ ἔχει ἡ ἐπιγραφὴ ψαλμὸς τῷ Δαυείδ, καὶ ὁ ψαλμὸς λέγει εἰς λαὸν ἐπιστρέφοντα ἀπὸ ὁδοῦ πονηρᾶς. τότε τὸ τοῦ Δαυεὶδ γινώσκομεν ἐξουθενημένος. γέγραπται γάρ· Ὡς ὀφθαλμοὶ παιδίσκης εἰς χεῖρας τῆς κυρίας αὐτῆς, οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν πρὸς κύριον τὸν θεὸν ἡμῶν, ἕως οὗ οἰκτειρῆσαι ἡμᾶς. ὅτι ἐπὶ πολὺ ἐπλήσθημεν ἐξουδενώσεως· ἐπὶ πλεῖον ἐπλήσθη ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Ἐξουδένωσας πάντας τοὺς ἀποστατοῦντας ἀπὸ τῶν δικαιωμάτων σου, ὅτι ἄδικον τὸ ἐνθύμημα αὐτῶν, καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει Οἱ ἐξουδενοῦντές με ἐξουδενωθήσονται.
Αλλά ίσως μου πει κάποιος ότι οι επιγραφές των ψαλμών το δηλώνουν αυτό με σαφήνεια. Όμως, οι επιγραφές των ψαλμών δεν μας παρουσιάζουν πάντοτε τα πρόσωπα στα οποία ανήκουν τα ονόματα, αλλά την ερμηνεία και τη δύναμη των όσων λέγονται. Αυτό που λέω είναι το εξής. Υπάρχει η επιγραφή «ψαλμός τω Δαυίδ», και πάλι «του Δαυίδ». Και άλλοτε μεν το όνομα του Δαυίδ ερμηνεύεται ως «εξουθενωμένος», άλλοτε δε ως «ικανός στα χέρια»· πάλι, ερμηνεύεται ως «μόνος», και υπάρχουν φορές που ερμηνεύεται ως «αυτόν πόθησα» και «ποθητός» και «αυτός είναι αγαπητός». Σε όλες αυτές τις ερμηνείες ανταποκρίνεται το όνομα του Δαυίδ. Όλα αυτά λοιπόν εκλαμβάνονται αλληγορικά. Διότι, όταν η επιγραφή αναφέρει «ψαλμός τω Δαυίδ», και ο ψαλμός μιλά για λαό που επιστρέφει από την πονηρή οδό, τότε κατανοούμε το όνομα του Δαυίδ ως «εξουθενωμένος». Διότι έχει γραφτεί: «Όπως τα μάτια της δούλης είναι στραμμένα στα χέρια της κυρίας της, έτσι και τα δικά μας μάτια στρέφονται προς τον Κύριο τον Θεό μας, μέχρι να μας σπλαγχνιστεί. Επειδή χορτάσαμε από πολλή εξουθένωση· υπέρμετρα γέμισε η ψυχή μας». «Εξουθένωσες όλους εκείνους που αποστατούν από τα δικαιώματά σου, διότι άδικη είναι η σκέψη τους», και σε άλλο σημείο λέει: «Εκείνοι που με εξουθενώνουν, θα εξουθενωθούν».
Λεπτομέρειες
Ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, ὅτι ἐπιπολὺ ἐπλήσθημεν ἐξουδενώσεως. Ἐπιπλεῖον ἐπλήσθη ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἶδες συντετριμμένην διάνοιαν; Ἀπὸ ἐλέους σωθῆναι ἀξιοῦσι· καὶ οὐδὲ ἀπὸ ἐλέους, κατὰ τὴν ἀξίαν· ἀλλ᾽ ὅτι πολλὴν ἔδοσαν δίκην, καθάπερ καὶ ὁ Δανιήλ φησιν, ὅτι Ἐσμικρύνθημεν παρὰ πάντα τὰ ἔθνη ἐπὶ τῆς γῆς· τοῦτο δὴ καὶ οὗτοι λέγοντες δι᾽ ὧν ἱκετεύουσι· Τὴν ἐσχάτην ὑπεμείναμεν τραγῳδίαν· πατρίδος ἐξεπέσομεν, ἐλευθερίας· βαρβάρων ἐγενόμεθα δοῦλοι, ὀνειδιζόμενοι διετελέσαμεν, λιμῷ καὶ ταλαιπωρίᾳ καὶ δίψῃ κατειργάσθημεν, διαπτυόμενοι, καταπατούμενοι πάντα τὸν χρόνον ἀνηλώσαμεν· διὰ δὴ ταῦτα ἄνες ἡμῖν καὶ ἐλέησον. Τί δέ ἐστιν, Ἐπιπλεῖον ἐπλήσθη ἡ ψυχὴ ἡμῶν; Καὶ αὐτὴ, φησὶν, ἐξελύθη ἡμῶν ἡ ψυχὴ, ἐταριχεύθη τῷ μεγέθει τῶν κακῶν. Ἔστι γὰρ πολλοὺς πάσχειν μὲν δεινὰ, φέρειν δὲ γενναίως. Ἀλλ᾽ ἡμεῖς, φησὶ, καὶ τοῦτο ἀπωλέσαμεν, ἀλύομεν ταλαιπωρούμενοι, κοπτόμεθα.
«Ελέησέ μας, Κύριε, ελέησέ μας, διότι πάρα πολύ χορτάσαμε από εξουθένωση. Ακόμη περισσότερο χόρτασε η ψυχή μας». Είδες συντετριμμένη διάνοια; Αξιώνουν να σωθούν χάρη στο έλεος· και ούτε καν από έλεος σύμφωνα με την αξία τους, αλλά επειδή εξέτισαν βαριά ποινή, όπως ακριβώς λέει και ο Δανιήλ, ότι «γίναμε οι πιο μικροί από όλα τα έθνη πάνω στη γη»· αυτό ακριβώς λένε και αυτοί μέσα από τις ικεσίες τους: Υπομείναμε την έσχατη τραγωδία· στερηθήκαμε την πατρίδα και την ελευθερία μας· γίναμε δούλοι βαρβάρων, ζήσαμε υπό συνεχή ονειδισμό, από την πείνα, την ταλαιπωρία και τη δίψα εξαντληθήκαμε, καταφρονούμενοι και καταπατούμενοι αναλώσαμε όλο τον χρόνο μας· γι' αυτό ακριβώς δώσε μας ανακούφιση και ελέησέ μας. Τι σημαίνει όμως το: «Ακόμη περισσότερο χόρτασε η ψυχή μας»; Ακόμη και η ίδια η ψυχή μας, λέει, παρέλυσε, απονεκρώθηκε από το μέγεθος των δεινών. Διότι συμβαίνει πολλοί να υποφέρουν μεν δεινά, να τα υπομένουν όμως γενναία. Όμως εμείς, λέει, χάσαμε και αυτή τη δύναμη· βρισκόμαστε σε απόγνωση από την ταλαιπωρία, οδυρόμαστε.
Λεπτομέρειες
Ὁ γὰρ μιαρὸς οὗτος λογισμός, καθάπερ τις κύφων, ἐπικείμενος ἐπὶ τὸν αὐχένα τῆς ψυχῆς καὶ κάτω νεύειν καταναγκάζων αὐτήν, κωλύει πρὸς τὸν Δεσπότην ἀναβλέψαι τὸν αὐτῆς. Ἀνδρὸς δὲ γενναίου ἐστὶν καὶ θαυμαστοῦ συντρῖψαι τοῦτο τὸ ξύλον καὶ τὸν ἐπιθέντα αὐτῷ δήμιον ἀποκρούσασθαι καὶ τὰ τοῦ προφήτου φθέγξασθαι ῥήματα· «Ὡς ὀφθαλμοὶ παιδίσκης εἰς χεῖρας τῆς κυρίας αὐτῆς, οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν πρὸς Κύριον τὸν θεὸν ἡμῶν ἕως οὗ οἰκτιρήσαι ἡμᾶς. Ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς ὅτι ἐπὶ πολὺ ἐπλήσθημεν ἐξουδενώσεως.» Θεῖα ἀληθῶς ταῦτα παιδεύματα καὶ τῆς ἀνωτάτω φιλοσοφίας δόγματα· «Ἐνεπλήσθημεν, φησίν, ἐξουδενώσεως» καὶ μυρία ὑπέστημεν χαλεπά· ἀλλ᾽ ὁμῶς τοῦ πρὸς τὸν θεὸν ἀναβλέπειν οὐκ ἀποστησόμεθα, οὐδὲ πρὶν ἢ λαβεῖν τὴν αἴτησιν παυσόμεθα αἰτοῦντες αὐτόν. Τοῦτο γὰρ γενναίας ψυχῆς μὴ καταπίπτειν μηδ᾽ ἀπαγορεύειν πρὸς τὸ πλῆθος τῶν κατεχόντων δεινῶν μηδὲ πολλάκις αἰτοῦντας καὶ ἀποτυγχάνοντας ἀναχωρεῖν, ἀλλ᾽ ἐπιμένειν «ἕως οὗ οἰκτιρήσαι ἡμᾶς».
Διότι αυτός ο μιαρός λογισμός, σαν κάποιος ξύλινος ζυγός που έχει επικαθίσει πάνω στον αυχένα της ψυχής και την εξαναγκάζει να σκύβει προς τα κάτω, την εμποδίζει να αναβλέψει προς τον Δεσπότη της. Είναι δε γνώρισμα ανθρώπου γενναίου και θαυμαστού το να συντρίψει αυτό το ξύλο, να αποκρούσει τον δήμιο που του το φόρεσε και να αναφωνήσει τα λόγια του προφήτη: «Όπως τα μάτια της δούλης είναι στραμμένα στα χέρια της κυρίας της, έτσι και τα δικά μας μάτια είναι στραμμένα προς τον Κύριο τον Θεό μας, μέχρις ότου μας σπλαγχνιστεί. Ελέησέ μας, Κύριε, ελέησέ μας, διότι χορτάσαμε πια από περιφρόνηση». Αυτά είναι αληθινά θεία διδάγματα και δόγματα της ανώτατης φιλοσοφίας: «Χορτάσαμε, λέγει, από περιφρόνηση» και υποστήκαμε μύρια δεινά· αλλά παρ' όλα αυτά, δεν θα αποστούμε από το να αναβλέπουμε προς τον Θεό, ούτε θα παύσουμε να τον παρακαλούμε προτού να λάβουμε αυτό που ζητάμε. Διότι αυτό είναι ίδιον γενναίας ψυχής, το να μην καταπίπτει και να μην απελπίζεται μπροστά στο πλήθος των δεινών που την κατατρύχουν, ούτε, παρακαλώντας πολλές φορές και αποτυγχάνοντας, να υποχωρεί, αλλά να επιμένει «μέχρις ότου μας σπλαγχνιστεί».
Λεπτομέρειες
Ἑκάτεροι γὰρ ἐλεεινῶς πρὸς Κύριον ἱκετικῶς ἀπέβλεπον. Ἀλλὰ καὶ ἡμῶν ἕκαστος ἐν καιρῷ περιστάσεως, «ὡς ὀφθαλμοὶ δούλων καὶ δουλίδων» πρὸς δεσπότας, πρὸς Θεὸν καθορῶντες λέγομεν· «Ἐλέησον ἡμᾶς, Κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, ὅτι ἐπὶ πολὺ ἐπλήσθημεν ἐξουδενώσεως καὶ ὀνειδισμοῦ τῶν εὐθηνούντων καὶ τῶν ὑπερηφάνων», ἤτοι, κατορχουμένων ἡμῶν, ὡς μὴ ἐχόντων πρὸς Θεὸν ἐξαιρούμενον ἡμᾶς τῶν περιστάσεων.
Διότι αμφότεροι απέβλεπαν ικετευτικά και αξιοθρήνητα προς τον Κύριο. Αλλά και ο καθένας από εμάς σε καιρό δοκιμασίας, «όπως τα μάτια των δούλων και των δουλίδων» στρέφονται προς τους κυρίους τους, έτσι και εμείς ατενίζοντας προς τον Θεό λέμε: «Ελέησόν μας, Κύριε, ελέησόν μας, διότι χορτάσαμε πλέον από την εξουθένωση και τον ονειδισμό εκείνων που ευημερούν και των υπερηφάνων», δηλαδή εκείνων που μας εμπαίζουν σαν να μην έχουμε τον Θεό για να μας απαλλάξει από τις περιστάσεις.
Λεπτομέρειες