Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 134:15

«Όχι σε εμάς, Κύριε, όχι σε εμάς, αλλά στο όνομά σου δώσε δόξα.» Φαίνεται να αινίσσεται την έκπτωση του λαού της περιτομής· και να τους παραδίδει προσευχή για εξομολόγηση, καθώς δεν έχουν πλέον τη θεία δύναμη που τους επισκοπεί. Τους διδάσκει λοιπόν να λένε ότι εμείς μεν είμαστε ανάξιοι της χάριτος, της οποίας έχει αξιωθεί κάθε έθνος. Πλην όμως, για χάρη του ονόματός σου, πράξε σε εμάς αυτό που εξ αρχής έχει επικληθεί. Διότι δεν δίνει αμοιβές βάσει δικαιοσύνης, επειδή είναι Θεός αληθινός, και όχι σαν τα είδωλα· γι' αυτό πρόσθεσε: «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών». Σε ορισμένα από τα αντίγραφα αυτά αποτελούν την αρχή άλλου ψαλμού, έτσι ώστε αυτός να είναι ο εκατοστός δέκατος τέταρτος. Εμείς όμως, ακολουθώντας το εβραϊκό κείμενο, θεωρούμε ότι αυτά ανήκουν στον εκατοστό δέκατο τρίτο. Διότι διαπαιδαγωγούνται οι παίδες στους οποίους έλεγε: «Αινείτε, παίδες, Κύριον»· δηλαδή ο νέος λαός. Ποιον Κύριο αρμόζει να αινούν; Εκείνον ακριβώς που επιτέλεσε τόσα θαυμαστά έργα για αυτούς που βγήκαν από την Αίγυπτο, αφού προηγουμένως μάθουν τι λογής ήταν οι παλαιοί θεοί αυτών. Διότι τα είδωλα όχι μόνο δεν είχαν τίποτε κοινό με τον Θεό που θαυματουργεί, αλλά ούτε καν με τα κατώτερα των έμψυχων όντων, τα οποία έχουν μερίδιο στην αίσθηση. Και εκείνα μεν είναι έργα του Θεού, ενώ αυτά είναι κατασκευάσματα της ανθρώπινης τέχνης. Διδάσκονται δε να λένε: «Όμοιοί τους να γίνουν»· όχι καταρώμενοι τους ανθρώπους.

Αναφέρει δε και τα κτήνη, επειδή αυτά έχουν δημιουργηθεί για τον άνθρωπο, και εξαιτίας του τιμωρούνται. Έτσι, για την αύξηση του φόβου, αποδεικνύεται ότι η πληγή ήταν θεόσταλτη. Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών. Μετά την κατάδειξη της θείας πρόνοιας και τη δοξολογία, απευθυνόμενος σε εκείνους από τα έθνη που προσφάτως είχαν προσέλθει στην πίστη, σαν να ήταν ακόμη δούλοι, προβάλλει ακολούθως τον έλεγχο των θεών που πίστευαν παλαιότερα. Όπως ακριβώς είπε: «Διότι εγώ έχω γνωρίσει ότι ο Κύριος είναι μέγας, και ο Κύριός μας είναι ανώτερος από όλους τους θεούς». Επειδή Αυτός μεν έχει δημιουργήσει τόσα και τέτοια θαυμαστά έργα, ενώ οι προηγούμενοι θεοί σας είναι μόνο είδωλα νεκρά και κωφά, με τα οποία ας γίνουν όμοιοι εκείνοι που τα κατασκευάζουν. Διότι, πώς είναι δυνατόν αυτοί που προσκυνούν τα άψυχα να μην απολιθώθηκαν κατά τις ψυχές; Και αυτούς που προηγουμένως, κατά τη συνήθεια, ονόμασε θεούς, τώρα τους καταντροπιάζει και τους αποκαλεί είδωλα, απαξιώνοντάς τους τόσο ως προς την ύλη όσο και ως προς την κατασκευή.

Αν λοιπόν προέρχονται από τους Αρειανούς, δεν είναι καθόλου αξιοπερίεργο αν συκοφαντούν τα όσα έχουν γραφτεί εναντίον τους, όπως ακριβώς και οι Έλληνες, όταν ακούν ότι τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών, θεωρούν μωρία τη διδασκαλία περί του θείου σταυρού. Εάν όμως αυτοί που θέλουν να ανασκευάζουν την αλήθεια μέσω της έρευνας ανήκουν σε εκείνους που φαίνεται να πιστεύουν ορθά και να αγαπούν όσα έχουν διακηρυχθεί από τους πατέρες, τότε δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά, σύμφωνα με το γεγραμμένο, να ποτίζουν τον πλησίον τους με θολή ανατροπή, και να λογομαχούν χωρίς καμία απολύτως χρησιμότητα, παρά μόνο για την καταστροφή των ακεραίων. Αυτά δε τα γράφω κατ' αυτόν τον τρόπο, έχοντας διαβάσει τα υπομνήματα που συντάχθηκαν από τη θεοσέβειά σου, τα οποία δεν έπρεπε καν να είχαν γραφτεί, ώστε να μην παραμείνει καμία απολύτως ανάμνησή τους στους μεταγενέστερους. Διότι ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ποιος τα δίδαξε ή ποιος τα έμαθε; Διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος του Θεού και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ· αυτά όμως από πού εξήλθαν; Ποιος Άδης τα εξέμεσε, ώστε να λένε ότι το σώμα που προήλθε από τη Μαρία είναι ομοούσιο με τη θεότητα του Λόγου; Ή ότι ο Λόγος μεταβλήθηκε σε σάρκα και οστά και τρίχες και σε ολόκληρο σώμα, και αλλοιώθηκε από την ίδια του τη φύση; Και ποιος άκουσε ποτέ μέσα στην Εκκλησία ή γενικά από Χριστιανούς, ότι ο Κύριος έφερε σώμα κατά θέσιν και όχι κατά φύσιν;

Ανώτερη μαρτυρία για αυτά υπάρχει και από τη θεία Γραφή, η οποία προδιδάσκει εξ αρχής και λέει: «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών. Έχουν οφθαλμούς, αλλά δεν βλέπουν· έχουν στόμα, αλλά δεν μιλούν· έχουν αυτιά, αλλά δεν ακούν· έχουν μύτη, αλλά δεν οσφραίνονται· έχουν χέρια, αλλά δεν ψηλαφούν· έχουν πόδια, αλλά δεν περπατούν· δεν πρόκειται να βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όλοι όσοι τα κατασκευάζουν». Δεν απουσιάζει επίσης η προφητική μομφή για αυτά, αλλά υπάρχει και σε αυτούς ο έλεγχος εναντίον τους, καθώς λέει το Πνεύμα: «Θα καταισχυνθούν αυτοί που πλάθουν θεό, και όλοι όσοι λαξεύουν μάταια είδωλα· και όλοι από τους οποίους προήλθαν, ξηράνθηκαν. Και οι κωφοί μεταξύ των ανθρώπων ας συγκεντρωθούν όλοι, και ας σταθούν μαζί, και ας ντραπούν και ας καταισχυνθούν όλοι μαζί. Διότι ο τεχνίτης ακόνισε τον σίδηρο, και το κατεργάστηκε με το σκεπάρνι, και του έδωσε σχήμα με το τρυπάνι, και το διαμόρφωσε με τον ισχυρό του βραχίονα· και θα πεινάσει και θα εξασθενήσει, και δεν πρόκειται να πιει νερό. Διότι, αφού ο ξυλουργός επέλεξε το ξύλο, το σημάδεψε με μέτρο και το προσάρμοσε με κόλλα, το έφτιαξε δίνοντάς του μορφή άνδρα και ωραιότητα ανθρώπου, και το έστησε μέσα σε οίκο. Το ξύλο αυτό που έκοψε από το δάσος, το οποίο φύτεψε ο Κύριος και η βροχή το μεγάλωσε, προορίζεται για να χρησιμεύει στους ανθρώπους ως καύσιμη ύλη, ώστε παίρνοντας από αυτό να ζεσταίνονται».

Εξαρχής, λοιπόν, σχετικά με την κατάργηση των ειδώλων, ο θείος Λόγος προφύλασσε εκ των προτέρων τον ιουδαϊκό λαό λέγοντας: «Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη». Την αιτία δε της καθαίρεσής τους την επισημαίνει διαφορετικά, λέγοντας: «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν θα ακούσουν· μύτες έχουν και δεν θα μυρίσουν. Χέρια έχουν και δεν θα ψηλαφίσουν· πόδια έχουν και δεν θα περπατήσουν». Δεν αποσιώπησε, όμως, ούτε τη διδασκαλία περί της κτίσεως· αντιθέτως, επειδή γνώριζε πολύ καλά την ομορφιά της, προκειμένου κάποιοι, ατενίζοντας την ομορφιά αυτών των δημιουργημάτων, να μην πλανηθούν και τα λατρέψουν όχι ως έργα του Θεού αλλά ως θεούς, προφυλάσσει εκ των προτέρων τους ανθρώπους λέγοντας: «Και όταν υψώσεις τα μάτια σου και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και όλον τον διάκοσμο του ουρανού, να μην πλανηθείς και προσκυνήσεις αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου παραχώρησε σε όλα τα έθνη κάτω από τον ουρανό». Τα παραχώρησε δε, όχι για να είναι θεοί γι' αυτούς, αλλά για να γνωρίσουν οι εθνικοί, μέσω της ενέργειας αυτών, τον Θεό που είναι ο δημιουργός των πάντων, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί. Διότι ο ιουδαϊκός λαός κατά το παρελθόν κατείχε σε μεγαλύτερο βαθμό τη διδασκαλία, αφού είχαν τη γνώση περί του Θεού όχι μόνο από τα έργα της κτίσεως, αλλά και από τις θείες Γραφές.

Διότι τα κρύβουν στα σπήλαια, στις σχισμές των βράχων και στις τρύπες της γης, ώστε να μην τα βρουν οι εχθροί και τα πάρουν μαζί τους μαζί με τους ηττημένους σαν αιχμάλωτους θεούς. Πώς λοιπόν μπορούν να θεωρούνται θεοί αυτοί που έχουν ανάγκη από τη βοήθεια όσων τους προσκυνούν; Αντιθέτως, εκείνα είναι άψυχη ύλη. Και όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ: «Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών». Βεβαίως, όσοι τα λατρεύουν πάσχουν από την ίδια αναισθησία με αυτά. Διότι, αν και έγιναν οι ίδιοι τεχνίτες και δημιουργοί τους, τα σηκώνουν στους ώμους, πορεύονται, τα προσκυνούν και προσεύχονται λέγοντας: «Γλίτωσέ με, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου». Στάχτη λοιπόν είναι η καρδιά τους και πλανώνται. Ταιριάζει επομένως σε όσους συνηθίζουν να ζουν με ευσέβεια, να απορρίπτουν τις ανοησίες αυτών που πλανώνται, και μάλιστα να βροντοφωνάζουν το εξής: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από αυτόν τον ουρανό». Διότι: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

Αφού λοιπόν τον ανέδειξε ανώτερο από κάθε τι που έχει δημιουργηθεί και κληθεί σε ύπαρξη, χλευάζει έπειτα την κατασκευή των ειδώλων και λέει ότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και αναζητά με επιδεξιότητα πώς θα στήσει την εικόνα του, για να μην κλονίζεται. Ώστε από την εμπειρία του ξυλουργού εξαρτάται, σύμφωνα με το μέτρο της σύνεσης που διαθέτει, να κατασκευάσει για τους πλανεμένους έναν θεό όπως αυτοί νομίζουν, και ο οποίος θα υποστηρίζεται με τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια, για να μην κλονιστεί και συντριβεί πέφτοντας. Επομένως, οι προσκυνητές των ειδώλων θα είχαν έλλειψη θεών, εάν δεν υπήρχε η ξυλουργική εμπειρία πάνω στη γη. Αλλά ούτε και θα διασώζονταν τα χειροποίητα δημιουργήματα, αν ο τεχνίτης δεν αναζητούσε με επιδεξιότητα τα μέσα με τα οποία θα μπορούσαν να σταθούν και να έχουν ακλόνητη τη βάση τους. Θα μπορούσε, νομίζω, κάποιος να πει, και μάλιστα πολύ εύλογα, αυτό που λέγεται μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χειρών ανθρώπων». Και προσθέτει σε αυτά: «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όλοι όσοι τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά». Αφού λοιπόν χλεύασε την κατασκευή των ειδώλων, στρέφει τον λόγο προς νουθεσία και επανόρθωση των πλανεμένων, και αποδεικνύει αδικαιολόγητο το σφάλμα τους σε αυτό, λέγοντας: Δεν θα γνωρίσετε; δεν θα ακούσετε; αντί του, δεν γνωρίσατε; δεν ακούσατε; δεν σας αναγγέλθηκε εξ αρχής; δεν γνωρίσατε τα θεμέλια της γης; Και ως θεμέλια της γης εννοεί τα έσχατα και τα άκρα της.

Διότι κάπου ψάλλει και λέει ο μακάριος Ψαλμωδός: «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χεριών ανθρώπων. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· οφθαλμούς έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν ακούν.» Και προσθέτει σε αυτά: «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όσοι τα κατασκευάζουν, και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά.» Διότι ως καρποί της έσχατης αναισθησίας θα μπορούσαν να θεωρηθούν τέτοιου είδους κακά. Και παρόλο που γνώρισαν από την ίδια την εμπειρία τον εκ φύσεως και αληθώς υπάρχοντα Θεό, έπειτα αναπέμπουν σε λίθους και ξύλα τη δόξα που αρμόζει κατεξοχήν μόνο σε Αυτόν· πώς λοιπόν να μην θεωρηθούν μωροί και άμυαλοι, έχοντας την καρδιά τους γεμάτη από την υπέρτατη αποβλάκωση, και μάλιστα ότι ελάχιστα διαφέρουν από τα ίδια τους τα δημιουργήματα; <Ας συναχθούν όλοι, και ας σταθούν μαζί, και ας ντραπούν, και ας καταισχυνθούν μαζί, διότι ο ξυλουργός ακόνισε το σίδερο, το κατεργάστηκε με το σκεπάρνι, και το τρύπησε με το τρυπάνι. Το κατεργάστηκε με τον βραχίονα της ισχύος του, και θα πεινάσει, και θα εξασθενήσει, και δεν θα πιει καθόλου νερό.> Λέει λοιπόν ότι οι λάτρεις των ειδώλων θα ντραπούν για τις δικές τους παράλογες επιλογές, όχι καθένας χωριστά, αλλά, αν το επιθυμούν, ακόμη και συγκεντρωμένοι σε πλήθος, και καλούνται να επιλύσουν το προτεινόμενο ζήτημα. Και ποιο άραγε είναι αυτό, το προσθέτει αμέσως λέγοντας: Ακόνισε, λέει, ο ξυλουργός το σίδερο.

Διότι καταστράφηκαν και έπεσαν οι ναοί τους από το χέρι του Ισραήλ, και έγιναν παρανάλωμα του πυρός τα χειροποίητα είδωλα παντού και σε κάθε έθνος από όσα αιχμαλωτίστηκαν. Πού βρίσκεται, λοιπόν, η δύναμη των θεών; Ή πώς θα μπορούσαν να σώσουν άλλους, αυτοί που δεν είναι ικανοί να υπερασπιστούν τους ίδιους τους εαυτούς τους; Ή μάλλον, τι γενικά αποτελεί η κωφή και αναίσθητη ύλη; «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χειρών ανθρώπων», και, αν δεν είναι φορτικό να το πω, ή μάλλον θα ειπωθεί: «Σε τι ωφελεί το γλυπτό, που το σκάλισαν και το έπλασαν ως χυτό είδωλο, ως ψευδή φαντασία», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη; Και όπως λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν όλοι όσοι τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά». <Και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του, όλα τα νησιά των εθνών.> Λέμε ότι ο Κύριος φανερώθηκε επάνω τους, επειδή εξολόθρευσε όλους τους θεούς τους, παλαιά μεν μέσω των Ισραηλιτών, οι οποίοι κατέκαιγαν σθεναρά μαζί με τις πόλεις των αλλοφύλων και τα αγάλματα μέσα στους ναούς τους και τους βωμούς που υπήρχαν σε αυτούς. Κατά τον καιρό όμως της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς, θα μπορούσε κανείς να δει ότι αυτό εκπληρώθηκε αληθέστερα, όταν ο Λόγος, αν και ήταν Θεός, έγινε όμοιος με εμάς και επιφανής· γι' αυτό εξάλλου οι θεσπέσιοι μαθητές έλεγαν ότι αυτόν που υπήρχε από την αρχή, τον οποίο άκουσαν, αυτόν τον ίδιο ψηλάφησαν με τα χέρια τους και τον είδαν με τα μάτια τους.

Ο Αθανάσιος, επίσκοπος Αλεξανδρείας, προς τον Επίκτητο, επίσκοπο Κορίνθου. 3. Εγώ, βέβαια, νόμιζα ότι κάθε ματαιολογία όλων των αιρετικών, οποιοιδήποτε και αν είναι αυτοί, είχε παύσει εξαιτίας της συνόδου που συγκλήθηκε στη Νίκαια. Διότι η πίστη που ομολογήθηκε σε αυτήν από τους πατέρες, σύμφωνα με τις άγιες Γραφές, είναι επαρκής αφενός για την ανατροπή κάθε ασέβειας και αφετέρου για τη στερέωση της ευσεβούς πίστεως στον Χριστό. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και τώρα που συγκλήθηκαν διάφορες σύνοδοι, στη Γαλατία, στην Ισπανία και στη μεγάλη Ρώμη, όλοι όσοι συνήλθαν, αναθεμάτισαν ομόφωνα, κινούμενοι σαν από ένα πνεύμα, αυτούς που ακόμη κρύβονται και ακολουθούν τα φρονήματα του Αρείου, εννοώ δηλαδή τον Αυξέντιο στα Μεδιόλανα, τον Ουρσάκιο, τον Ουάλη και τον Γάιο από την Παννονία. Έγραψαν δε παντού, επειδή τέτοιου είδους άνθρωποι επινοούν για τον εαυτό τους ονόματα συνόδων, να μην αναγνωρίζεται καμία άλλη σύνοδος στην Καθολική Εκκλησία, παρά μόνον αυτή που έγινε στη Νίκαια, η οποία αποτελεί τρόπαιο εναντίον κάθε αιρέσεως, και εξαιρετικά της αρειανικής, εξαιτίας της οποίας κυρίως συγκλήθηκε τότε η σύνοδος. Πώς, λοιπόν, ύστερα από όλα αυτά, κάποιοι επιχειρούν ακόμη να αμφισβητούν ή να θέτουν ζητήματα; Εάν μεν, λοιπόν, προέρχονται από τους Αρειανούς, δεν είναι καθόλου παράξενο εάν διαβάλλουν τα όσα γράφτηκαν εναντίον τους, όπως ακριβώς και οι Έλληνες, όταν ακούνε ότι «τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χειρών ανθρώπων», θεωρούν μωρία τη διδασκαλία περί του Αγίου Πνεύματος.

Γι' αυτό, και αν τους ρωτήσω από πού προέρχονται, κανείς τους δεν θα δώσει απάντηση. Διότι είναι φανερό ότι οι κατασκευαστές τους είναι άνθρωποι τεχνίτες, επειδή όλα «τα είδωλα των εθνών είναι έργα των χεριών ανθρώπων». Μάταια, λοιπόν, έχετε πλανηθεί όλοι εσείς. Γι' αυτόν τον λόγο, θέλω να γνωρίζετε ότι εγώ ο ίδιος θα δώσω στη δική μου Εκκλησία την κυριαρχία επί πάντων, και την εξουσία της βασιλείας μου θα τη δωρίσω μόνο στη δική μου Σιών. Και τη δική μου Ιερουσαλήμ θα παρηγορήσω, καθιστώντας την οδό, ώστε όλοι όσοι πορεύονται μέσω αυτής να οδεύουν προς το τρισμακάριο τέλος, το οποίο οδηγεί στον επί πάντων Θεό και στην επουράνια βασιλεία Του.

Αυτά δε τα λέει ο Προφήτης, διδάσκοντας τι είδους έρωτα και πόθο είχε για όσα προφητεύονταν από αυτόν. Γι' αυτό ο Σωτήρας μας έλεγε: Πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν. Αναφέρει δε ότι η σάρκα μαζί με την καρδιά αγάλλεται για τον ζωντανό Θεό, υπονοώντας, όπως νομίζω, και την εκ νεκρών ανάσταση του Σωτήρα. Επειδή βέβαια οι θεωρούμενοι θεοί των εθνών τυγχάνουν να είναι νεκροί και άψυχοι· διότι τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών· αυτά λοιπόν σέβονταν οι τότε άνθρωποι· εγώ όμως, λέει, επειδή προέβλεπα όχι κάποιον τέτοιο Θεό, αλλά τον ζωντανό Θεό, ευφραίνομαι στην καρδιά μου· και αυτή η ίδια η σάρκα μου αγαλλίασε για αυτόν τον Θεό, ως για Θεό αληθινά ζωντανό και ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς, ο οποίος θα ζωοποιήσει και τη δική μου σάρκα μέσω της δικής του ανάστασης. Γι' αυτό, μαζί με την ψυχή, αγαλλίασε και η σάρκα μου. Διότι και το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του, και το τρυγόνι φωλιά, όπου θα εναποθέσει τα νεογνά του: τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων. Και πώς λοιπόν δεν είναι δίκαιο, λέει, να ομολογούμε ότι είναι προσφιλή και αγαπητά τα σκηνώματά σου, ω Κύριε, εφόσον έγιναν καταφύγιο για τον καθένα που είναι σε θέση να λέει: Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών· και πάλι για εκείνον που αναφωνεί: Στον Κύριο έχω στηρίξει την ελπίδα μου, πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Μετανάστευσε στα βουνά σαν στρουθίο;

Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο. Αφού ολοκλήρωσε τη θεολογία περί του Κυρίου και απαρίθμησε τα μεγαλουργήματα της πρόνοιάς Του, μιλώντας σαν σε δούλους ακόμη προς εκείνους που μόλις είχαν προσέλθει από την πολυθεϊστική πλάνη, προβάλλει κατ' αντιπαράθεση τον έλεγχο των θεών που παλαιότερα πίστευαν, σε συνέχεια όσων είχε πει προηγουμένως: ότι, «Εγώ εγνώρισα ότι ο Κύριος είναι μέγας, και ο Κύριός μας είναι πάνω από όλους τους θεούς»· διότι ο μεν Κύριός μας έπραξε αυτά και αυτά τόσο στα γενικά όσο και στα επιμέρους· οι δε θεοί των εθνών, τους οποίους και εσείς από πλάνη νομίζατε (θεούς) πρωτύτερα, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά είδωλα νεκρά και κωφά. Πολύ εύστοχα μάλιστα και ο Σύμμαχος, αντί της φράσης «όμοιοι με αυτά ας γίνουν όσοι τα κατασκευάζουν», το απέδωσε ερμηνευτικά λέγοντας, «σαν αυτά ας γίνουν όσοι τα κατασκευάζουν, και καθένας που στηρίζει την πεποίθησή του σε αυτά». Διότι πράγματι, εκείνοι που προσηλώνονται στα άψυχα ως να ήταν θεοί, σαν να έχουν απολιθωθεί κατά την ψυχή, έχουν πάθει και οι ίδιοι το ίδιο ακριβώς με τα αντικείμενα που προσκυνούν: έχοντας μάτια δεν βλέπουν, και έχοντας αυτιά δεν ακούν.

Διότι η σωφροσύνη θα σβήσει την ακόλαστη και εμπαθή ορμή της διάνοιας, η ταπεινοφροσύνη θα καταναλώσει την αλαζονεία, η μετριοφροσύνη θα θεραπεύσει τη νόσο της υπερηφάνειας, και το αγαθό της αγάπης θα αποδιώξει έναν μακρύ κατάλογο από τα αντιτιθέμενα κακά της ψυχής. Διότι σε αυτήν υποχωρούν το μίσος, ο φθόνος, η μήνις, η οργίλη παρόρμηση, η θυμώδης διάθεση, η επιβουλή, η υποκρισία, η μνήμη των λυπηρών, η επιθυμία για ανταπόδοση της λύπης, ο βρασμός του αίματος γύρω από την καρδιά, ο πικρός οφθαλμός· ολόκληρη η αγέλη τέτοιων κακών εξαφανίζεται με την αγαπητική διάθεση. Έτσι, η ενέργεια του θελήματος του Θεού εκβάλλει τη διπλή ειδωλολατρία· και αναφέρω ως διπλή τόσο τη μανία με τα είδωλα όσο και την επιθυμία για το ασήμι και το χρυσάφι, τα οποία ο προφητικός λόγος ονόμασε είδωλα των εθνών. Γενηθήτω λοιπόν το θέλημά σου, ώστε να σβηστεί το θέλημα του διαβόλου.

Διότι Ωγ ερμηνεύεται διαχωριστικό φράγμα. Ο ίδιος δε είναι βασιλιάς της αισχύνης. Διότι Βασάν ερμηνεύεται αισχύνη. Και έδωσε. Αφού ελευθέρωσε τη γη από τα [έθνη και από τους] δαίμονες, την έδωσε στους πιστούς ως κατάσχεση [τη στάση και την παρρησία, την οποία είχαν στον ουρανό οι δαίμονες, την έδωσε στους πιστούς ο Θεός], όπως τότε τη γη των εθνών στον λαό των Εβραίων. Κληρονομιά. Στον πιστό λαό· διότι αυτοί είναι αληθινά ο Ισραήλ, επειδή βλέπουν πάντοτε τον Θεό. Κύριε. Διότι το να ονομάζονται Χριστιανοί δεν θα εκλείψει ποτέ στον αιώνα, αλλά θα παραμείνει ως μνημόσυνο σε γενεές γενεών. Οικτείρει. Διότι κατά την φοβερή εκείνη ημέρα θα κρίνει τότε ολόκληρο τον λαό, προπάντων τον πιστό. Και στους δούλους του. Στους δικαίους τότε είναι ολοφάνερο· διότι αυτούς τότε θα παρηγορήσει με τις ανταμοιβές. Τα είδωλα. Διότι τότε θα γνωρίσουν όλοι για τα είδωλα, ότι είναι μάταια, χυτά κατασκευάσματα των ανθρώπων. Στόμα. Διότι πώς είναι δυνατόν τα άψυχα (το άψυχο) να λαλούν; Ομοίως και τότε οι αμαρτωλοί καταδικαζόμενοι δεν θα μπορούν να λαλούν (να λαλήσουν). Οφθαλμούς. Διότι ο νεκρός και αναίσθητος δεν μπορεί να βλέπει· τέτοιοι δε είναι αυτοί που δεν γνωρίζουν τον Θεό. Ώτα. Διότι οι μη έχοντες [δεχόμενοι] αίσθηση πώς ακούνε (θα ενωτισθούν); Όπως ακριβώς οι Ιουδαίοι έχουν το αυτί ανήκοο [κλειστό] περί του Χριστού. Ούτε γαρ έστι. Περί των ειδώλων είναι ο λόγος, αλλά ούτε στους Ιουδαίους και (ή) τους Έλληνες (στους ασεβείς και τους αιρετικούς) λαλεί το Πνεύμα το Άγιο.

Αυτό, λοιπόν, λέγει εδώ, ότι δηλαδή είναι βέβαια δυνατός και ισχυρός, και ικανός να επιβάλει τιμωρία· και αυτό είναι φανερό από όσα έγιναν στον ουρανό. Δεν το πράττει όμως αυτό, δείχνοντας παντού μακροθυμία και ελκύοντας σε μετάνοια όσους ζουν μέσα στην πονηρία. Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν θα ακούσουν· μύτη έχουν και δεν θα οσφρανθούν· χέρια έχουν και δεν θα ψηλαφίσουν· πόδια έχουν και δεν θα περπατήσουν· δεν θα βγάλουν φωνή από τον λάρυγγά τους. Όμοιοι με αυτά είθε να γίνουν εκείνοι που τα κατασκευάζουν.

Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Έργα χειρών ανθρώπων», το οποίο αποτελεί τη μέγιστη κατηγορία εναντίον εκείνων που τα λατρεύουν· διότι, ενώ οι ίδιοι είναι αίτιοι της ίδιας της ύπαρξής τους, σε αυτά εναποθέτουν τις ελπίδες της σωτηρίας. Στόμα έχουν, και δεν θα μιλήσουν. Οφθαλμούς έχουν, και δεν θα δουν. Ώτα έχουν, και δεν θα ακούσουν.

ΤΙΤΛΟΣ Εʹ. — Περί βδελυγμάτων και των λεγόμενων θεών. «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρέψεις. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος.» «Όποιος προσφέρει θυσία σε άλλους θεούς, θα εξολοθρευτεί.» «Δεν θα φέρεις βδέλυγμα στον οίκο σου, για να μη γίνεις και εσύ ανάθεμα σαν αυτό.» «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών.» «Θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από αυτόν τον ουρανό.» «Μάταιοι είναι όλοι οι άνθρωποι στους οποίους υπήρχε άγνοια του Θεού, και από τα ορατά αγαθά δεν μπόρεσαν να γνωρίσουν Αυτόν που πραγματικά υπάρχει· ούτε, προσέχοντας τα έργα, αναγνώρισαν τον τεχνίτη· αλλά θεώρησαν ως θεούς, κυβερνήτες του κόσμου, είτε τη φωτιά, είτε τον άνεμο, είτε τον ταχύτατο αέρα, είτε την τροχιά των άστρων, είτε το ορμητικό νερό, είτε τους φωστήρες του ουρανού. Αν, τερπόμενοι από την ομορφιά τους, τα εξέλαβαν ως θεούς, ας μάθουν πόσο ανώτερος είναι ο Δεσπότης τους. Διότι τα δημιούργησε ο δημιουργός του κόσμου. Εάν πάλι εκπλάγηκαν από τη δύναμη και την ενέργειά τους, ας κατανοήσουν από αυτά, πόσο ισχυρότερος είναι εκείνος που τα κατασκεύασε. Διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται και ο δημιουργός τους.»

Δέξου, λοιπόν, το πλήθος των αγιογραφικών και πατερικών χωρίων, ότι, μολονότι η Γραφή λέει: «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα χειρών ανθρώπων», εντούτοις δεν απαγορεύει την προσκύνηση σε άψυχα αντικείμενα ή σε έργα των χεριών, αλλά στις εικόνες των δαιμόνων.

Αυτοί λοιπόν οι δύο βασιλιάδες, ο Αμορραίος και ο Ωγ, εξοντώθηκαν πρώτα πέραν του Ιορδάνου, ενώ βρισκόταν ακόμη στη ζωή ο μέγας Μωυσής, ενώ οι υπόλοιποι εξοντώθηκαν επί Ιησού του Ναυή στη γη Χαναάν. «Και έδωσε τη γη τους ως κληρονομιά στον Ισραήλ, τον λαό του. Κύριε, το όνομά σου μένει στον αιώνα και το μνημόσυνό σου σε γενεά και γενεά», χωρίς να έχει τέλος, όπως ακριβώς δεν έχει ούτε αρχή. «Τα είδωλα όμως των εθνών», τα οποία αφρόνως αποκαλούν θεούς, είναι ύλη φθαρτή, «έργα χεριών ανθρώπων. Έχουν στόμα και δεν πρόκειται να μιλήσουν», και έχουν τις υπόλοιπες αισθήσεις τους άλαλες και ανενεργές, ώστε όχι μόνο δεν διασώζουν τη θέση των θεών, αλλά ούτε καν των ανθρώπων. «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν αυτοί που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους σε αυτά». Κατάλληλη είναι η ευχή. Διότι αν μεν είναι θεοί, λέει, γίνε και εσύ θεός και μάλιστα ανώτερος από εκείνον, επειδή εσύ τον έκανες θεό, και ως θεός του θεού να έχεις μεγαλύτερη δόξα. Αν όμως πρόκειται για νεκρή ύλη που κατασκευάστηκε και θεοποιήθηκε από εσένα, τότε να γίνεις και εσύ όμοιος με αυτά, άλαλος και κουφός, «διότι, ενώ βρισκόσουν σε τιμή, δεν το κατενόησες». «Όσοι δε φοβάστε τον Κύριο, ευλογήστε τον Κύριο· ευλογητός είναι ο Κύριος από τη Σιών, αυτός που κατοικεί στην Ιερουσαλήμ». Επειδή δηλαδή εξέλεξε την Ιερουσαλήμ εξαρχής, ώστε, ως κέντρο της γης, να κατεργαστεί τη σωτηρία μέσω του σταυρού, υπέθεταν οι άνθρωποι τότε ότι ο Θεός, ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, κατοικεί μόνο στην Ιερουσαλήμ.

Αλλά ιδού τώρα τα λόγια του προφήτη έγιναν πράξη· διότι κάθε χώρα, πόλη και χωριό των πιστών λιτανεύει το πρόσωπο της άχραντης Κόρης, και όχι μόνο οι πλούσιοι του λαού, αλλά γενικώς όλες οι τάξεις των πιστών λιτανεύουν με ευσέβεια μέσω της αγίας εικόνας το πρόσωπο της Πανάγνου, ενώ μας κατακρίνουν τα φύλα των άπιστων εθνών, ή μάλλον τα σκοτεινότατα φύλα του διαβόλου. Πώς, λένε, λιτανεύουν οι χριστιανοί από πλάνη το πρόσωπο της Μαρίας, μην ακούγοντας τον προφήτη που διακηρύσσει ξεκάθαρα ότι «τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών· έχουν στόμα και δεν μιλούν, έχουν οφθαλμούς και δεν βλέπουν, έχουν πόδια και δεν περπατούν»;

Διότι στην Ιερουσαλήμ πρέπει να προσκυνούν, όπως είχε καθιερωθεί από παλιά· γι' αυτό ακριβώς και εκείνοι που κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη», ενώ τα μουσικά τους όργανα κρέμονταν σιωπηλά στις ιτιές; Εάν, από την άλλη πλευρά, από άγνοια υποθέσουν ότι πρέπει να αποδώσουν τη δόξα στους Έλληνες, «Εματαιώθηκαν όμως στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό»· αλλά, ταπεινωμένοι, υποτάχθηκαν στα έργα των χεριών τους, και απέδωσαν το σέβας που ταιριάζει στον Θεό στην κτίση μέσω ακάθαρτων δαιμόνων, ή θα καυχηθούν για αυτά σε άλλα έθνη. Αλλά τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χεριών ανθρώπων· τα οποία ούτε θα μιλήσουν, ούτε θα δουν, ούτε θα κινηθούν με οποιονδήποτε τρόπο.

Πώς, λοιπόν, ο εναγής αποκαλεί νεκρά τα ομοιώματα των αγίων, και επιπλέον άλαλα και άδοξα; Επειδή τα εξισώνει με εκείνα που τιμώνται από τους Έλληνες, ώστε να μην αφήσει να φανεί καμία διαφορά μεταξύ χριστιανισμού και ελληνισμού. «Διότι τα είδωλα των εθνών έχουν στόμα και δεν μιλούν, έχουν μάτια και δεν βλέπουν», και τα υπόλοιπα που ψάλλει εναντίον τους ο μέγας Δαβίδ. Οι ευσεβείς, όμως, δεν φρονούν έτσι. Διότι, όπως ακριβώς, για να μιλήσουμε σύμφωνα με τους διδασκάλους της Εκκλησίας, οι συγγραφείς, στολίζοντας με τον λόγο τα ανδραγαθήματα των αρίστων ανδρών, τα εντυπώνουν στις ψυχές των ακροατών μέσω της ακοής· έτσι και οι ζωγράφοι, ιστορώντας τα πάνω σε πίνακες με τη μίμηση των πραγμάτων, τα φανερώνουν εξίσου μέσω της όρασης, προβάλλοντας και οι δύο το ίδιο θέμα, ο καθένας μέσω της δικής του τέχνης. Διότι με τον ίδιο τρόπο διεγείρουν, προς προτροπή και παραίνεση, τόσο αυτούς που ακούν όσο και αυτούς που βλέπουν.

Ο βέβηλος εξισώνει τα δικά μας άγια με τα ξόανα και τα είδωλα των Ελλήνων και των εθνών, θεωρώντας τα νεκρά, άδοξα και άλαλα, ώστε να μην επιτρέψει καμία διάκριση μεταξύ Χριστιανισμού και Ελληνισμού, επειδή «τα είδωλα των εθνών έχουν στόμα και δεν θα μιλήσουν» και όλα τα άλλα που ο μέγας Δαβίδ ψάλλει εναντίον τους. Τι άραγε είχε στο μυαλό του όταν έλεγε αυτά για τους ιερούς ναούς που έχουν ανεγερθεί από εμάς στο όνομα των αγίων; Ότι δηλαδή πρέπει οπωσδήποτε να τους αποφεύγουμε και να τους αποστρεφόμαστε, επειδή είναι πλέον άλαλοι και άδοξοι, και πολύ περισσότερο τα αγιόγραφα βιβλία των ευαγγελίων, καθώς και εκείνα που εξιστορούν τους μέχρις αίματος αγώνες των αγίων υπέρ της ευσέβειας και την αγγελική τους πολιτεία; Άραγε λοιπόν είναι πιο βδελυρά και πιο άδοξα, επειδή πράγματι κατασκευάστηκαν από νεκρά και άψυχα σώματα; Εξαιτίας αυτού λοιπόν και τα ιερά λείψανά τους θεωρούνται ατιμασμένα και οι πρεσβείες τους απορρίπτονται από αυτούς. Αλλά ο άφρων δεν μπόρεσε να κατανοήσει ότι, όπως ακριβώς τα γραφόμενα στα βιβλία, όταν αναγιγνώσκονται, αποτυπώνονται στις ακοές των ακροατών, έτσι και όσα εικονίζονται πάνω στους πίνακες εναποτίθενται στην όραση όσων τα βλέπουν.

Προς τον Στέφανο τον ορθοδοξήσαντα. «Τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα ανθρώπινων χεριών». Τι λοιπόν; Τα ιερά σκεύη της χριστιανικής θρησκείας και τα δισκοπότηρα και τα θυμιατήρια και οι τύποι του σταυρού, και αναρίθμητα άλλα —διότι παραλείπω να αναφέρω τα σύμβολα της Μωσαϊκής θυσίας— δεν είναι αργύριο και χρυσίο και ξύλα και χρώματα και έργα ανθρώπινων χεριών; Μη γένοιτο. Διότι δεν είναι τα ίδια αργύριο, αλλά είναι κατασκευασμένα από άργυρο, ούτε χρυσίο, αλλά φτιαγμένα από χρυσό, ούτε απλώς ξύλα ή χρώματα, αλλά έχουν μεν αυτά ως ύλη, αποτελούν όμως κάτι άλλο θαυμαστό που έχει δημιουργηθεί από αυτά. Ούτε βέβαια είναι έργα ανθρώπινων χεριών που παίζουν με την ύλη και αναπλάθουν χωρίς καμία θεία ενέργεια ό,τι τυχαία έρχεται στον νου τους. Γι' αυτόν τον λόγο, τα μεν είδωλα δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ίδια η ύλη εξευτελισμένη και ο απερίσκεπτος και παράλογος κόπος των ανθρώπινων χεριών, ενώ τα άλλα λαμβάνουν μεν μορφή πάνω στην ύλη και χρησιμοποιούν το χέρι ως υπηρέτη, αλλά ένα χέρι που κινείται άνωθεν. Διότι αυτό υπηρετεί τις άνωθεν επιπνοίες και τους συνετούς λογισμούς που έχουν υψωθεί προς την ευσεβή κρίση.

Αναγγέλλει δε τον πρώτο σεισμό ο θεσπέσιος Δαβίδ με τούτα τα λόγια: «Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη, από το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ»· διότι προσθέτει: «Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών». Και τον δεύτερο τον αναγγέλλει λέγοντας: «Προσφέρετε στον Κύριο οι πατριές των εθνών, και εισέλθετε στις αυλές του», αλλά όχι στην ιουδαϊκή και μοναδική αυλή· διότι αμέσως συνάπτει: «Ας σαλευτεί από το πρόσωπό του όλη η γη· πείτε στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε». Και πάλι: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη, ας ευφρανθούν πολλά νησιά». Έπειτα: «Έλαμψαν οι αστραπές σου στην οικουμένη· είδε και σαλεύτηκε η γη». Και υπάρχουν πολλά τέτοια χωρία σε αυτόν. Και ο Ησαΐας λέει: «Όταν εγερθεί για να συντρίψει τη γη». Ο δε θεσπέσιος Παύλος καταγράφει ταυτόχρονα και τον δεύτερο και τον τρίτο σεισμό, όταν αναφωνεί τα λόγια του προφήτη Αγγαίου: «Του οποίου η φωνή σάλευσε τότε τη γη· τώρα όμως "ακόμη μία φορά εγώ θα σείσω όχι μόνο τη γη, αλλά και τον ουρανό"». Τα ίδια παρουσιάζει να γράφει και ο θεολόγος Γρηγόριος.

5. Συνέβη λοιπόν κάποτε, όταν αυτός ήταν ακόμη νέος, να μεταβεί μαζί με τους γονείς του στην όχθη του τοπικού ποταμού, όπου υπήρχε ειδωλολατρικός ναός, καθώς εκείνοι είχαν τη συνήθεια να προσφέρουν θυσίες στις φαντασιώσεις των δαιμόνων. Και ενώ ο ιερέας ήθελε να τελέσει τα της μυσαρής θυσίας τους, η προσπάθειά του απέβη άκαρπη, όπως και η ενέργεια των δαιμόνων. Επειδή δε για πολλή ώρα παρέμενε και ο ίδιος άφωνος καθ' ομοίωση των θεών του και παραξενευόταν για την παντελή αφωνία του ειδώλου —διότι τα είδωλα των εθνών έχουν στόμα και δεν μιλούν, ούτε υπάρχει πνοή στο στόμα τους— αντιλήφθηκε ο μιαρός ιερέας ότι για κανέναν άλλον λόγο δεν πλησίαζαν οι δαίμονες στο ειδωλείο, παρά εξαιτίας της παρουσίας του νέου. Άρχισε λοιπόν να φωνάζει δυνατά και να κραυγάζει: «Γιατί φέρατε εδώ τον εχθρό των θεών;»