Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 136:3

Στον Δαβίδ: ευχαριστία προς τον Χριστό αυτών που βρίσκονται στην αιχμαλωσία. «Επί των ποταμών»: Τότε μεν ο λαός βρισκόταν στην αισθητή Βαβυλώνα, αλλά νοείται και ο άνθρωπος ως πλανηθείς στον ποταμό της σύγχυσης. Διότι Βαβυλώνα ερμηνεύεται σύγχυση, και ποταμός είναι τα ρεύματα της αμαρτίας· εκεί δηλαδή καθήμενος ο άνθρωπος έκλαιγε. «Εν τω μνησθήναι»: Διότι ο λαός που προερχόταν από τα έθνη έφερνε στη μνήμη του την εκκλησία και έκλαιγε. «Επί ταις ιτέαις»: Τότε μεν στα δέντρα του ποταμού ο λαός κρέμασε τα όργανά του. Ήταν όμως και τύπος του νέου λαού και της εκκλησίας. Διότι ο καθένας από τους πιστούς στον σταυρό του Χριστού κρεμά (δηλαδή εναποθέτει) και τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις του, ο οποίος σταυρός είναι ιτιά, ξύλο ωφέλιμο. «Ότι εκεί»: Τότε οι Βαβυλώνιοι, εμπαίζοντας τον λαό, έλεγαν: πείτε μας από τους ψαλμούς που λέγατε στη Σιών. «Και οι απαγαγόντες»: Αυτοί που τους αιχμαλώτισαν ήθελαν να ακούσουν τους Ιουδαίους να υμνούν, όπως και οι δαίμονες ονείδιζαν τον άνθρωπο λέγοντας: πού είναι ο Θεός σου; «Υμνήσατε»: Αποτελούσε δε προφητεία για τον νέο λαό και την εκκλησία. «Πώς άσωμεν»: Αναλογιζόταν δηλαδή ο λαός, πώς θα πούμε τα άγια λόγια στη γη των ασεβών; «Εάν επιλάθωμαι»: Αναζητώντας την εκκλησία ο Θεός, λέει δηλαδή: δεν θα σε ξεχάσω. «Κολληθείη»: Θα μιλήσω, λέει ο Θεός, στην εκκλησία για σένα για το καλό σου, ώστε να σε εκλέξει.

εʹ. Αυτά τα απευθύνω προς τους Ιουδαίους, επειδή νομίζουν ότι εορτάζουν το Πάσχα, επειδή με αναίσχυντη προαίρεση προβάλλουν τα άζυμα αυτοί που είναι απερίτμητοι στην καρδιά. Πώς, πες μου, επιτελείς το Πάσχα, ω Ιουδαίε; Ο ναός έχει κατασκαφεί, το θυσιαστήριο έχει αφανιστεί, τα Άγια των αγίων έχουν καταπατηθεί, κάθε είδος θυσίας έχει καταργηθεί· για ποιον λόγο, λοιπόν, τολμάς να πράττεις αυτές τις παρανομίες; Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, και εκεί σου έλεγαν αυτοί που σε αιχμαλώτισαν: «Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών»· και εσύ δεν το δέχθηκες. Και υποδεικνύοντας αυτά ο Δαβίδ, έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές που βρίσκονταν στο μέσο της κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή, το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα και τα υπόλοιπα· διότι αυτά τα χρησιμοποιούσαν κατά την αρχαιότητα, και μέσω αυτών έψαλλαν τους ψαλμούς. Και πηγαίνοντας στην αιχμαλωσία τα πήραν μαζί τους, προκειμένου να έχουν την ανάμνηση της πολιτείας στην πατρίδα τους, και όχι για να τα χρησιμοποιήσουν. Διότι εκεί, λέει, μας ζήτησαν οι αιχμαλωτιστές μας λόγια ωδών.

Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, άκουσες αυτούς που σας αιχμαλώτισαν να λένε: «Ψάλτε σε μας την ωδή του Κυρίου»· και δεν το δέχθηκες. Και γιατί τελείς το Πάσχα έξω από τα Ιεροσόλυμα; Εσύ ο ίδιος είπες: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Και δηλώνοντας αυτά ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές στο μέσον αυτής κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα· διότι αυτά χρησιμοποιούσαν παλαιότερα, και με αυτά έψαλλαν τους ψαλμούς. «Διότι εκεί», λέει, «μας ζήτησαν αυτοί που μας αιχμαλώτισαν λόγια ωδών· και εμείς είπαμε: Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Τι λες, πες μου; Την ωδή του Κυρίου δεν την ψάλλεις σε ξένη γη, και το Πάσχα το επιτελείς σε ξένη γη; Είδες την αναισθησία των Ιουδαίων; Όταν αυτοί που τους εξανάγκαζαν ήταν εχθροί, δεν καταδέχθηκαν να πουν ούτε έναν ψαλμό σε ξένη γη· και τώρα από μόνοι τους, χωρίς να τους αναγκάζει κανείς, κηρύσσουν πόλεμο εναντίον του Θεού. Γι’ αυτό και ο μακάριος Στέφανος τους έλεγε: «Εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα». Βλέπεις πόσο ακάθαρτα είναι τα άζυμα; Πόσο παράνομη είναι η ιουδαϊκή εορτή; Υπήρξε κάποτε το ιουδαϊκό Πάσχα, αλλά καταργήθηκε.

Διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο τους εξόρισε, για να τους οδηγήσει σε μεγαλύτερο πόθο. Και αυτό συνηθίζει να το κάνει ο Θεός σε πολλές περιπτώσεις. Διότι, όταν απολαμβάνοντας τα αγαθά Του δεν τα εκτιμούμε, μας εγκαταλείπει στη στέρησή τους, ώστε, αφού συνετιστούμε μέσω της στέρησης, να αναζητήσουμε και πάλι την απόλαυσή τους. Για ποιον λόγο όμως κάθονταν δίπλα στα ποτάμια; Επειδή ήταν αιχμάλωτοι και είχαν συλληφθεί από εχθρική χώρα, στρατοπέδευαν έξω από τα τείχη και τις πόλεις. «Στις ιτιές, στο μέσο της, κρεμάσαμε τα όργανά μας». Άλλος ερμηνευτής λέει: «Τις κιθάρες μας». Άλλος: «Τις λύρες». Και για ποιον λόγο έπαιρναν μαζί τους τα μουσικά όργανα, καθώς έφευγαν στην αιχμαλωσία, ενώ δεν επρόκειτο να τα χρησιμοποιήσουν; Είχε οικονομηθεί και αυτό από τον Θεό, ώστε και στην ξένη χώρα να έχουν υπομνήσεις της προηγούμενης πολιτείας τους, και να θλίβονται βαθύτερα βλέποντας τα σύμβολα εκείνης της θρησκείας. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν· και αυτοί που μας απήγαγαν: Ψάλτε σε εμάς έναν ύμνο από τις ωδές της Σιών». Καθόλου μικρό όφελος δεν αποκόμιζαν και από τούτο, από το γεγονός δηλαδή ότι οι βάρβαροι τους πίεζαν και επιθυμούσαν να ακούσουν τα άσματά τους.

Όσο για τη φράση «Οι απαγαγόντες», άλλος ερμηνευτής είπε: «Εκείνοι που συμπεριφέρονταν αλαζονικά απέναντί μας», εννοώντας σχεδόν το εξής: Εκείνοι που προηγουμένως μας καταπατούσαν και ξεσηκώνονταν εναντίον μας, με την πάροδο του χρόνου έγιναν τόσο πράοι, επιεικείς και ήμεροι, ώστε να επιθυμούν να ακούσουν ακόμη και τις δικές μας ωδές.

Το ότι δε όχι μόνο δεν επιτρεπόταν να προσφέρουν θυσίες, αλλά ούτε καν να ψάλλουν έξω από τον ναό, και αυτό το φανέρωσε ο προφήτης. Διότι, όταν κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα και εκείνοι που τους είχαν αιχμαλωτίσει επιθυμούσαν να ακούσουν την ιουδαϊκή ωδή και τους έλεγαν: «Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών», εκείνοι, δηλώνοντάς τους ότι δεν είναι θεμιτό να ψάλλουν έξω από τα Ιεροσόλυμα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Όσο για το ότι ούτε νήστεψαν σε ξένη γη, άκουσε τι τους λέει ο Θεός μέσω του Ζαχαρία: «Μήπως νηστέψατε για μένα τα εβδομήντα αυτά έτη;», υπονοώντας τον χρόνο της αιχμαλωσίας. Και για τις θυσίες επίσης, το ότι επιτρεπόταν να προσφέρονται μόνο εκεί, και αυτό έχει αποδειχθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες έλεγαν: «Δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης σε τούτον τον καιρό, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία και να βρούμε έλεος». Και βέβαια υπήρχε τόπος στη Βαβυλωνία, αλλά δεν ήταν ο καθορισμένος από τον νόμο τόπος. Διότι είχαν ακούσει τον Μωυσή να λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου να μην προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου, παρά μόνο στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου». Όταν λοιπόν δεν επιτρεπόταν ούτε να προσφέρουν θυσίες, ούτε να ψάλλουν, ούτε να εξαγνίζονται, ούτε να αναγιγνώσκουν τον νόμο —διότι και γι' αυτό το ίδιο πράγμα απηύθυνε εγκαλέσματα πάλι άλλος προφήτης, λέγοντας και προβάλλοντάς το ως μεγάλη κατηγορία:

Ψαλμός ρλστ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Όταν ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, καθώς βρίσκονταν στις όχθες των ποταμών, θρηνούσαν για τη γη και τα αγαθά που είχαν στερηθεί. «Στις ιτιές στη μέση αυτής», δηλαδή της χώρας της Βαβυλώνας, «κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή τα μουσικά όργανα με τα οποία στη Σιών υμνούσαν τον Θεό. Διότι έξω από τη Σιών ήταν ανεπίτρεπτο για αυτούς να υμνούν τον Θεό. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν, και αυτοί που μας οδήγησαν εκεί μας ζήτησαν ύμνο». Είτε περιπαικτικά είτε για διασκέδαση θέλησαν οι βάρβαροι να ακούσουν πώς ψάλλουν οι Ιουδαίοι τον Θεό στη Σιών με μουσικά όργανα. Αυτοί όμως, αφού κρέμασαν τα όργανά τους στα φυτά (δέντρα), είπαν: «Μας είναι ανεπίτρεπτο από τον νόμο να ψάλλουμε ωδή στον Κύριο σε ξένη γη». Και με όργανα βέβαια δεν ανέχονταν να ψάλλουν στον Κύριο, έψαλλαν όμως με το στόμα θρηνητικά: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί», ας ξεραθεί «το δεξί μου χέρι· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου» και ας γίνω άλαλος, «εάν δεν σε θυμηθώ, εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Εάν δεν μεταβληθεί η θλίψη μου σε χαρά, λέει, και εάν σε όλα τα γραπτά μου δεν σε προτάξω, ας ξεραθεί το χέρι ώστε να μην γράφει και η γλώσσα ας κολλήσει ώστε να μη μιλάει. «

Ύψιστε και ένδοξε Θεέ των πατέρων και των νέων, η εκούσια ατίμωσή σου έγινε τιμή δική μας. Διότι όλοι καυχόμαστε για τον σταυρό σου. Σε αυτόν ας προσηλώσουμε τον νου μας, ώστε πάνω του να κρεμάσουμε τα όργανα και να ψάλουμε σε εσένα, τον Κύριο των πάντων, από τις ωδές της Σιών.