Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 123:3

Διότι δεν θεωρούσα ότι εκείνα ειπώθηκαν εναντίον μας από κάποια κακία, αλλά από άγνοια της αλήθειας. Επειδή όμως βλέπω ότι η έχθρα αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου και ότι δεν μετανοούν για όσα ειπώθηκαν εξ αρχής, ούτε δείχνουν κάποια φροντίδα για το πώς θα θεραπεύσουν τα παρελθόντα σφάλματα, αλλά απεναντίας εργάζονται περισσότερο και παραμένουν προσηλωμένοι στον αρχικό σκοπό που έθεσαν, μηχανευόμενοι πώς να βλάψουν τη ζωή μας και να κηλιδώσουν την υπόληψή μας ενώπιον των αδελφών, η σιωπή δεν μου φαίνεται πλέον ασφαλής οδός. Αλλά ήλθε στον νου μου ο λόγος του Ησαΐα, που λέει: «Σιώπησα· μήπως θα σιωπώ και θα ανέχομαι για πάντα; Υπέμεινα όπως η επίτοκος». Είθε, λοιπόν, να δεχθούμε και εμείς τον μισθό της σιωπής και να λάβουμε κάποια δύναμη στους ελέγχους, ώστε, αφού τους ελέγξουμε, να ξηράνουμε αυτόν τον πικρό χείμαρρο της ψευδολογίας που ξεχύθηκε εναντίον μας, για να μπορέσουμε να πούμε και εμείς: «Η ψυχή μας πέρασε μέσα από χείμαρρο», και το: «Εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, όταν ξεσηκώθηκαν άνθρωποι εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς, τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει».

Όταν λοιπόν καταφρονούμε τον Θεό, εμείς οι ίδιοι θα προκαλέσουμε απέναντί μας τις αντίπαλες δυνάμεις, ώστε να περιπέσουμε σε ταραχή και λύπες, διαρπαζόμενοι κατά κάποιον τρόπο από αυτές και υποκύπτοντας αναγκαστικά σε δουλοπρεπή υποταγή. Διότι θα ξεσηκωθούν εναντίον μας σαν ακαταμάχητο νερό που μας παρασύρει στον όλεθρο και μας καταποντίζει στην απώλεια. «Αλλά οι ποταμοί δεν θα μας κατακλύσουν», σύμφωνα με το γεγραμμένο, ούτε «θα μας καταπιεί ο βυθός, αλλά ούτε θα μας καταποντίσει η καταιγίδα», εάν επιθυμούμε να είμαστε ευάρεστοι στον Θεό. Διότι τότε ακριβώς, αποβάλλοντας με ανδρεία τις πλεονεξίες των δαιμόνων και ελάχιστα φροντίζοντας για τη σκληρότητά τους, γεμάτοι χαρά θα πούμε: «Εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, ας το πει τώρα ο Ισραήλ, εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, όταν επαναστάτησαν άνθρωποι εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς» και πάλι «Χείμαρρο διήλθε η ψυχή μας, άρα διήλθε η ψυχή μας το ακαταμάχητο νερό.» Διότι, έστω κι αν το νερό της διαβολικής επήρειας, δηλαδή ο κατακλυσμός που προκαλείται μέσω των παθών, είναι ακατανίκητο και ακαταμάχητο για τις δικές μας διάνοιες, εντούτοις διά του Χριστού θα μπορέσουμε να το αντιμετωπίσουμε.

Και θα διαβούν και πειρασμούς, σαν κάποιους ποταμούς που κατακλύζουν τα πάντα, ώστε γι' αυτό ακριβώς το γεγονός να χαίρονται πολύ και να λένε: «Αν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, ας το πει τώρα ο Ισραήλ, αν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, όταν ξεσηκώθηκαν άνθρωποι εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς, όταν άναψε ο θυμός τους εναντίον μας, τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει, χείμαρρο διήλθε η ψυχή μας, τότε η ψυχή μας διήλθε το ακαταμάχητο νερό». Και όπως ακριβώς, λέει, ο Ισραήλ, όταν έγινε αιχμάλωτος και μεταφέρθηκε στους Ασσυρίους και στους Μήδους, διέφυγε τις ύβρεις και τις πλεονεξίες τους· διότι επέστρεψε και πάλι στην Ιουδαία, και όπως αποτίναξε την καταπίεση των Αιγυπτίων, οι οποίοι συνεχώς τους έκαναν επιθέσεις και συνήθιζαν να τους πολεμούν· με τον ίδιο τρόπο, λέει, οι λυτρωμένοι διά του Χριστού θα υπερισχύσουν των εχθρών, ορατών δηλαδή και αοράτων, οι οποίοι σχεδόν τους εξανάγκαζαν σε αθέλητη δουλεία, και, σαν να είχαν γίνει αιχμάλωτοι, τους κρατούσαν με τα δεσμά της δικής τους μοχθηρίας. Αλλά θα γίνουν ανώτεροι και από αυτούς, και θα διαφύγουν τις ύβρεις και τις καταπιέσεις τους, με την ενδυνάμωση του Θεού, για τον οποίο και θα καυχηθούν. Διότι έχουμε υψηλό φρόνημα εν Χριστώ, και Αυτόν έχουμε καταστήσει δύναμή μας, και σε Αυτόν έχουμε εναποθέσει το θάρρος μας και όλες τις ελπίδες της ζωής μας. «Διότι ούτε πρεσβευτής ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε».

Επομένως, το πιο ευχάριστο και απολύτως επιθυμητό για τον μιαιφόνο δράκοντα, εννοώ δηλαδή τον Σατανά, είναι το γυναικοπρεπές φρόνημα της ψυχής, το εκθηλυσμένο και άνανδρο. Και επιπλέον, αυτό που πάσχει από ανικανότητα για σοφία, ενώ αντίθετα εχθρικό και απεχθές είναι γι' αυτόν το πρόθυμο προς ανδρεία, το οποίο είναι ανώτερο της μαλθακότητας και υπερισχύει της δειλίας, καθώς και το εξαιρετικά συνετό. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφήνει στη ζωή το θήλυ, και κατά κάποιον τρόπο εγκαταλείπει τη μιαιφόνο βούληση και σκέψη εναντίον του. Διότι, νομίζω, είναι ανόητο να επιζητεί να πολεμά εκείνους που έχουν ήδη υποταχθεί και πάσχουν εκ φύσεως από το να αγαπούν την υποδούλωση, ενώ αντίθετα καταπνίγει το άρρεν ρίχνοντάς το στις περιστάσεις των πειρασμών. Αυτό μου φαίνεται ότι ψάλλει και λέει και ο θείος Δαβίδ: «Αν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, όταν οι άνθρωποι επαναστάτησαν εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς· όταν άναψε ο θυμός τους εναντίον μας, τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει· η ψυχή μας πέρασε μέσα από χείμαρρο». ΠΑΛΛ. Έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα. ΚΥΡ. Παρατήρησε λοιπόν τον τρόπο της επιβουλής. Διότι, αρχικά τους βασάνιζε με άγριους μόχθους, μηχανευόμενος με τον πιο κακούργο τρόπο το να μην αυξηθούν σε μεγάλο πλήθος, και μέσα από αυτούς έκρινε σκόπιμο να τους κακοποιεί. Η αδικία αυτή ήταν ακόμη συγκεκαλυμμένη, και ο σκοπός του τυράννου δεν ήταν πολύ εμφανής, αλλά αντιτασσόταν σε αυτόν, όπως μόλις είπα, η χάρη Εκείνου που τους σπλαχνιζόταν. Και ενώ ταπεινώνονταν, αντίθετα αυξάνονταν, τόσο σε δύναμη όσο και σε αριθμό.

Διότι επιθυμώ, εφόσον πλέον φτάσαμε στο σημείο να αντιμετωπίσουμε και να ανασκευάσουμε τη μοχθηρία τους, να αποκαλύψω και την πρόφαση που προβάλλουν για αυτήν την προφητεία: «Ο Θεός μας δοκίμασε· μας δοκίμασε στο πυρ, όπως δοκιμάζεται στο πυρ το ασήμι». Εφόσον οι μάρτυρες δοκιμάστηκαν αδιάκοπα κατά τις επιθέσεις των πειρασμών των βασανιστηρίων (διότι οι περισσότερες προφητείες εκπληρώνονται σύμφωνα με τη δική μας πίστη) και αφού αγωνίστηκαν ένδοξα και με μεγάλη ρωμαλεότητα, ευχαριστούν τον Θεό λέγοντάς Του το «μας δοκίμασας», θεωρώντας ότι, για να αποκτήσουν κοντά Του μεγαλύτερη δόξα, τους δοκίμασε μέσα από πολλούς πόνους, θέτοντας ενώπιόν τους να νικήσουν στον αληθινό Ολυμπιακό αγώνα. Και παρατηρήστε πώς, σε απόλυτη συμφωνία με αυτούς τους λόγους για τους μάρτυρες, αναφωνεί σαφώς και ο Σολομών (διότι η διδασκαλία δεν στερείται μαρτυρίας και από άλλες Γραφές), ότι «ο Θεός τους δοκίμασε και τους βρήκε άξιους του εαυτού Του· τους δοκίμασε όπως το χρυσάφι στο χωνευτήρι και τους έκανε δεκτούς ως ολοκαύτωμα ευωδίας, και κατά τον καιρό της επισκέψεώς τους θα αναλάμψουν»· έχοντας πει πρωτύτερα: «Διότι, ακόμη κι αν στα μάτια των ανθρώπων τιμωρήθηκαν, η ελπίδα τους είναι γεμάτη αθανασία, και αφού παιδεύτηκαν λίγο, θα ευεργετηθούν τα μέγιστα». Αλλά και στον 123ο (ρκγ΄) Ψαλμό αναφέρεται το εξής: «Αν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, όταν οι άνθρωποι επαναστάτησαν εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς· τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει· η ψυχή μας θα είχε διασχίσει χείμαρρο, τότε η ψυχή μας θα είχε διασχίσει το ορμητικό και ακαταμάχητο νερό».

Δηλώνει δε μέσω της νύχτας και του σκότους τους καιρούς των δοκιμασιών, κατά τους οποίους λέει ότι δεν θα φοβηθεί τίποτα εκείνος που είναι περιφραγμένος με το όπλο της αλήθειας· μέσω δε της ημέρας δηλώνει τους καιρούς της γαλήνης, της καλοκαιρίας και της ειρηνικής κατάστασης, κατά τους οποίους οι εχθροί συνηθίζουν να εξαπολύουν εναντίον μας από μακριά ιπτάμενα βέλη, δηλαδή τους βλάσφημους και ασεβείς λόγους τους. Διότι κατά τους καιρούς των διωγμών, δεν στέκονται μακριά για να ρίξουν βέλη, αλλά ορμώντας από κοντά, προσπαθούν να μας καταβροχθίσουν ολόκληρους, ως φίλοι του θανάτου, ο οποίος καταβρόχθισε στο παρελθόν όταν επικράτησε. Αλλά εμείς βέβαια, προστατευμένοι από το προαναφερθέν όπλο, θα πούμε: Εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, όταν ξεσηκώθηκαν άνθρωποι εναντίον μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς. Επομένως, ούτε την ημέρα ούτε τη νύχτα θα μπορέσουν να κάνουν κάτι εναντίον μας οι εχθροί, εξαιτίας του Κυρίου που υπερμαχεί για εμάς. Γι' αυτό έχει γραφτεί: «Δεν θα φοβηθείς από νυκτερινό φόβο, ούτε από βέλος που πετάει την ημέρα, ούτε από πράγμα που κυκλοφορεί στο σκοτάδι»· αλλά ούτε από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο θα φοβηθούμε. Κι εάν ακόμη χιλιάδες και μυριάδες αόρατων ή και ορατών εχθρών και πολεμίων ξεσηκωθούν κατά του λαού του Χριστού και κατά της Εκκλησίας Του, η δύναμή Του σε μια στιγμή θα καταρρίψει μαζικά και όλους αυτούς και όλες τις παρατάξεις τους, ώστε με τα ίδια μας τα μάτια να αντικρίσουμε την απονομή της δικαιοσύνης. Γι' αυτό έχει γραφτεί: «Μόνο με τα μάτια σου θα παρατηρήσεις, και την ανταπόδοση των αμαρτωλών θα δεις».

Άρα ζωντανούς θα μας είχαν καταπιεί. Και ο καιρός των δοκιμασιών, αν και είναι σφοδρός, εντούτοις είναι ολιγοχρόνιος σαν τον χείμαρρο.

Ευλογητός ο Κύριος, κ.λπ. Και ποιον έπρεπε να ευλογούμε και να υμνούμε για το ότι δεν αλωθήκαμε από τους ανθρώπους που ήθελαν να μας καταπιούν ζωντανούς, παρά τον Κύριο που βρίσκεται εντός μας; Εκείνοι που όρμησαν να μας θηρεύσουν, προκειμένου να μας κατασπαράξουν, δεν μπόρεσαν να πραγματοποιήσουν αυτό που έσπευδαν να κάνουν· διότι, ως εξαγριωμένοι και σκληρόκαρδοι λέοντες, λαχταρούσαν να μας κατασπαράξουν με τα δόντια τους· αλλά δεν πέτυχαν αυτό που επιδίωκαν, επειδή ο Κύριος δεν μας παρέδωσε σε αυτούς· τον Οποίο και ευλογούμε, διότι μας ελευθέρωσε από εκείνους που είχαν φονικές διαθέσεις εναντίον μας.

«Προς εσένα»: Ο Αδάμ λέει· προς τον Θεό μου ανέβλεψα, εσένα που έχεις την κατοικία σου στον ουρανό και η δόξα σου γεμίζει τη γη. «Ιδού»: Διότι, όπως ο δούλος κοιτάζει προς τα χέρια εκείνου που τον εξουσιάζει, έτσι και ο άνθρωπος είχε στραμμένη την προσοχή του προς τον Θεό για να λυτρωθεί από τα κακά. «Όπως τα μάτια»: Διότι σαν υπηρέτρια η ψυχή του πρωτοπλάστου περίμενε τη χάρη ως κυρία της. «Έτσι»: Διότι αυτός είναι δεσπότης των πάντων και στα χέρια του βρίσκεται όλη η ζωή μας. «Έως ότου»: Έως ότου έλθει και μας παράσχει τους πλούσιους οικτιρμούς του. «Ελέησον»: Οι πιστοί κράζουν προς τον Θεό, αποβλέποντας στα κακά του βίου. «Διότι επί πολύ»: Επειδή οι ασεβείς εξουθενώνουν τους πιστούς και δεν τους υπολογίζουν καθόλου. «Επί πλέον»: Διότι δεν τους χλευάζουν απλώς, αλλά και τους καταπατούν. «Το όνειδος»: Διότι πίπτουν εκεί αυτοί που ευημερούν στον παρόντα αιώνα και γίνονται όνειδος· επειδή ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. «Εάν ο Κύριος δεν»: Διότι εάν ο Χριστός δεν συμπαραστεκόταν στον άνθρωπο, αυτός δεν θα υπολογιζόταν σε τίποτα. Δηλαδή σε εμάς, λέει ο πιστός άνθρωπος, <στους πιστούς> [που σημαίνει ο νους που βλέπει τον Θεό]. «Κατά την επανάσταση»: Όταν οι ασεβείς επιτίθενται στους πιστούς. Εννοεί δε και τους μάρτυρες. «Άρα ζωντανούς»: Διότι έτσι παρανόμησαν οι δαίμονες και θέλησαν να τους καταπιούν ζωντανούς <να καταπιούν ζωντανό τον άνθρωπο>. «Όταν οργίστηκαν»: Διότι οι άρχοντες των Ελλήνων γέμισαν από θυμό και οργή εναντίον των μαρτύρων.

Διότι ήταν άοπλοι και γυμνοί, και αιχμάλωτοι και δούλοι, και μόλις είχαν απαλλαγεί από τα δεινά, και είχαν πόλη ατείχιστη, ή μάλλον ούτε καν πόλη, και μετά την επιστροφή τους βρίσκονταν εκτεθειμένοι σε όλους ως έτοιμο θήραμα· αλλά αντί για τείχος και πύργο, στάθηκε γι' αυτούς ο Θεός. Αυτό ας λέμε κι εμείς τώρα: «Εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, τότε θα μας κατάπιναν ζωντανούς». Διότι, τι δεν θα είχε κάνει ο εχθρός μας ο διάβολος, εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας; Άκουσε τι λέει ο Χριστός στον Σίμωνα: «Σίμων, Σίμων, πόσες φορές ζήτησε ο Σατανάς να σε κοσκινίσει σαν το σιτάρι, αλλά εγώ δεήθηκα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου;». Διότι το θηρίο είναι πονηρό και ακόρεστο, και αν δεν χαλιναγωγούνταν συνεχώς, θα τα ανέτρεπε και θα τα σύγχεε όλα. Διότι, εάν στην περίπτωση του μακαρίου Ιώβ, λαμβάνοντας μια μικρή παραχώρηση, ξερίζωσε το σπίτι του συθέμελα, κατέστρεψε το σώμα του, προκάλεσε τόση τραγωδία, διέφθειρε την περιουσία του, καταπλάκωσε τα παιδιά του, έκανε τη σάρκα του να αναβρύζει σκουλήκια, έστρεψε εναντίον του τη γυναίκα του, και παρακίνησε τους φίλους, τους εχθρούς και τους υπηρέτες να πουν τέτοια λόγια, εάν δεν συγκρατούνταν με αμέτρητα χαλινάρια, πώς δεν θα είχε καταστρέψει τους πάντες; Γι' αυτό και αυτός λέει: «Εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας». Διότι πράγματι ήταν πάρα πολύ λίγοι και ταπεινοί, και πολλοί τους επιτέθηκαν όταν επέστρεψαν.

Και σε αυτό αποδεικνυόταν η σοφία του Θεού, στο ότι δεν τους παρέδωσε την ασφάλεια μεμιάς, αλλά ήρεμα και βαθμιαία. Και το έκανε αυτό για να τους διατηρεί στη θεογνωσία και για να μην επιτρέψει να εξανεμιστεί η διόρθωση που είχαν αποκομίσει από την αιχμαλωσία. Επειδή, καθώς η απαλλαγή από τα δεινά συνηθίζει να κάνει τους ανθρώπους πιο ράθυμους, ακόμη και κατά την ίδια την παροχή των αγαθών επιτρέπει να δοκιμάζονται συνεχώς, ώστε να έχουν τους πειρασμούς ως αδιάκοπη άσκηση φιλοσοφίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ούτε εγκαταλείπει τους ανθρώπους διαρκώς στις συμφορές, για να μην αποκάμουν, ούτε στην άνεση, για να μη γίνουν πιο ράθυμοι, αλλά μέσα από τις εναλλαγές ποικίλλει την πορεία της σωτηρίας τους. «Άρα ζωντανούς θα μας είχαν καταπιεί». Είδες πώς παρουσιάζει τη θηριωδία εκείνων που επιτίθενται; Διότι υπάρχουν και τέτοιοι άνθρωποι, οι οποίοι επιδεικνύουν ωμότητα θηρίων, ή μάλλον συμπεριφέρονται στους ομοφύλους τους ακόμη πιο σκληρά και από εκείνα. Επειδή το μεν θηρίο, αν επιτεθεί μία φορά, ξεσπάει τον θυμό του και αποχωρεί, ή, αν αποκρουστεί, δεν επανέρχεται πλέον· οι άνθρωποι όμως, ενώ αποτυγχάνουν πολλές φορές, επιτίθενται επανειλημμένα, επιθυμώντας να γευθούν τις ίδιες τους τις σάρκες. Τέτοιο πράγμα είναι ο θυμός που στερείται λογικής· τόσο πολύ κοχλάζει και αναβράζει το πάθος. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να σβήσει αυτό το νόσημα; Εάν αναλογιστούμε τη δική μας κατάσταση, εάν σκεφτούμε τον θάνατο και εκείνους που φεύγουν από τη ζωή καθημερινά, εάν εξετάσουμε την ίδια μας τη φύση, ότι είμαστε χώμα και στάχτη.

Ψαλμός ρκγ'. Ωδή των αναβαθμών. Έπειτα, αφού αξιωθούμε τη θεία βοήθεια, λέμε πάλι: «Αν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, τότε θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς» οι εχθροί· «τότε το νερό» των πειρασμών «θα μας είχε πνίξει» και «η ψυχή μας δεν θα μπορούσε να περάσει το» αβάσταχτο «νερό» της θλίψης. «Ευλογημένος ο Κύριος, που δεν μας έδωσε ως θήραμα στα δόντια τους. Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών». Οι εχθροί, αφού έστησαν παγίδες τυραννίας εναντίον του λαού του Θεού, «συνετρίβησαν και εμείς σωθήκαμε. Η βοήθειά μας είναι στο όνομα του Κυρίου, ο οποίος δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», διότι εκτός από αυτόν δεν υπάρχει άλλος ισχυρός Θεός.

Προς τον μητροπολίτη Ναυπάκτου, τον Χρυσοβέργη. Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας οδήγησες σε τόπο αναψυχής, εσύ που ελευθερώνεις τους δεσμώτες με ανδρεία και μετατρέπεις σε πρωινό φως τη σκιά του θανάτου, τιμιότατε δέσποτα. Διότι, εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει και η φλόγα θα μας είχε κατακάψει ως αμαρτωλούς.

Το μόνο που έχω να πω για την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε είναι ότι, αν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς οι αμαρτωλοί που τεκταίνονται πάνω στις πλάτες μας τα κατασκευάσματα της κακής τους οικοδομής, αυτοί που δεν γνωρίζουν καθόλου κρίση και έλεος, όπως λέει ο Σολομών. Ας μη στερηθούμε λοιπόν, με τις δικές σας προσευχές, τον Κύριο που αντιπαλεύει σε αυτά, αλλά είθε να είναι μαζί μας μέχρι να συντελεστούν τα έργα του πονηρού αιώνα, σύμφωνα με τη μεγάλη υπόσχεση, και είθε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί ο Άγιος του Ισραήλ που φυλάσσει τα δικά μας. Διότι, αν Εκείνος δεν φυλάξει, εις μάτην εμείς θα αγρυπνούμε, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές και κάθε αδελφός με δόλο θα υποσκελίσει τον πλησίον του, και εχθροί είναι οι οικείοι, και οι πράκτορές μας διαρκώς μας καταπιέζουν, και όντως περιφρόνηση ξεχύθηκε πάνω στους άρχοντες, και χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και όλοι αρπάζουν το δέρμα από τις σάρκες, και καθένας οικοδομεί τη δική του Σιών με αρπαγές και αδικίες, και μύριες θυγατέρες της βδέλλας εμφανίστηκαν αντί για τρεις· τόσο πολύτοκη έχει γίνει τώρα, συλλαμβάνοντας διαρκώς πόνους εναντίον μας και γεννώντας ανομίες. Και εξαιτίας αυτών έχω γίνει σαν τερέβινθος που απέβαλε τα φύλλα της και σαν κήπος που δεν έχει νερό, και με τα βιβλία συναναστρέφομαι μόλις μια φορά τον χρόνο, ενώ μελετώ διαρκώς τις φροντίδες που προέρχονται από εκείνους που μας αδικούν και πώς θα μπορούσα να τους κατευνάσω με πιο πλούσια δώρα.