Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 135:25

«Ότι στην ταπείνωσή μας, μας θυμήθηκε ο Κύριος». Περισσότερο αρμόζει ο λόγος που λέει, «Ότι στην ταπείνωσή μας, μας θυμήθηκε ο Κύριος», σε εκείνους που απαλλάχθηκαν από τη νοητή δουλεία, παρά από την αισθητή. «Αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα». Διότι η μέριμνα του φιλάνθρωπου Θεού δεν φθάνει μόνο μέχρι τους ευσεβείς, αλλά και μέχρι τα άλογα ζώα, παρέχοντας στο καθένα την κατάλληλη τροφή, και η πρόνοιά Του εκτείνεται από τα θαύματα του ουρανού μέχρι τα ελάχιστα της γης· και από εδώ πάλι φθάνει έως τον ουρανό.

Γι' αυτό, μετά το «σε κάθε σάρκα», πρόσθεσε: «Εξομολογείσθε στον Θεό του ουρανού». Και παρότι είναι Δημιουργός των πάντων, ονομάζεται κατ' εξοχήν Θεός του ουρανού, καθώς λατρεύεται από όσους διαμένουν εκεί. Διότι είναι τόπος καθαρός από αμαρτία.

Και μετά τη σύναξη της ενάτης να τρως τον άρτο σου, αφού ευχαριστήσεις τον Θεό στο τραπέζι σου ως εξής: Ευλογητός είναι ο Θεός που με τρέφει από τη νεότητά μου, «ο οποίος δίνει τροφή σε κάθε σάρκα»· γέμισε με χαρά και ευφροσύνη την καρδιά μου, ώστε έχοντας πάντοτε κάθε αυτάρκεια να περισσεύουμε σε κάθε αγαθό έργο εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει σε εσένα η δόξα, η τιμή, το κράτος, συν τω Αγίω Πνεύματι, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΕΡΩΤΗΣΗ 93. Αυτός που απαρνήθηκε μία για πάντα την ιδιοκτησία και υποσχέθηκε να μην έχει τίποτα δικό του, με ποια διάθεση πρέπει να κάνει χρήση των αναγκαίων για τη ζωή, όπως είναι το ένδυμα και η τροφή; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Έχοντας στον νου του, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι ο Θεός είναι εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Όμως χρειάζεται προσοχή, ώστε ως εργάτης του Θεού να είναι άξιος της τροφής του, και αυτή να μην υπόκειται στη δική του εξουσία, αλλά να χορηγείται από εκείνον που είναι επιφορτισμένος με αυτήν τη φροντίδα, στον κατάλληλο χρόνο και με το σωστό μέτρο, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Μοιραζόταν δε στον καθένα, ανάλογα με την ανάγκη που είχε».

Πράξε σε εμάς σύμφωνα με την αγαθότητά σου, εσύ που δίνεις τροφή σε κάθε σάρκα. Γέμισε με χαρά και ευφροσύνη τις καρδιές μας, ώστε, έχοντας πάντοτε σε όλα κάθε αυτάρκεια, να περισσεύουμε σε κάθε αγαθό έργο, πράττοντας το άγιο θέλημά σου.

Τι θα μπορούσε να είναι πιο οικτρό από αυτό, ότι δηλαδή αυτός που έδωσε την ψυχή του υπέρ των προβάτων, αυτός που με εκούσια θέληση προσήλθε στο Πάθος, αν και είναι απαθής Θεός, ότι αυτός που μας χάρισε την άφεση των αμαρτιών, ότι αυτός που επιτέλεσε τις θεραπείες σε όλο τον Ισραήλ, ο οποίος από την αγαθότητά του συνήγαγε στον Πατέρα τόσο μεγάλο γένος ανθρώπων μέσα σε αγαθότητα, ο χορηγός της αγαθότητας και κυρίαρχος της ειρήνης, ο άνωθεν εκ Πατρός αγαθός Λόγος που γεννήθηκε από τον αγαθό Πατέρα, αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα, αυτός που ενήργησε προς τους ανθρώπους και προς όλα τα δημιουργήματά του κάθε αγαθότητα, δεν κρίνεται από αυτούς ως αγαθός. Και δεν γνωρίζουν όσοι προξενούν λήθη στους εαυτούς τους, ότι αντέτεινε αυτόν τον λόγο προς εκείνον που τον ρώτησε, προκειμένου να καθαιρέσει το θράσος της έπαρσης που υπήρχε μέσα του. Διότι εκείνος καυχιόταν, προερχόμενος από τους γραμματείς, ότι δήθεν είχε τηρήσει με ακρίβεια τα προστάγματα του νόμου, και περηφανευόμενος για τη δική του δικαιοσύνη και αγαθότητα, έλεγε: «Διδάσκαλε αγαθέ, τι να κάνω για να κληρονομήσω την αιώνια ζωή;». Και επειδή είχε τέτοια ιδέα για τον εαυτό του, ότι δηλαδή κατείχε τόσο μεγάλη δικαιοσύνη, ο Κύριος, θέλοντας να αναφέρει κάθε αγαθότητα στον Θεό, επειδή κανένας δεν είναι αγαθός παρά μόνον Αυτός, ώστε κανένας που φέρει σάρκα να μην επισύρει στον εαυτό του καμία αλαζονεία, για τον λόγο αυτόν έλεγε: «Τι με λέγεις αγαθόν;».

Γι' αυτόν τον λόγο, ο λόγος, αφού αναφέρει «Αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα», μας αναπέμπει στον ουρανό, λέγοντας ξανά: «Εξομολογείσθε στον Θεό του ουρανού, διότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα».

Εύφρανε πάλι και ανακαίνισε το πρόσωπο της γης. Πότισε άφθονα τα αυλάκια της, πλήθυνε τα γεννήματά της· χορήγησέ τα σε εμάς για σπορά και για θερισμό, και τώρα με άφθονη ευλογία ευλόγησέ τα. Οικονόμησε τη ζωή μας. Ευλόγησε τον στέφανο του έτους της αγαθότητάς σου, για χάρη των φτωχών του λαού σου, για τη χήρα και το ορφανό, για τον ξένο και τον προσήλυτο, και για όλους εμάς που ελπίζουμε σε εσένα και επικαλούμαστε το άγιο όνομά σου. Διότι τα μάτια όλων ελπίζουν σε εσένα, και εσύ τους δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό. Ενέργησε προς εμάς σύμφωνα με την αγαθότητά σου, εσύ που δίνεις τροφή σε κάθε σάρκα. Γέμισε με χαρά και ευφροσύνη τις καρδιές μας, ώστε, έχοντας πάντοτε σε όλα πλήρη αυτάρκεια, να αφθονούμε σε κάθε αγαθό έργο, για να πράττουμε το άγιο θέλημά σου.

Βλέπεις την πρώτη παρασκευή τροφής που αναφέρει ο λόγος; Σου αρκεί το να απασχολείς τη διάνοιά σου μέχρι αυτή την ανάγκη· μάλλον δε, ούτε μέχρι αυτού του σημείου δεν πρέπει να δεσμεύεις την ψυχή σου με τις μέριμνες για τον άρτο, αλλά να πεις σε Εκείνον που εξάγει τον άρτο από τη γη, σε Εκείνον που τρέφει τα κοράκια, σε Εκείνον που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα, σε Εκείνον που ανοίγει το χέρι Του και χορταίνει κάθε ζωντανό πλάσμα με την αγαθή Του θέληση, λέγοντας: «Από Εσένα προέρχεται η ζωή μου, από Εσένα ας προέλθουν και τα μέσα για τη διατήρηση της ζωής· Εσύ δώσε τον άρτο», δηλαδή, μακάρι να αποκτήσω την τροφή μου από δίκαιους κόπους. Διότι, εάν ο Θεός είναι η δικαιοσύνη, εκείνος που αποκτά την τροφή του από πλεονεξία δεν έχει λάβει τον άρτο από τον Θεό. Εσύ ο ίδιος γίνεσαι κύριος της προσευχής, εάν ο πλούτος σου δεν προέρχεται από ξένα αγαθά, εάν το εισόδημά σου δεν προέρχεται από δάκρυα, εάν κανείς δεν πείνασε για τον δικό σου χορτασμό, εάν κανείς δεν στέναξε για τη δική σου απόλαυση. Ο άρτος του Θεού είναι κατεξοχήν αυτός: ο καρπός της δικαιοσύνης, το στάχυ της ειρήνης, που είναι αμιγής και αμόλυντος από τα σπέρματα των ζιζανίων. Εάν όμως, ενώ καλλιεργείς ξένα κτήματα, και έχεις μπροστά στα μάτια σου την αδικία, και έχεις κατοχυρώσει με συμβόλαια την άδικη ιδιοκτησία, έπειτα λες στον Θεό: «Δώσε τον άρτο», — άλλος είναι αυτός που ακούει αυτή τη φωνή σου, και όχι ο Θεός. Διότι τον καρπό που προέρχεται από την αδικία, τον καρποφορεί η αντίπαλη φύση. Εκείνος που επιδιώκει τη δικαιοσύνη λαμβάνει τον άρτο από τον Θεό· εκείνος όμως που καλλιεργεί την αδικία τρέφεται από τον ευεργέτη της αδικίας.

κληρονομία: Διότι ο νοητός Ισραήλ, ο Χριστός, κληρονόμησε τον άνθρωπο. ότι εις τον: Επειδή είναι πολύ και μεγάλο το έλεος του Θεού αιωνίως. ότι στην ταπείνωση: Ο λαός που προέρχεται από τα έθνη κραυγάζει, καθώς σώθηκε από τη θλίψη των δαιμόνων. ότι εις τον: Επειδή τα πάντα τα έκανε ελεώντας τον άνθρωπο. και λύτρωσε: Τους πιστούς από τους δαίμονες. ότι εις τον: Διότι είναι αναγκαίο σε κάθε ρητό να επικαλούμαστε το έλεος του Θεού, του Κυρίου, καθώς παραμένει στους αιώνες. ο δίδων: Και στους ανθρώπους και στα κτήνη. ότι εις τον: Επειδή το έλεος του Θεού δεν εκλείπει ποτέ. εξομολογείσθε: Προς Αυτόν που βρίσκεται στον ουρανό τα λέει αυτά. ότι εις τον: Διότι, όντας αιώνιος, ελεεί και αιωνίως.

Για ποιες πράξεις; Επειδή πείνασα, και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και μου δώσατε να πιω· γυμνός ήμουν, και με ντύσατε· στη φυλακή ήμουν, και ήρθατε σε εμένα· ασθενής ήμουν, και με επισκεφθήκατε· ξένος ήμουν, και με φιλοξενήσατε. Έπειτα εκείνοι που διακόνησαν καλά στον κατάλληλο καιρό, αποβλέποντας στη δική τους αδυναμία και στο μεγαλείο Εκείνου που δανείστηκε, λένε: Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς, και σε θρέψαμε; Ή να διψάς, και σου δώσαμε να πιεις; Εσένα, στον οποίο τα μάτια όλων ελπίζουν, και εσύ τους δίνεις την τροφή τους με αφθονία; Ω, τι μεγάλη αγαθότητα! Κρύβει το μεγαλείο του από φιλανθρωπία: Διότι πείνασα και μου δώσατε να φάω. Ω, της πολλής αγαθότητος, ω, της άμετρης χρηστότητος! Αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα, που ανοίγει τα χέρια του και χορταίνει κάθε ζωντανό με ευδοκία, πεινούσα, λέει, και μου δώσατε να φάω. Όχι επειδή μειώνεται το μεγαλείο του, αλλά επειδή η φιλανθρωπία του μπαίνει εγγυητής για τους φτωχούς. Δίψασα, και μου δώσατε να πιω. Ποιος τα λέει αυτά; Αυτός που χύνει τη φύση των υδάτων σε λίμνες και ποταμούς και πηγές· αυτός που λέει μέσα από τα Ευαγγέλια ότι: Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του· αυτός που είπε: Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα, και ας πιει. Αλλά, γυμνός ήμουν, λέει, και με ντύσατε. Ντύσαμε αυτόν που ντύνει τον ουρανό με σύννεφα, αυτόν που ντύνει ολόκληρη την Εκκλησία και την οικουμένη.

Εφόσον ο Θεός μάς τρέφει, δεν πρέπει να μεριμνούμε. Διότι, αν ένας βασιλιάς σου υποσχόταν να σου παρέχει την καθημερινή τροφή από τα ταμεία του, θα επαναπαυόσουν πλέον· πολύ περισσότερο, όταν παρέχει ο Θεός, και τα πάντα ρέουν σε εσένα σαν από πηγές, πρέπει να έχεις απαλλαγεί από κάθε φροντίδα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, τα λένε αυτά, για να πείσουν και τον εαυτό τους και εκείνους που μαθητεύουν κοντά τους να αποβάλουν κάθε βιοτική μέριμνα. Έπειτα, για να μην νομίσεις ότι αναπέμπουν αυτήν την ευχαριστία μόνο για τον εαυτό τους, προσθέτουν λέγοντας: «Αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα», ευχαριστώντας έτσι για όλον τον κόσμο· και σαν πατέρες ολόκληρης της οικουμένης, αναπέμπουν τις δοξολογίες υπέρ όλων, και προετοιμάζουν τον εαυτό τους για γνήσια φιλαδελφία. Διότι δεν είναι δυνατόν να μισούν εκείνους, για τους οποίους ευχαριστούν τον Θεό επειδή τρέφονται. Είδες πώς εισάγεται η αγάπη μέσω της ευχαριστίας, και πώς αποβάλλεται η βιοτική μέριμνα, τόσο με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως όσο και με αυτά; Διότι, αν τρέφει κάθε σάρκα, πολύ περισσότερο θα θρέψει αυτούς που είναι αφιερωμένοι σε Αυτόν· αν τρέφει αυτούς που είναι προσκολλημένοι στις βιοτικές φροντίδες, πολύ περισσότερο αυτούς που έχουν απαλλαγεί από αυτές. Αυτό ακριβώς θεμελιώνοντας και ο Χριστός έλεγε: «Πόσο πολύ διαφέρετε εσείς από τα σπουργίτια;» Και τα έλεγε αυτά, διδάσκοντάς μας να μην στηρίζουμε την πεποίθησή μας στον πλούτο, στη γη και στα σπαρτά.

Δεν είπε προς τον Φαρισαίο που τον κάλεσε: «Εσύ καλείς σε γεύμα εμένα, που καλώ όλους τους ανθρώπους στο επουράνιο γεύμα; Εσύ καλείς σε γεύμα εμένα, που χόρτασα ολόκληρο πλήθος με πέντε άρτους; Εσύ καλείς σε γεύμα εμένα, που δίνω τροφή σε κάθε σάρκα;» Τίποτε από αυτά δεν είπε ο Σωτήρας· αλλά σιωπηλά, μπαίνοντας στο σπίτι του Φαρισαίου, ανακλίθηκε. Διότι γνώριζε τι είδους γεύμα επρόκειτο να γευματίσει· γνώριζε πώς επρόκειτο να προστρέξει σε αυτόν η πόρνη και να σωθεί. Και έστρεφε παντού το βλέμμα του, αναζητώντας το θήραμα, και σχεδόν φωνάζοντας προς τους συνδαιτυμόνες: «Εγώ έχω τροφή να φάω, την οποία πρόκειται μετά από λίγο να δείτε· εγώ έχω τροφή να φάω, τη σωτηρία της γυναίκας που πρόκειται να με πλησιάσει. Διότι δική μου τροφή είναι η επιστροφή των ανθρώπων· δική μου τροφή, η ζωή των δούλων μου· δική μου ευωχία, η μεταμέλεια των αμαρτωλών· δική μου τέρψη, η απαλλαγή των καταδικασμένων· δική μου εστίαση, η λύτρωση των αιχμαλώτων». Ενώ ο Σωτήρας τα δήλωνε αυτά στο ανάκλιντρο με το βλέμμα και με τη στάση του, «Ιδού», λέγει η Γραφή, «μια γυναίκα στην πόλη, η οποία ήταν αμαρτωλή». Η άγρα συνέτρεξε με τον σκοπό του επουράνιου Βασιλιά· ο θηρευτής είχε ανακλιθεί έτοιμος, και το θήραμα έσπευδε προς τον θηρευτή. «Και ιδού, μια γυναίκα στην πόλη, η οποία ήταν αμαρτωλή». Δύο βαριά γνωρίσματα της κακίας.

Γι' αυτό και, δηλώνοντας αυτό, σε κάθε στίχο προσθέτει: «Ότι εις τον αιώνα το έλεος αυτού». Και το εκπληκτικό βεβαίως είναι ότι τα δημιούργησε μεν, και τα προσέφερε ευθύς εξ αρχής· όταν όμως ο άνθρωπος παρέβη την εντολή, ούτε και τότε τον απέβαλε· αλλά εκείνα που του έδωσε όταν ακόμη δεν είχε αμαρτήσει, του επέτρεψε να εξακολουθεί να ζει μέσα σε αυτά και μετά την αμαρτία, και δεν του εμπόδισε τη χρήση τους έπειτα από την αμαρτία εκείνη.

γ΄. Βλέπεις πώς δίκαια σε κάθε στίχο λέγει το «Εις τον αιώνα το έλεος αυτού»; Διότι όλα αυτά φανέρωναν τη διηνεκή Του πρόνοια. Διότι, ακόμη και αν αυτά που συνέβησαν έλαβαν τέλος, εντούτοις οι μνήμες τους παρείχαν στους μεταγενέστερους μεγάλη αφορμή για θεογνωσία. Επειδή, καθώς μεταβιβάζονταν μέσω της μνήμης στους απογόνους, τους καθοδηγούσαν σε βαθιά φιλοσοφία. Εξάλλου, δεν συντελέστηκαν μόνο εκείνα και έπειτα έπαυσε η πρόνοια του Θεού, ούτε σταμάτησαν τα έργα της φιλανθρωπίας Του στα γεγονότα της Αιγύπτου, αλλά κάθε εποχή και ολόκληρος ο χρόνος περιέχει συνεχιζόμενα τα δείγματα της άφατης φιλανθρωπίας Του.

Έπειτα πάλι, αποδεικνύοντας αυτό σαφέστερα, ότι δηλαδή δεν έγιναν κύριοι αυτών των αγαθών εξαιτίας της αξίας τους, αλλά μόνο από τη δική Του αγαθότητα, πρόσθεσε: «Ότι στην ταπείνωσή μας μας θυμήθηκε ο Κύριος»· φανερώνοντας έτσι ότι δεν μας θυμήθηκε όταν επιτελούσαμε κατορθώματα, ούτε όταν ευημερούσαμε, αλλά όταν βρισκόμασταν στην ταπείνωσή μας. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: αρκούσε η συμφορά και το ότι υποφέραμε δεινά για να Τον κάμψει σε σπλαχνικότητα. Επειδή και εξ αρχής, όταν τους απάλλασσε από την Αίγυπτο, δεν είπε, «Είδα καλά τη στροφή τους προς το καλύτερο», αλλά, «Είδα καλά την κακοπάθεια του λαού μου στην Αίγυπτο». «Και μας λύτρωσε από τους εχθρούς μας». Για να μην απαριθμεί λοιπόν λεπτομερώς τους πολέμους, τις επιδρομές, τις νίκες, τα τρόπαια, προσπερνώντας πάλι με έναν λόγο μια ολόκληρη σειρά από κατορθώματα και αφήνοντας τα μερικά γεγονότα που αφορούσαν τους Ιουδαίους, προχωρά στην καθολική Του πρόνοια, λέγοντας: «Αυτός που δίδει τροφή σε κάθε σάρκα».

Άλλος λέει, «Εκείνος ο οποίος δίνει άρτο». Άλλος, «Αυτός που δίνει άρτο». Επομένως, η παραγωγή των καρπών δεν προέρχεται από τη γη, ούτε από τα ύδατα, ούτε από τον αέρα, ούτε από τις ακτίνες του ήλιου, ούτε από οτιδήποτε άλλο, αλλά τα πάντα προέρχονται από Αυτόν. Και παρατήρησε και εδώ όχι μόνο τη δύναμή Του, αλλά και την άφατη φιλανθρωπία Του. Διότι αυτό ακριβώς που λέει ο Χριστός: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους»· αυτό άφησε να εννοηθεί και αυτός εδώ, λέγοντας: «Εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα»· δηλαδή, όχι μόνο στους δικαίους, ούτε μόνο σε όσους κατορθώνουν την αρετή, αλλά και στους αμαρτωλούς και στους ασεβείς, και σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση· πράγμα το οποίο κατεξοχήν διακηρύσσει την κυριαρχία Του. Είδες ότι για αυτόν κυρίως τον λόγο έχει συντεθεί ο ψαλμός, ώστε να μας καθοδηγήσει προς τη θεογνωσία;

Βλέπεις το μυστήριο της θείας οικονομίας; Βλέπεις την υπερβολή της φιλανθρωπίας; Εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα, προσκαλεσμένος σε γεύμα από τον δούλο του, προσήλθε σε αυτόν αναμφιβόλως, για να αποδείξει μέσω της εστιάσεως το μέγεθος της συγκαταβάσεώς Του. Και εισήλθε στο οίκημα του Φαρισαίου, ως άνθρωπος, Εκείνος που πληροί κάθε τόπο με τη θεότητά Του, για να φανερώσει και την οικονομία και τη φιλανθρωπία. «Και ιδού, μία γυναίκα στην πόλη, η οποία ήταν αμαρτωλή, όταν έμαθε ότι παρακάθεται στο σπίτι του Φαρισαίου, πήρε ένα αλάβαστρο με πολύτιμο μύρο, και αφού στάθηκε πίσω Του, άρχισε να βρέχει τα πόδια Του με τα δάκρυά της, και τα σπόγγιζε με τα μαλλιά της κεφαλής της, και καταφιλούσε τα πόδια Του και τα άλειφε με το μύρο» — χωρίς να Του πει τίποτα φανερά. Διότι φοβόταν μήπως κάποιος δυσώδης λόγος, βγαίνοντας από τα αμαρτωλά της χείλη, κινήσει εναντίον της σε οργή τον φιλάνθρωπο κριτή.

Έχε εμπιστοσύνη στον Θεό, ο οποίος δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Εκείνος που σου έδωσε το σώμα και σου εμφύσησε την ψυχή, και σε δημιούργησε ως έλλογο ον, και ετοίμασε για σένα όλα τα αγαθά πριν από την πλάση σου, πώς είναι δυνατόν να σε παραβλέψει αφότου πλάστηκες; Αυτός που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων; Έχοντας, λοιπόν, εμπιστοσύνη σε Αυτόν, να ζητάς μόνο την καθημερινή τροφή, και την φροντίδα για την αυριανή άφησέ την σε Εκείνον, όπως ακριβώς έλεγε και ο μακάριος Δαβίδ: «Απόθεσε στον Κύριο τη μέριμνά σου και Αυτός θα σε διαθρέψει». Αφού μας δίδαξε με αυτόν τον τρόπο την ύψιστη φιλοσοφία μέσα από τα προλεχθέντα, και γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον, όντας άνθρωποι που περιβάλλονται από θνητό σώμα, να μην σφάλλουμε, μας δίδαξε να λέμε: «Και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε τους οφειλέτες μας». Μέσα από αυτόν τον λόγο πραγματεύεται τρία αγαθά: σε όσους έχουν φτάσει στο αποκορύφωμα της αρετής, διδάσκει τη μετριοφροσύνη και τους προτρέπει να μην επαναπαύονται στα κατορθώματά τους, αλλά να έχουν φόβο, να τρέμουν και να θυμούνται τα προηγούμενα αμαρτήματά τους. Όπως ακριβώς πράττει και ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος μετά από αναρίθμητα κατορθώματα λέγει: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ»· δεν είπε «ήμουν», αλλά «είμαι», καταδεικνύοντας ότι διατηρούσε αδιάκοπη τη μνήμη των όσων είχε διαπράξει.

Έπειτα πάλι, αφού υπενθύμισε τα γεγονότα στην έρημο και την εξόντωση των κραταιών βασιλέων και αφού εξιστόρησε την κληρονομιά της αγίας γης, και ότι, αφού κοπίασαν πολύ στην Αίγυπτο και ταπεινώθηκαν, «τους θυμήθηκε ο Κύριος» λέγοντας: «Είδα πράγματι την κακοπάθεια του λαού μου» και τα εξής. «Και μας λύτρωσε», λέει, «από τους εχθρούς μας», «εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα». Και αφού δίδαξε μυσταγωγικά όλα αυτά περί του Θεού, ανυμνώντας μελωδικά, ολοκληρώνει πάλι τον ύμνο με ευχαριστία: «Δοξολογείτε», λέει, «τον Θεό του ουρανού». Μην απονέμετε στους ψευδώνυμους θεούς της γης την τιμή που οφείλεται στον αληθινό Θεό, αλλά «στον Θεό του ουρανού», δηλαδή σε αυτόν που βρίσκεται στον ουρανό, και στον δημιουργό του ουρανού.

Και αυτόν μεν έτσι. Τον δε Σωτήρα του κόσμου, «τον βασιλέα της δόξης», τον Υιό του Θεού και Λόγο και Θεό, τον «χριστό του Κυρίου», τον ισχυρό Θεό και εξουσιαστή, τον άγγελο της μεγάλης βουλής, τον θαυμαστό σύμβουλο, τον άρχοντα της ειρήνης, τον κριτή και πατέρα του μέλλοντος αιώνος, «τη σοφία του Θεού», τον σαρκοφόρο Θεό, «τον αμνό του Θεού τον αίροντα την αμαρτία του κόσμου», τον ιατρό των ψυχών και των σωμάτων μας, τον καθαιρέτη του άδη και του θανάτου και του διαβόλου και της συμμορίας του, αυτόν που έθρεψε πέντε χιλιάδες και έπειτα τέσσερις χιλιάδες, χωρίς τις γυναίκες και τα παιδιά, με πέντε και επτά άρτους, και από τα περισσεύματά τους οι μαθητές σήκωσαν γεμάτα δώδεκα κοφίνια και επτά σπυρίδες, «αυτόν που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα», «αυτόν που δίνει τροφή σε αυτούς που πεινούν», αυτόν που ανοίγει το χέρι του και χορταίνει κάθε ζωντανό πλάσμα με την ευδοκία του, ω Ιουδαίοι, τον αποκαλείτε φαγά και οινοπότη.

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

Ο δε Ιησούς τους είπε: «Δεν έχουν ανάγκη να φύγουν· δώστε τους εσείς να φάνε.» Οι μαθητές είναι φιλάνθρωποι, διότι νοιάζονται για το πλήθος, και γι' αυτό δεν θέλουν να μείνουν αυτοί νηστικοί. Τι λέει λοιπόν ο Σωτήρας; Δώστε τους, λέει, εσείς να φάνε. Και αυτό το λέει, όχι επειδή αγνοούσε πόση φτώχεια είχαν οι απόστολοι, σε καμία περίπτωση, αλλά για να φανεί, όταν εκείνοι θα έλεγαν ότι «Δεν έχουμε», ότι προχώρησε στο να θαυματουργήσει από ανάγκη, και όχι από φιλοδοξία. «Εκείνοι δε του λένε: Δεν έχουμε εδώ παρά μόνο πέντε άρτους και δύο ψάρια. Εκείνος δε είπε: Φέρτε μου τα εδώ. Και αφού διέταξε τα πλήθη να καθίσουν πάνω στα χόρτα, παίρνοντας τους πέντε άρτους και τα δύο ψάρια, αναβλέποντας στον ουρανό ευλόγησε.» Φέρτε μου τους άρτους εδώ· διότι, αν και είναι αργά, ωστόσο εγώ, ο Δημιουργός του χρόνου, είμαι παρών· αν ο τόπος είναι έρημος, ωστόσο εγώ είμαι αυτός που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Μαθαίνουμε δε από αυτό ότι, ακόμη κι αν έχουμε λίγα, πρέπει αυτά να τα διαθέτουμε για τη φιλοξενία, διότι και οι απόστολοι, αν και είχαν λίγα, τα έδωσαν στα πλήθη. Αλλά όπως ακριβώς εκείνα τα λίγα πολλαπλασιάστηκαν, έτσι και τα δικά σου λίγα θα πληθυνθούν. Βάζει δε τα πλήθη να καθίσουν πάνω στα χόρτα, διδάσκοντας τη λιτότητα, για να μην αναπαύεσαι κι εσύ σε πολυτελή κρεβάτια και στρώματα.

Ο Κύριος συχνά ομιλεί με αινιγματικό τρόπο, για να κάνει τους ακροατές πιο προσεκτικούς και να τους παρακινήσει να ρωτήσουν και να μάθουν αυτό που λέγεται συγκεκαλυμμένα. Ονομάζοντας βρώση τη σωτηρία των ανθρώπων, διδάσκει τους μαθητές, ώστε και αυτοί, όταν πλέον θα χειροτονούνταν δάσκαλοι της οικουμένης, να θεωρούν λιγότερο σημαντική τη σωματική τροφή, μεταφέροντας όλη τους την επιθυμία προς τη σωτηρία των ανθρώπων. Σημείωσε δε ότι ο Κύριος δεχόταν και τα φαγητά που του προσέφεραν κάποιοι. Διότι λένε οι μαθητές: «Μήπως του έφερε κανείς να φάει;». Αυτό το έκανε, όχι επειδή είχε ανάγκη τη διακονία άλλων (πώς θα μπορούσε άλλωστε Εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα;), αλλά για να έχουν μισθό εκείνοι που προσφέρουν, και για να συνηθίσουν να τρέφουν και άλλους, δίνοντας ταυτόχρονα το πρότυπο σε όλους τους ανθρώπους να μην ντρέπονται για τη φτώχεια, ούτε να θεωρούν βαρύ το να τρέφονται από άλλους. Αυτό είναι ίδιον και απολύτως αναγκαίο για τους δασκάλους, το να φροντίζουν άλλοι για την τροφή τους, ώστε αυτοί, όντας απερίσπαστοι, να εκτελούν τη διακονία του λόγου. Γι' αυτό και το παρήγγειλε αυτό στους μαθητές, το να τρέφονται από αυτούς που μαθητεύουν. «Δεν λέτε εσείς ότι υπολείπεται ένα τετράμηνο και έρχεται ο θερισμός; Ιδού, σας λέω, υψώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια, ότι είναι ήδη λευκά για θερισμό».