Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 130:2

Ωδή των αναβαθμών. ΡΛ΄. Υπόθεση. Η δωδέκατη ωδή διδάσκει εκείνον που αξιώθηκε τον ιλασμό να μην υπερηφανεύεται, έχοντας πεποίθηση στην προσωπική του βελτίωση, αλλά να ταπεινοφρονεί. Κύριε, δεν υψώθηκε η καρδιά μου... ούτε πορεύθηκα σε έργα μεγάλα ούτε σε θαυμαστά που με ξεπερνούν, κ.λπ. Προς αποφυγήν δε της υπερηφάνειας, λέει, η αντίθετη αρετή είναι εξαιρετικά κατάλληλη, την οποία και ο Σωτήρας δίδαξε λέγοντας: Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. Μιλάει δε για απογαλακτισμένα παιδιά, υποδηλώνοντας τη θλίψη. Διότι το παιδί δεν απομακρύνεται από τη μητέρα του, νιώθοντας οδύνη για τη στέρηση του γάλακτος. Έτσι και εγώ, ευρισκόμενος σε συμφορές, λέει, προσευχόμουν διαρκώς στον Θεό. Εάν όμως δεν έπραττα έτσι, ας υποστώ την έσχατη τιμωρία.

«Ούτε σε θαυμάσια» Δηλαδή, δεν θέλησα να είμαι (να θαυμάζομαι) πάνω από αυτό που είμαι (ήμουν), αλλά πάντοτε ταπεινωνόμουν. «Εάν δεν ταπεινοφρονούσα» Αυτά μεν τα λέει ο Δαβίδ για τον εαυτό του. Εννοούνται όμως και για τον Χριστό, διότι ταπείνωσε τον εαυτό Του, μη θεωρώντας αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό. «Σαν το απογαλακτισμένο» Διότι και παιδί έγινε ο Κύριος και θήλασε και απογαλακτίστηκε και υποτασσόταν στους γονείς Του, όπως έχει γραφτεί. «Ως ανταποδώσεις» Διότι αυτά τα υπέμεινα, λέει ο Χριστός, για να ανταποδώσω στον άνθρωπο τη σωτηρία. «Ας ελπίσει» Διότι σε Αυτόν έχει την ελπίδα του ο νέος λαός, που είναι ο Ισραήλ· γι' αυτό άλλωστε ονομάστηκε «αυτός που βλέπει τον Κύριο». Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. «Θυμήσου» Ως καταγόμενος από αυτόν κατά σάρκα· διότι ο Ίδιος που προέρχεται από τον Δαβίδ είπε: μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Ήταν δε και ο Δαβίδ πράος. «Όπως ορκίστηκε» Διότι ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μετανιώσει, συνάπτοντας τη διαθήκη Του με τον Δαβίδ. Και εννοεί την Παρθένο, τη Θεοτόκο. «Εάν εισέλθω» Δηλαδή, δεν θα αναβώ, λέει, στον ουρανό, εάν πρώτα δεν σώσω τον άνθρωπο· διότι γι' αυτό ήλθα, αν και δεν χωρίστηκα από τον Πατέρα. «Ή εάν αναβώ» Εννοεί τον δεσποτικό τάφο και λέει: δεν πρόκειται να εισέλθω σε αυτόν, έως ότου ανακαλέσω τελείως τον άνθρωπο. «Εάν δώσω» Σημαίνει τον θάνατο, τον οποίο κατέδειξε ως ύπνο. «Και στα βλέφαρα» Το ίδιο σημαίνει περί του θανάτου.

Τι σημαίνει αυτό; Ο Παύλος, ακόμη και όταν παρίσταται ανάγκη, χαρακτηρίζει αφροσύνη το να εγκωμιάζει κανείς τον εαυτό του· γι' αυτό και πρόσθεσε λέγοντας: «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με αναγκάσατε». Πώς λοιπόν το αγνόησε αυτό ο Προφήτης και καυχάται τώρα όχι μπροστά σε δύο, τρεις και δέκα ανθρώπους, αλλά ενώπιον ολόκληρης της οικουμένης, και καυχάται λέγοντας πως είναι ταπεινός και μετριόφρων, και υπερβολικά ταπεινός και απλός; Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει ο στίχος: «Σαν το απογαλακτισμένο βρέφος στην αγκαλιά της μητέρας του». Για ποιον λόγο, λοιπόν, το κάνει αυτό; Διότι η πράξη αυτή δεν απαγορεύεται σε κάθε περίπτωση, αλλά υπάρχουν περιστάσεις όπου είναι και αναγκαία· ή μάλλον, υπάρχουν περιστάσεις όπου γινόμαστε άφρονες όχι όταν καυχώμαστε, αλλά αντίθετα όταν δεν καυχώμαστε. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Εκείνος που καυχάται, ας καυχάται εν Κυρίω». Διότι εκείνος που δεν καυχάται για τον σταυρό είναι ο πιο άφρων και παράνομος από όλους· εκείνος που δεν καυχάται για την πίστη είναι ο πιο άθλιος από όλους· και εκείνος που δεν καυχάται και δεν ομολογεί με παρρησία αυτά τα πράγματα, εξάπαντος θα χαθεί.

Δεν είναι μικρό κατόρθωμα αυτό, το να αποφεύγει κανείς τους υπερόπτες, το να μισεί τους αλαζόνες, το να τους αποστρέφεται και να τους βδελύσσεται· αποτελεί τη μέγιστη ασφάλεια της αρετής, τη μέγιστη προστασία της ταπεινοφροσύνης. «Ούτε σε πράγματα θαυμαστά, ανώτερα από εμένα». Άλλος μεταφραστής λέει: «Ούτε σε πράγματα που με ξεπερνούν». «Εάν δεν ταπεινοφρονούσα, αλλά ύψωσα την καρδιά μου, όπως το απογαλακτισμένο βρέφος απέναντι στη μητέρα του, έτσι να ανταποδώσεις στην ψυχή μου». Άλλος λέει: «Έτσι ας ανταποδοθεί στην ψυχή μου». Αυτό που έχει ειπωθεί συνιστά σχήμα υπερβατό, είναι δηλαδή σαν να λέει: «Εάν δεν ταπεινοφρονούσα, όπως το απογαλακτισμένο βρέφος απέναντι στη μητέρα του, αλλά αντίθετα ύψωνα την καρδιά μου, έτσι ας ανταποδοθεί στην ψυχή μου». Και αυτό που εννοεί είναι το εξής: όχι μόνο ήμουν καθαρός από την κακία, αναφέρομαι στην αλαζονεία, και όχι μόνο στεκόμουν μακριά από όσους την κατέχουν, αλλά επιπλέον αποδέχθηκα την εντελώς αντίθετη αρετή σε υπερβολικό βαθμό: την ταπεινοφροσύνη, το μέτρο, τη συντριβή. Αυτό ακριβώς είναι που παρήγγειλε ο Χριστός στους μαθητές λέγοντας: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

Τέτοια, λέει, ταπεινοφροσύνη απέκτησα, σαν το βρέφος που θηλάζει. Διότι, όπως ακριβώς εκείνο προσκολλάται στη μητέρα του, είναι ταπεινωμένο, καθαρό από κάθε αλαζονεία και ζει με αθωότητα και απλότητα· έτσι κι εγώ ήμουν απέναντι στον Θεό, διαρκώς προσκολλημένος σε Αυτόν. Και δεν αναφέρθηκε απλώς στο παιδί που έχει απογαλακτιστεί, αλλά θέλοντας να παραστήσει τη θλίψη, τη στενοχώρια, την οδύνη και το μέγεθος των δεινών. Όπως, λοιπόν, το παιδί που μόλις έχει αποσπαστεί από τον μαστό, ούτε τότε απομακρύνεται από τη μητέρα του, αλλά, μολονότι οδυνάται, θρηνεί, δυσφορεί, αδημονεί και κλαψουρίζει, ωστόσο κρατιέται από εκείνη που το γέννησε και δεν θα την εγκατέλειπε· έτσι κι εγώ, λέει, και μέσα στη θλίψη, και μέσα στη στενοχώρια, και ενώ βρισκόμουν σε πολλές συμφορές, κρατιόμουν από τον Θεό. Αν όμως δεν ήμουν έτσι, ας ανταποδοθεί τούτο, λέει, στην ψυχή μου, δηλαδή ας υποστώ την έσχατη τιμωρία. Ας ελπίζει ο Ισραήλ στον Κύριο, από τώρα και έως τον αιώνα.

Ίσως δε, και εξαιτίας της έλλειψης κατοίκων, η Δαλματία θα ήταν κατοικήσιμη μόνο από τους ανέμους ή θα αποτελούσε αγαπημένο ενδιαίτημα για τους σκαντζόχοιρους, ως έναν βέβαια ολοφάνερο έλεγχο των σκληρόκαρδων βαρβάρων που ευκολότερα προκαλούν πόνο, αν εσύ ο ταπεινόφρων, σαν το απογαλακτισμένο βρέφος στην αγκαλιά της μητέρας του -αυτό ακριβώς που και ο Δαβίδ μαρτυρεί για τον εαυτό του- δεν διαφύλασσες αβλαβή όχι μόνο τα νήπια, αλλά κατά κάποιο τρόπο και εκείνους που είχαν οπλίσει τα χέρια τους εναντίον των Ρωμαίων και είχαν παραταχθεί σε μάχη απέναντί τους, καθώς δεν βύθιζες πάντοτε το ξίφος στα σπλάχνα των αποστατών, αλλά εκουσίως το διατηρούσες αμόλυντο, πείθοντας και τους άλλους να διεξάγουν τον πόλεμο με αυτόν τον τρόπο.

Σε κάποιους πάλι φάνηκε ότι το ρητό εφαρμόζεται σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Διότι αυτή, λένε, εξαιτίας της αδυναμίας της σάρκας και των παθών που γεννιούνται και αναπτύσσονται γύρω από το σώμα, σε καμία στιγμή δεν μπορεί να τείνει προς τα άνω και να ανυψωθεί πάνω από τον εαυτό της, σαν να παρασύρεται προς τα κάτω από το βάρος, και άλλοτε βαρύνεται από το ένα και άλλοτε από το άλλο, και ποτέ δεν παραμένει καθαρή από αυτό που την ενοχλεί και την καταπιέζει, ούτε είναι ικανή να αναλογιστεί τις μέγιστες έννοιες. Απεναντίας, πράττοντας ορθά, θεωρεί τον εαυτό της χώμα και στάχτη και ανάξια της υπέρ τον άνθρωπο αναβάσεως, για να μην εκπέσει πάλι από την τάξη που της αρμόζει και της ταιριάζει, εάν μεταλάβει από το δέντρο με την επιθυμία της θεότητας. Από εκεί, λοιπόν, ανυψώνει την ψυχή και την τρέφει με τη γλυκιά τροφή, δηλαδή εκείνες τις έννοιες με τις οποίες δεν μπορεί να τραφεί όσο βρίσκεται μαζί με το σώμα· διότι και το «όπως το απογαλακτισμένο βρέφος κοντά στη μητέρα του» [***] Σε εκείνον, όμως, που ανάγει την ερμηνεία στον Κύριό μας Ιησού Χριστό και υποστηρίζει τη γνώμη ότι πρόκειται για προφητεία που σκιαγραφεί τον βίο και το τρόπαιό Του, ούτε σε αυτόν θα ταίριαζε να καταταχθεί στους δεύτερους μεταξύ όσων έχουν κατανοήσει ορθά το ρητό. Διότι, όπως το «τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου» το λέει μεν ο Δαβίδ, αλλά εκπληρώθηκε στον Χριστό, έτσι συμβαίνει και με το προαναφερθέν ρητό, και με το «με έβαλαν σε λάκκο κατώτατο», και το «μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου», και μύρια άλλα.

Το δε «απογεγαλακτισμένον» θα μπορούσε να εναρμονιστεί με τα προλεχθέντα, ότι δηλαδή και την ψυχήν την οποίαν προσέλαβε, την επανέφερε στο αρχαίο και προγονικό της αξίωμα· διότι αυτό θα σήμαινε η φράση «ως το απογεγαλακτισμένον επί την μητέρα αυτού». Εάν πάλι κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει ότι, αφού ολοκλήρωσε τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους με τρόπο θεοπρεπή και ανθρωποπρεπή, επανήλθε πάλι στους πατρικούς κόλπους από τους οποίους ουδέποτε είχε απομακρυνθεί, και αυτός λοιπόν θα πει το ορθό· διότι, αφού ανήλθε εκεί και δέχθηκε την κρίση υπέρ πάντων, δικαίωσε τους πάντες στον εαυτό του, πράγμα που θα μπορούσε να υποδηλώνει και η φράση «ως ανταποδώσεις επί την ψυχήν μου».