Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 136:1

Επειδή όμως η φύση μας είναι ασθενής, εάν ποτέ εξαιτίας των θλίψεων του βίου βρεθείς σε κατάσταση πτωχείας και κυριευθείς από ακηδία, και θελήσεις να παρηγορηθείς, έχεις τον 101ο ψαλμό. Και επειδή πρέπει για τα πάντα και σε όλα να ευχαριστούμε τον Θεό, όταν θελήσεις να τον ευλογήσεις, έχεις τη δυνατότητα να προτρέπεις την ψυχή σου σε αυτό και να λέγεις τον 102ο και τον 103ο. Θέλεις να αινέσεις τον Θεό, και να γνωρίζεις πώς και για ποιο πράγμα πρέπει να τον αινείς, και ποιοι πρέπει να αναπέμπουν τον αίνο; Έχεις τον 104ο, και τον 106ο, και τον 134ο, και τον 145ο, και τον 146ο, και τον 147ο, και τον 148ο, και τον 150ο. Έχεις πίστη, όπως είπε ο Κύριος, και πιστεύεις σε όσα λέγεις όταν προσεύχεσαι; Λέγε τον 115ο. Αλλά αισθάνεσαι τον εαυτό σου να ανέρχεται πνευματικά μέσα από τις πράξεις σου, ώστε να λέγεις: «Εκείνα που βρίσκονται πίσω τα λησμονώ και επεκτείνομαι σε εκείνα που βρίσκονται μπροστά»; Έχεις για κάθε στάδιο προκοπής να λέγεις τις 15 ωδές των Αναβαθμών. Αιχμαλωτίστηκες από αλλότριους λογισμούς, και αισθάνθηκες τον εαυτό σου να παρασύρεται, και μετανόησες; Πάψε στο εξής, και παραμένοντας εκεί όπου συνέλαβες τον εαυτό σου να αμαρτάνει, κάθισε και κλάψε και εσύ, όπως έπραξε ο τότε λαός, λέγοντας τα λόγια του 136ου ψαλμού. Θεωρώντας δε τους πειρασμούς ως δοκιμασία σου, εάν μετά τους πειρασμούς θελήσεις να ευχαριστήσεις τον Θεό, έχεις τον 138ο ψαλμό.

Του Δαβίδ, διά του Ιερεμία. ΨΑΛΜΟΣ ΡΛΣΤ΄. Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε. Ο λόγος διδάσκει εκείνους που, μετά από πολλά χρόνια, έμελλε να βρεθούν στη Βαβυλώνα εξαιτίας της ανομίας, να κλαίνε και να αδημονoύν, επιζητώντας την ανάκτηση των οικείων αγαθών.

Διότι ήταν ανάγκη, πραγματικά ανάγκη, εκείνοι που επρόκειτο να ακούσουν τους προφητικούς λόγους, να γνωρίζουν σαφώς ολόκληρο το μυστήριο, και να μην αγνοούν τους τρόπους της θείας οικονομίας. Θα συμβεί λοιπόν, λέει, «στον τόπο όπου τους ειπώθηκε: Δεν είστε δικός μου λαός, εκεί και οι ίδιοι θα ονομαστούν υιοί του ζωντανού Θεού». Το τι άραγε θέλει να δηλώσει η φράση «στον τόπο», ας το πούμε με ακρίβεια. Διότι αυτοί που προέρχονταν από τον Ισραήλ έγιναν αιχμάλωτοι κατά καιρούς, και μεταφέρθηκαν, όπως είπα, στη γη των Ασσυρίων. Εκεί όμως έκλαιγαν, θρηνούσαν και έμεναν άπραγοι ως προς την τήρηση του νόμου· και αυτό μας το έκανε ολοφάνερο ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε όταν θυμηθήκαμε τη Σιών»· και είπε πάλι: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Όταν όμως επέστρεψαν στα Ιεροσόλυμα, επειδή ο Θεός τούς σπλαχνίστηκε, συνέχισαν εξίσου να είναι και να ονομάζονται λαός του Θεού, και ζούσαν σε ευημερία λατρεύοντας ελεύθερα, και προσφέροντας τις θυσίες σύμφωνα με τον νόμο. Διότι δεν επιτρεπόταν καθόλου να εκπληρώνουν τα διατεταγμένα οπουδήποτε αλλού, παρά μόνο στα Ιεροσόλυμα και μέσα στον ναό, καθώς ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή παρήγγελλε σαφώς: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου σε κάθε τόπο, παρά μόνο στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου, για να επικαλείται εκεί το όνομά του, εκεί θα προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου».

Καίτοι, πώς δεν είναι προτιμότερο να σκεφτόμαστε εκείνο, ότι δηλαδή θα ταίριαζε μάλλον περισσότερο σε αυτούς που έχουν περιέλθει σε τέτοιο σημείο ταλαιπωρίας, να αναφωνήσουν αυτό που πολύ εύστοχα απαγγέλλεται με τη λύρα του ψαλμωδού: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Και επειδή τους ήταν εντελώς ανέφικτο να εορτάσουν, λένε παρόλα αυτά: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» διότι, νομίζω, οι Βαβυλώνιοι δεν τους επέτρεπαν να επιτελούν τις καθιερωμένες σε αυτούς λατρείες, ούτε όσα ήταν προσφιλή στην πατρίδα τους και συνήθιζαν να πράττουν.

Εάν όμως κάποιος επέλεγε να εφαρμόσει το νόημα των προκείμενων λόγων στα κηρύγματα του αγίου Βαπτιστού, και αυτός θα προσέγγιζε το ζήτημα ορθά. Διότι διέμενε στην έρημο, και σαν να φώναζε δυνατά στα όρη ευαγγελιζόταν την ειρήνη, δηλαδή τον Χριστό. Ωραία, λοιπόν, και ταχέα είναι τα πόδια εκείνου που λέει: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας». «Εόρταζε, Ιούδα, τις εορτές σου, εκπλήρωσε τα τάματά σου, διότι δεν θα περιπέσουν πλέον σε παλαίωση». Επειδή ο νόμος είχε προστάξει ότι δεν πρέπει να προσφέρουν θυσίες έξω από την ιερή και θεία αυλή, αλλά «στον τόπο, τον οποίο θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου, για να επικληθεί το όνομά Του», οι Ισραηλίτες, βρισκόμενοι σε ξένη γη και κατοικώντας στη χώρα των Περσών και των Μήδων, παρέμεναν εντελώς άπρακτοι και αδρανείς ως προς τα νομικά τους καθήκοντα, μη τελώντας τις καθιερωμένες εορτές, μη προσφέροντας θυσίες, ούτε τις απαρχές, ούτε ευχαριστήριες προσφορές σύμφωνα με τον νόμο, ούτε σφάζοντας τον αμνό κατά τη νουμηνία· ίσως δε να δίσταζαν ακόμη και για απλές δοξολογίες. Και αυτό το διαπιστώνουμε από τα λόγια του θεσπέσιου Δαβίδ, ο οποίος μιλά εκ προσώπου του λαού που βρισκόταν στη Βαβυλώνα: «Στα ποτάμια της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών. Στις ιτιές, στο μέσο της, κρεμάσαμε τα όργανά μας.» Και επιπλέον αυτών: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;»

Εκδιωγμένος, λοιπόν, σαν από άγια πόλη, από την αρχική του ευκοσμία, θα παρασυρθεί στη συνέχεια σαν από αναγκαστικό ζυγό, προς εκείνο που αρέσει στους εξουσιαστές, και θα βρεθεί μακριά από τον Θεό, ως προς τον τρόπο της εσωτερικής του διάθεσης, υπομένοντας τη μετοικεσία στη Βαβυλώνα, δηλαδή πέρα από τα όρια της αγίας γης, στην οποία ο Θεός είναι γνωστός και το όνομά Του είναι μεγάλο. Γι' αυτό, κραυγάζουν δυνατά εκείνοι που υπομένουν τον τόσο σκληρό πόνο, και έχουν πέσει στα χέρια των εχθρών, μη αντέχοντας τη ζωή κοντά τους, επειδή είναι ανδραποδώδης και δουλική: «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Διότι νομίζω ότι ο ανθρώπινος νους πάσχει από κάτι τέτοιο. ΠΑΛΛ. Τι ακριβώς εννοείς; ΚΥΡ. Διότι είναι ράθυμος και κάπως υποτονικός πάντα απέναντι στην επιθυμία των αγαθών που έχει στα χέρια του, και δεν ποθεί ιδιαίτερα εκείνα τα οποία εξουσιάζει. Αν όμως υπάρξει κάποια μεταβολή προς το αντίθετο, και συμβεί να στερηθεί τα λαμπρά αγαθά που είχε, τότε μόλις καταλαβαίνει, αφού το έχει πάθει, αυτό που έπρεπε με κάθε δύναμη να αποκρούσει, και να μην επιτρέψει να το γνωρίσει από πείρα, εξουδετερώνοντας την επίθεσή του από πριν. ΠΑΛΛ. Αλήθεια. ΚΥΡ. Είναι λοιπόν αναγκαίο και σοφό, και από τα πιο ωφέλιμα πράγματα, το να εξουδετερώνουμε πολύ καλά εκ των προτέρων τα πονηρά και την επίθεση της ανεπιθύμητης δουλείας, και να προσπαθούμε να αποκρούουμε γρήγορα εκείνα που, αν φτάναμε να τα δοκιμάσουμε, θα μας βύθιζαν σε κάθε είδους κακό. ΠΑΛΛ. Έτσι έχουν τα πράγματα. ΚΥΡ.

Γι' αυτό, λοιπόν, και έλεγαν: «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών·» στην οποία, σύμφωνα με τους νόμους και τα έθιμα των Ιουδαίων, η θυσία της αινέσεως προσφερόταν τελούμενη με έγχορδα και άλλα όργανα, γοητεύοντας με τις μελωδίες της όσους προσέρχονταν στον θείο ναό. Επειδή όμως ήταν σφιγμένοι κάτω από ξένο ζυγό δουλείας, θρηνώντας λένε: «Στις ιτιές που βρίσκονταν στο μέσο της κρεμάσαμε τα όργανά μας·» υποδηλώνοντας με αυτό ακριβώς το γεγονός την αδυναμία τους να ψάλλουν ωδές. Διότι η ιτιά είναι φυτό άκαρπο, ή μάλλον φυτό που ρίχνει τους καρπούς του πριν ωριμάσουν, όπως έχει ειπωθεί από τον ποιητή των Ελλήνων. Επομένως, τα όργανα της ωδής παραδόθηκαν στην απραξία και την ακαρπία· και ανακράζοντας την αιτία αυτής της αδράνειας, λένε: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Όταν δε ο Βαρούχ τούς μετέφερε τα λόγια του Ιερεμία, όλοι έκλαιγαν, λέει το κείμενο, και νήστευαν και προσεύχονταν ενώπιον του Κυρίου· και συγκέντρωσαν χρήματα, ανάλογα με το τι μπορούσε να προσφέρει το χέρι του καθενός· και τα έστειλαν στην Ιερουσαλήμ προς τον ιερέα Ιωακείμ, γιο του Χελκία, γιου του Σαλώμ, και προς τους ιερείς και προς όλο τον λαό που βρέθηκε μαζί του στην Ιερουσαλήμ.»

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Στους ποταμούς της Βαβυλώνας καθίσαμε και κλάψαμε· όταν όμως ο Κύριος επέστρεψε τους αιχμαλώτους, γέμισε από χαρά το στόμα μας. Όταν τοποθετήσουμε φρουρά στο στόμα μας· και το, «Το στόμα του δικαίου μελετά σοφία»· και το, «Άνοιξε το στόμα σου», λέει ο Θεός· και τα παρόμοια· «Το στόμα μας έχει ανοίξει προς εσάς, Κορίνθιοι»· τότε, λέγοντας την αλήθεια, θα πούμε: Τότε γέμισε από χαρά το στόμα μας.

Ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, παρά εκείνοι που αναζητούν την πατρίδα τους, και αναζωπυρώνουν παντοτινά τη μνήμη της επουράνιας πόλης; Τέτοιος ήταν εκείνος που, γνωρίζοντας πως είναι πάροικος και παρεπίδημος επί της γης, αναστέναζε θρηνώντας: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Ακόμη δε και εκείνοι που έκλαιγαν στους ποταμούς της Βαβυλώνας όταν θυμούνταν τη Σιών. Διότι σε αυτούς ο Χριστός του Θεού, εκπληρώνοντας την παρηγοριά που υποσχέθηκε σε όσους πενθούν, θα αποδώσει δόξα όταν απαλλαγούν από το πένθος, και αντί για τη στάχτη με την οποία καλύφθηκαν πενθώντας στην παρούσα ζωή, θα τους παράσχει μύρο ευφροσύνης, χρίοντάς τους και αυτούς με έλαιο αγαλλιάσεως, ώστε να γίνουν μέτοχοι της δικής του χρίσεως και βασιλείας, και έτσι να μπορούν και αυτοί να πουν: «έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού». Επιπλέον, προφητεύεται ότι ο Χριστός θα δώσει σε αυτούς που πενθούν για τη Σιών ένδυμα δόξας, αντί για πνεύμα ακηδίας, εφόσον κυριεύθηκαν από ακηδία για τα πράγματα αυτού του βίου, δυσαρεστημένοι με τις πράξεις των ανθρώπων. Και πενθώντας ιδιαίτερα για αυτό, όχι μόνο επειδή αντικρίζουν από μακριά τις υποσχέσεις του Θεού, αλλά και επειδή από συμπόνια και φιλανθρωπία συμπάσχουν και πονούν μαζί με τα αδύναμα μέλη τους, και σχεδόν αναφωνούν με τη διάθεση του αποστόλου: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».

Ώστε όποιος με βλέπει να τρέμει και να γίνεται ισχυρότερος, φεύγοντας από το μαύρο έδαφος της Αιγύπτου και τα πικρά έργα, και από τον βασιλιά Φαραώ, και να οδεύει προς τη θεία πατρίδα, και να μην παραμένει στις πεδιάδες της τραχιάς Βαβυλώνας, αιχμάλωτος πολέμου, καθισμένος στις όχθες του ποταμού, έχοντας αφήσει στην άκρη όλα τα μουσικά όργανα της ωδής ασάλευτα και δακρυσμένος, αλλά να σπεύδει προς τα όρια της ιερής γης, έχοντας ξεφύγει από τον δουλικό ασσυριακό ζυγό που προηγουμένως τον κατέτρυχε, και να βάλει με τα χέρια του τα θεμέλια του μεγάλου ναού, τον οποίο εγώ ο πανάθλιος, από τότε που εγκατέλειψα, ποτέ δεν έπαψα να τον ποθώ. Βαριά οδύνη με κατέβαλε στα γηρατειά μου, και σκύβω προς τη γη, αυξάνοντας το πένθος στην ψυχή μου, νιώθοντας δέος και για τους θνητούς και για τον αθάνατο Βασιλιά, κατηφής στα ενδύματα και στην καρδιά, και άφωνος, ελκύοντας τον οίκτο του Άνακτα με τη δυστυχία μου, ο Οποίος δείχνει ευμένεια σε όλους τους ταπεινούς, αλλά περιφρονεί τους υπερόπτες. Σαν εκείνον τον οδοιπόρο που κατέβαινε από την ιερή πόλη των Ιεροσολύμων προς την ονομαστή πόλη της Ιεριχούς, όπως διηγούνται, τον οποίο έβλαψαν κακοί ληστές στήνοντάς του ενέδρα· οι οποίοι, αφού τον καταπλήγωσαν με φρικτά χτυπήματα και τον έγδυσαν από τα ενδύματα που τον σκέπαζαν, τον άφησαν με ανηλεή ψυχή να ψυχορραγεί· γρήγορα δε, βρέθηκαν στον δρόμο του οδοιπόροι, ένας Λευίτης και ένας ιερέας, αλλά και αυτοί τον εγκατέλειψαν με ανηλεή ψυχή.

Ο δε επόμενος λόγος αποτελεί νόμο για όσους κατανοούν περί ποίων πραγμάτων πρέπει τα μάτια να επιδεικνύουν σπουδή: Διότι «κάθονται», λέει, «επί των πληρωμάτων των υδάτων». Επειδή αυτός ο λόγος υπονοεί τη συνεχή παραμονή της προσοχής στα θεία διδάγματα, μέσω των οποίων επαινεί τα καθαρά μάτια, διδάσκοντας παράλληλα και εμάς πώς θα μπορούσαμε να ανακτήσουμε την οικεία ομορφιά των ματιών, εάν παραμένουμε διαρκώς κοντά στα πληρώματα των υδάτων. Διότι πολλοί από εκείνους που έχουν ταχθεί να είναι μάτια, εγκαταλείποντας την προσήλωση σε τέτοιου είδους πληρώματα, παρακάθονται στους βαβυλωνιακούς ποταμούς, επαληθεύοντας την κατηγορία που διατυπώθηκε από το πρόσωπο του Θεού για τέτοιους ανθρώπους: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Πρόκειται λοιπόν για ένα μάθημα το οποίο δείχνει πώς μπορεί ένα μάτι να γίνει ωραίο, ώστε να ταιριάζει και να εναρμονίζεται με τη χρυσή κεφαλή: το να είναι δηλαδή ακέραιο σαν το περιστέρι, απλανές και ανεξαπάτητο σύμφωνα με τη φύση του γάλακτος, χωρίς να παρασύρεται σε καμία πλάνη από ανυπόστατες φαντασιώσεις, αλλά να παραμένει σταθερά, με διαρκή παραμονή και προσήλωση, κοντά στα πληρώματα των θείων υδάτων, κατά την ομοιότητα του ξύλου που είναι φυτεμένο παρά τις διεξόδους των υδάτων και δεν μετακινείται· διότι έτσι και ο καρπός του θα αποδώσει στον κατάλληλο καιρό, και ο κλάδος θα διατηρηθεί αειθαλής, περιβαλλόμενος από το ωραίο χρώμα των φύλλων του.

Διότι, όταν η φήμη διαδώσει την είδηση του πάθους, τότε οι οδοί θα γεμίσουν από τους πενθούντες και θα ξεχυθούν όσοι ποιμαίνονταν από αυτόν, μιμούμενοι τη φωνή των Νινευιτών μπροστά στο πάθος, ή μάλλον θρηνώντας πιο οδυνηρά και από εκείνους. Διότι στους μεν ο θρήνος διέλυσε τον φόβο, ενώ για τούτους δεν ελπίζεται καμία λύτρωση από τα δεινά μέσα από τους θρήνους. Γνωρίζω και μία άλλη φωνή του Ιερεμία, η οποία συγκαταλέγεται στα βιβλία των Ψαλμών, και την οποία συνέθεσε για την αιχμαλωσία του Ισραήλ, όταν καθισμένοι στις όχθες των ποταμών της Βαβυλώνας θρηνούσαν, φέρνοντας στη μνήμη τους τα δικά τους αγαθά. Λέει δε ο λόγος ότι: «Στις ιτιές κρεμάσαμε τα όργανά μας», καταδικάζοντας σε σιωπή και τους εαυτούς τους και τα όργανα. Αυτήν την ωδή την οικειοποιούμαι. Διότι, εάν δω την αιρετική σύγχυση (επειδή Βαβυλώνα σημαίνει σύγχυση) και εάν δω τους πειρασμούς που ρέουν εξαιτίας της σύγχυσης, λέω πως αυτά είναι εκείνα τα βαβυλωνιακά ρεύματα, κοντά στα οποία καθόμαστε και κλαίμε, διότι δεν έχουμε πλέον εκείνον που μας καθοδηγούσε μέσα από αυτά. Και αν αναφέρεις τις ιτιές και τα όργανα πάνω σε αυτές, δικό μου είναι και αυτό το αίνιγμα. Διότι όντως ο βίος μας βρίσκεται ανάμεσα σε ιτιές. Επειδή η ιτιά είναι δέντρο άκαρπο. Και από εμάς έχει χαθεί ο γλυκός καρπός της ζωής. Επομένως, έχουμε γίνει ιτιές άκαρπες, έχοντας κρεμάσει πάνω στα δέντρα τα όργανα της αγάπης, αδρανή και ακίνητα. «Εάν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ», λέγει, «ας παραδοθεί στη λήθη το δεξί μου χέρι».

Στον Δαβίδ: ευχαριστία προς τον Χριστό αυτών που βρίσκονται στην αιχμαλωσία. «Επί των ποταμών»: Τότε μεν ο λαός βρισκόταν στην αισθητή Βαβυλώνα, αλλά νοείται και ο άνθρωπος ως πλανηθείς στον ποταμό της σύγχυσης. Διότι Βαβυλώνα ερμηνεύεται σύγχυση, και ποταμός είναι τα ρεύματα της αμαρτίας· εκεί δηλαδή καθήμενος ο άνθρωπος έκλαιγε. «Εν τω μνησθήναι»: Διότι ο λαός που προερχόταν από τα έθνη έφερνε στη μνήμη του την εκκλησία και έκλαιγε. «Επί ταις ιτέαις»: Τότε μεν στα δέντρα του ποταμού ο λαός κρέμασε τα όργανά του. Ήταν όμως και τύπος του νέου λαού και της εκκλησίας. Διότι ο καθένας από τους πιστούς στον σταυρό του Χριστού κρεμά (δηλαδή εναποθέτει) και τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις του, ο οποίος σταυρός είναι ιτιά, ξύλο ωφέλιμο. «Ότι εκεί»: Τότε οι Βαβυλώνιοι, εμπαίζοντας τον λαό, έλεγαν: πείτε μας από τους ψαλμούς που λέγατε στη Σιών. «Και οι απαγαγόντες»: Αυτοί που τους αιχμαλώτισαν ήθελαν να ακούσουν τους Ιουδαίους να υμνούν, όπως και οι δαίμονες ονείδιζαν τον άνθρωπο λέγοντας: πού είναι ο Θεός σου; «Υμνήσατε»: Αποτελούσε δε προφητεία για τον νέο λαό και την εκκλησία. «Πώς άσωμεν»: Αναλογιζόταν δηλαδή ο λαός, πώς θα πούμε τα άγια λόγια στη γη των ασεβών; «Εάν επιλάθωμαι»: Αναζητώντας την εκκλησία ο Θεός, λέει δηλαδή: δεν θα σε ξεχάσω. «Κολληθείη»: Θα μιλήσω, λέει ο Θεός, στην εκκλησία για σένα για το καλό σου, ώστε να σε εκλέξει.

εʹ. Αυτά τα απευθύνω προς τους Ιουδαίους, επειδή νομίζουν ότι εορτάζουν το Πάσχα, επειδή με αναίσχυντη προαίρεση προβάλλουν τα άζυμα αυτοί που είναι απερίτμητοι στην καρδιά. Πώς, πες μου, επιτελείς το Πάσχα, ω Ιουδαίε; Ο ναός έχει κατασκαφεί, το θυσιαστήριο έχει αφανιστεί, τα Άγια των αγίων έχουν καταπατηθεί, κάθε είδος θυσίας έχει καταργηθεί· για ποιον λόγο, λοιπόν, τολμάς να πράττεις αυτές τις παρανομίες; Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, και εκεί σου έλεγαν αυτοί που σε αιχμαλώτισαν: «Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών»· και εσύ δεν το δέχθηκες. Και υποδεικνύοντας αυτά ο Δαβίδ, έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές που βρίσκονταν στο μέσο της κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή, το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα και τα υπόλοιπα· διότι αυτά τα χρησιμοποιούσαν κατά την αρχαιότητα, και μέσω αυτών έψαλλαν τους ψαλμούς. Και πηγαίνοντας στην αιχμαλωσία τα πήραν μαζί τους, προκειμένου να έχουν την ανάμνηση της πολιτείας στην πατρίδα τους, και όχι για να τα χρησιμοποιήσουν. Διότι εκεί, λέει, μας ζήτησαν οι αιχμαλωτιστές μας λόγια ωδών.

Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, άκουσες αυτούς που σας αιχμαλώτισαν να λένε: «Ψάλτε σε μας την ωδή του Κυρίου»· και δεν το δέχθηκες. Και γιατί τελείς το Πάσχα έξω από τα Ιεροσόλυμα; Εσύ ο ίδιος είπες: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Και δηλώνοντας αυτά ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές στο μέσον αυτής κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα· διότι αυτά χρησιμοποιούσαν παλαιότερα, και με αυτά έψαλλαν τους ψαλμούς. «Διότι εκεί», λέει, «μας ζήτησαν αυτοί που μας αιχμαλώτισαν λόγια ωδών· και εμείς είπαμε: Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Τι λες, πες μου; Την ωδή του Κυρίου δεν την ψάλλεις σε ξένη γη, και το Πάσχα το επιτελείς σε ξένη γη; Είδες την αναισθησία των Ιουδαίων; Όταν αυτοί που τους εξανάγκαζαν ήταν εχθροί, δεν καταδέχθηκαν να πουν ούτε έναν ψαλμό σε ξένη γη· και τώρα από μόνοι τους, χωρίς να τους αναγκάζει κανείς, κηρύσσουν πόλεμο εναντίον του Θεού. Γι’ αυτό και ο μακάριος Στέφανος τους έλεγε: «Εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα». Βλέπεις πόσο ακάθαρτα είναι τα άζυμα; Πόσο παράνομη είναι η ιουδαϊκή εορτή; Υπήρξε κάποτε το ιουδαϊκό Πάσχα, αλλά καταργήθηκε.

Βεβαίως, δεν έχουν ειπωθεί εκ προσώπου του Δαβίδ όλα όσα ειπώθηκαν από τον Δαβίδ στους Ψαλμούς· διότι και ο ίδιος λέει: «Κατασκήνωσα ανάμεσα στα σκηνώματα της Κηδάρ»· και, «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε»· αλλά ούτε τη Βαβυλώνα είδε, ούτε τα σκηνώματα της Κηδάρ· εξάλλου, τώρα πια απαιτείται από εμάς περισσότερη φιλοσοφία.

Ποιος είναι λοιπόν ο ψαλμός; Στους ποταμούς της Βαβυλώνας εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών. Στις ιτιές, στο μέσο της, κρεμάσαμε τα όργανά μας. Διότι εκεί, αυτοί που μας αιχμαλώτισαν μας ζήτησαν λόγια ωδών, λέγοντας: Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών. Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;

Διότι δεν διηγήθηκε μόνο τα δικά του πάθη, αλλά περιέγραψε με τραγικότητα και τις συμφορές των άλλων. Όπως, για παράδειγμα: «Επί των ποταμών Βαβυλώνος, εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν»· είναι ολοφάνερο ότι ο ψαλμός δεν αναφέρεται στον ίδιο· διότι ούτε στη Βαβυλώνα πήγε, ούτε είδε χώρα βαρβάρων, ούτε κάθισε σε ξένη γη και έκλαψε, αλλά διηγείται τα πάθη των Ιουδαίων. Πάλι, όταν λέει: «Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου» (Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα τα οστά μου), δεν περιγράφει το δικό του πάθος, αλλά κήρυττε τον Σταυρό, τη θυσία της οικουμένης, αυτήν που έγινε για τη σωτηρία του δικού μας γένους. Διότι αποτελεί μια εικόνα που περιέχει ποικίλη διδασκαλία. Άλλοτε, λοιπόν, διηγείται τα δικά του και άλλοτε τα των άλλων. Επειδή, λοιπόν, αυτός ο ψαλμός διηγείται και τα των άλλων, γι' αυτό έχει τεθεί η επιγραφή: «Όταν εισήλθε σε αυτόν Νάθαν ο προφήτης». Ώστε η επιγραφή δεν μας επιτρέπει να πέσουμε σε λήθαργο, ούτε να περιφέρουμε αλλού τον νου μας· αλλά στέκεται προστάζοντας και διδάσκοντας τέτοια πράγματα, ενώ διδάσκει και άλλα νοήματα, τα οποία μας αναφέρει η επιγραφή.

ΣΤΟΝ ΡΛΣΤ΄ ΨΑΛΜΟ. Στις όχθες των ποταμών της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών. α΄. Μεγάλος ήταν ο πόθος των ανδρών για την πόλη, μεγάλος ο έρωτας της επιστροφής. Διότι, όσο καιρό βέβαια κρατούσαν τα αγαθά στα χέρια τους, περνούσαν τη ζωή τους επιδεικνύοντας αλαζονεία και διαπράττοντας ύβρεις· όταν όμως εκδιώχθηκαν από αυτά, τότε πλέον κυριεύθηκαν από τη σφοδρή επιθυμία τους.

Αλλά όμως αυτοί δεν ενέδωσαν. Είδες πώς η θλίψη καθιστά τους ανθρώπους ισχυρούς; Πώς τους κάνει κατανενυγμένους; Πώς συντρίβει τη διάνοια; Διότι και έκλαιγαν, και τηρούσαν τον νόμο, και εκείνοι που γελούσαν όταν δάκρυζαν οι προφήτες, και τους διακωμωδούσαν, και τους χλεύαζαν, αυτοί τώρα, χωρίς κανείς να τους το υπενθυμίζει, τρέπονταν σε δάκρυα και θρηνούσαν. Από αυτό αποκόμιζαν μεγάλη ωφέλεια και οι εχθροί. Διότι τους έβλεπαν να μην καταπιέζονται από την αιχμαλωσία, ούτε να θρηνούν για τη δουλεία, ούτε για τη διαμονή τους σε ξένη γη, αλλά για το ότι στερήθηκαν τη δική τους λατρεία. Γι' αυτό προσθέτει: «Όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Διότι δεν θρηνούν απλώς, αλλά το κάνουν αυτό έργο τους.

Γι' αυτό και ξεκινώντας έλεγε: «Καθίσαμε και κλάψαμε», δηλαδή, γι' αυτό συγκεντρωθήκαμε, ώστε να αρχίσουμε τους θρήνους και τους ολολυγμούς. Για ποιον λόγο όμως δεν επιτρεπόταν να ψάλλουν σε ξένη γη; Επειδή δεν έπρεπε βέβηλα αυτιά να ακούσουν εκείνα τα απόρρητα. «Πώς θα ψάλλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Δηλαδή, δεν μας επιτρέπεται να ψάλλουμε. Διότι, έστω κι αν εκδιωχθήκαμε από την πατρίδα, παραμένουμε ωστόσο τηρώντας τον νόμο, και διαφυλάσσοντας την ακρίβειά του.

Εάν δε η Θεία Γραφή λέει: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου», πρέπει να γνωρίζουμε ότι πολλές φορές η Θεία Γραφή χρησιμοποιεί τον παρελθοντικό χρόνο αντί του μελλοντικού, όπως το «μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» (διότι δεν είχε ακόμη εμφανιστεί ούτε είχε συναναστραφεί ο Θεός με τους ανθρώπους, όταν λέγονταν αυτά) και το «στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε» (ενώ αυτά δεν είχαν γίνει ακόμη).

Ψαλμός ρλστ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Όταν ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, καθώς βρίσκονταν στις όχθες των ποταμών, θρηνούσαν για τη γη και τα αγαθά που είχαν στερηθεί. «Στις ιτιές στη μέση αυτής», δηλαδή της χώρας της Βαβυλώνας, «κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή τα μουσικά όργανα με τα οποία στη Σιών υμνούσαν τον Θεό. Διότι έξω από τη Σιών ήταν ανεπίτρεπτο για αυτούς να υμνούν τον Θεό. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν, και αυτοί που μας οδήγησαν εκεί μας ζήτησαν ύμνο». Είτε περιπαικτικά είτε για διασκέδαση θέλησαν οι βάρβαροι να ακούσουν πώς ψάλλουν οι Ιουδαίοι τον Θεό στη Σιών με μουσικά όργανα. Αυτοί όμως, αφού κρέμασαν τα όργανά τους στα φυτά (δέντρα), είπαν: «Μας είναι ανεπίτρεπτο από τον νόμο να ψάλλουμε ωδή στον Κύριο σε ξένη γη». Και με όργανα βέβαια δεν ανέχονταν να ψάλλουν στον Κύριο, έψαλλαν όμως με το στόμα θρηνητικά: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί», ας ξεραθεί «το δεξί μου χέρι· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου» και ας γίνω άλαλος, «εάν δεν σε θυμηθώ, εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Εάν δεν μεταβληθεί η θλίψη μου σε χαρά, λέει, και εάν σε όλα τα γραπτά μου δεν σε προτάξω, ας ξεραθεί το χέρι ώστε να μην γράφει και η γλώσσα ας κολλήσει ώστε να μη μιλάει. «

Αλλά μέχρι πότε θα βάζω βουλές στην ψυχή μου και θα έχω οδύνες στην καρδιά μου ημέρα και νύχτα, και αφενός θα κατατρύχομαι από τα δικά μου οδυνηρά άλγη, θεωρώντας την παραμονή μου εδώ σαν έναν άλλον ποταμό της Βαβυλώνας γεμάτο ιτιές και σαν μια δεύτερη αιχμαλωσία, όπου δεν είναι καν γνωστό αν υπάρχει κάποια έλλογη ωδή και μελωδικό άσμα, και αφετέρου δεν θα πονώ λιγότερο για τον δικό σου θάνατο; Εμπρός, λοιπόν, ας περιορίσουμε όσο πρέπει την υπέρμετρη λύπη για εσένα, γινόμενοι εμείς οι ίδιοι παρηγορητές του εαυτού μας, επειδή «περιμέναμε κάποιον να συλλυπηθεί, αλλά δεν υπήρξε, και κάποιον να παρηγορήσει, και δεν βρήκαμε»· όχι επειδή, κατά τον Όμηρο, «γρήγορα έρχεται ο κόρος του παγερού θρήνου», ούτε επειδή θα μπορούσαμε να αναστήσουμε εσένα, τον ποθούμενο, προτού πάθουμε εμείς κάποιο άλλο κακό, αλλά επειδή, έχοντας εγκαταλείψει γεμάτος ελπίδα την κοιλάδα του κλαυθμώνος και έχοντας αναχωρήσει από τα σκηνώματα της Κηδάρ, έχεις μεταφερθεί στους κόλπους του Αβραάμ και έχεις φθάσει στην άγια γη, που πατείται από τα πόδια των πραέων, και συγχρόνως επειδή σεβόμαστε τη σολομώντεια ρήση για τον δίκαιο που πεθαίνει, η οποία αποφαίνεται: «Φάνηκε στα μάτια των αφρόνων ότι πέθανε, ο Κύριος όμως τον προσέλαβε»· όσο για τα δικά μας βάσανα, και θα τα θρηνήσουμε και θα τα πενθήσουμε.

Ότι στο χωρίο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος» και τα εξής, λέγει ότι τα λόγια αυτά τα προφέρουν οι ψυχές, ονομάζοντας «όργανα» τα σκηνώματά τους, τα οποία κρέμασαν, δένοντάς τα με τα σκοινιά της αγνείας από το ξύλο, για να μην μπορέσουν, αν αποσπαστούν, να παρασυρθούν πάλι από το ρεύμα της ακρασίας. Διότι η Βαβυλώνα, η οποία ερμηνεύεται ως ταραχή ή σύγχυση, υποδηλώνει αυτόν τον ρευστό βίο, στο μέσο του οποίου, καθώς καθόμαστε, κατακλυζόμαστε από τους ποταμούς της κακίας που ορμούν εναντίον μας. Γι' αυτό και βοούμε με κλαυθμό προς τον Θεό, ώστε να μην γλιστρήσουν τα όργανά μας και αποσπαστούν από το φυτό της αγνείας λόγω των κυμάτων της ηδονής. Διότι οι Γραφές χρησιμοποιούν παντού την ιτιά ως τύπο της παρθενίας, επειδή, αν το άνθος της τριφτεί μέσα σε νερό και ποθεί, σβήνει κάθε τι που αναβράζει προς σαρκική μίξη και ερεθισμούς, έως ότου στειρώσει εντελώς την ορμή για τεκνοποιία, όπως ακριβώς φανέρωσε και ο Όμηρος, αποκαλώντας για αυτόν τον λόγο τις ιτιές «ωλεσικάρπους».

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ πλαστήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά εξισωθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας ξεπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι εξαιτίας της παρακοής γίναμε δούλοι των παθών της σάρκας και αποκλείσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων, και αφού βρεθήκαμε σε αιχμαλωσία καθόμαστε ακόμη «επί των ποταμών Βαβυλώνος», και επειδή κρατούμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη «γη της επαγγελίας» που «ρέει γάλα και μέλι». Δεν έχουμε ακόμη αναμειχθεί με το προζύμι της ειλικρίνειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο προζύμι της πονηρίας. Δεν έχει ραντιστεί ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το αγκίστρι της κακίας είναι ακόμη καρφωμένα σε αυτήν. Δεν έχουμε λάβει ακόμη την αγαλλίαση της σωτηρίας του Χριστού, διότι «το κεντρί του θανάτου» είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας. Δεν ενδυθήκαμε ακόμη «τον καινό άνθρωπο, που πλάστηκε κατά Θεόν εν οσιότητι», επειδή δεν απεκδυθήκαμε ακόμη «τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται από τις απατηλές επιθυμίες». Μη έχοντας ακόμη φορέσει «την εικόνα του επουρανίου», δεν γίναμε σύμμορφοι με τη δόξα του. Δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό «εν πνεύματι και αληθεία», επειδή βασιλεύει η αμαρτία στο θνητό μας σώμα. Δεν αντικρίσαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη κυριευόμαστε από το βαθύ σκοτάδι.

Στον Θωμά, δισύπατο. Ποια προσφώνηση ή ποιος λόγος παρηγοριάς θα μπορούσε να βρεθεί από εμάς τους ταπεινούς προς την κυριότητά σου για τα λυπηρά που την περιβάλλουν, ω δέσποτα; Αποξενώθηκες από την πόλη που σε γέννησε και σε ανέθρεψε, στερήθηκες τη μεγίστη εστία σου, απογυμνώθηκες από το λαμπρό σου αξίωμα, και θα προσθέσω και από την περιουσία σου, αποχωρίστηκες τους φίλους, τους γνωστούς, τα αγαπημένα σου τέκνα, εξορίστηκες εδώ και εκεί. Όσο για τα δεινά της εξορίας, πόσα δεν προκαλούν κακοπάθεια στο ασυνήθιστο σε αυτά σώμα σου, έλλειψη φαγητών, ποτών, λουτρών, ερημιά από ανθρώπους για να συνομιλήσεις, και αφθονία εκείνων που επιτίθενται και προσβάλλουν. Διότι οι άλλοτε ευγνώμονες τώρα ίσως έγιναν αγνώμονες και οι φίλοι και γνωστοί έστρεψαν αλλού τα πρόσωπά τους, είτε βρίσκονται κοντά είτε μακριά, παύοντας να σε αναγνωρίζουν, να σε αγαπούν και να σε φροντίζουν. Επιπλέον αυτών, υπάρχει η έγνοια για τους υπηρέτες που έχουν απομείνει, και προπάντων για τα εκλεκτά παιδιά σου, και όμως η ικανότητα να βοηθήσεις δεν υπάρχει. Και πέραν αυτών, κάθεσαι έξω από την πόλη, όπως ακριβώς παλιά ο Ισραήλ στους ποταμούς της Βαβυλώνας όταν οδηγούνταν αιχμάλωτος στους Ασσυρίους, όπου, όπως λέει, καθίσαμε και κλάψαμε όταν θυμηθήκαμε τη Σιών.