Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 136:4

Διότι ήταν ανάγκη, πραγματικά ανάγκη, εκείνοι που επρόκειτο να ακούσουν τους προφητικούς λόγους, να γνωρίζουν σαφώς ολόκληρο το μυστήριο, και να μην αγνοούν τους τρόπους της θείας οικονομίας. Θα συμβεί λοιπόν, λέει, «στον τόπο όπου τους ειπώθηκε: Δεν είστε δικός μου λαός, εκεί και οι ίδιοι θα ονομαστούν υιοί του ζωντανού Θεού». Το τι άραγε θέλει να δηλώσει η φράση «στον τόπο», ας το πούμε με ακρίβεια. Διότι αυτοί που προέρχονταν από τον Ισραήλ έγιναν αιχμάλωτοι κατά καιρούς, και μεταφέρθηκαν, όπως είπα, στη γη των Ασσυρίων. Εκεί όμως έκλαιγαν, θρηνούσαν και έμεναν άπραγοι ως προς την τήρηση του νόμου· και αυτό μας το έκανε ολοφάνερο ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε όταν θυμηθήκαμε τη Σιών»· και είπε πάλι: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Όταν όμως επέστρεψαν στα Ιεροσόλυμα, επειδή ο Θεός τούς σπλαχνίστηκε, συνέχισαν εξίσου να είναι και να ονομάζονται λαός του Θεού, και ζούσαν σε ευημερία λατρεύοντας ελεύθερα, και προσφέροντας τις θυσίες σύμφωνα με τον νόμο. Διότι δεν επιτρεπόταν καθόλου να εκπληρώνουν τα διατεταγμένα οπουδήποτε αλλού, παρά μόνο στα Ιεροσόλυμα και μέσα στον ναό, καθώς ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή παρήγγελλε σαφώς: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου σε κάθε τόπο, παρά μόνο στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου, για να επικαλείται εκεί το όνομά του, εκεί θα προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου».

Καίτοι, πώς δεν είναι προτιμότερο να σκεφτόμαστε εκείνο, ότι δηλαδή θα ταίριαζε μάλλον περισσότερο σε αυτούς που έχουν περιέλθει σε τέτοιο σημείο ταλαιπωρίας, να αναφωνήσουν αυτό που πολύ εύστοχα απαγγέλλεται με τη λύρα του ψαλμωδού: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Και επειδή τους ήταν εντελώς ανέφικτο να εορτάσουν, λένε παρόλα αυτά: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» διότι, νομίζω, οι Βαβυλώνιοι δεν τους επέτρεπαν να επιτελούν τις καθιερωμένες σε αυτούς λατρείες, ούτε όσα ήταν προσφιλή στην πατρίδα τους και συνήθιζαν να πράττουν.

Εάν όμως κάποιος επέλεγε να εφαρμόσει το νόημα των προκείμενων λόγων στα κηρύγματα του αγίου Βαπτιστού, και αυτός θα προσέγγιζε το ζήτημα ορθά. Διότι διέμενε στην έρημο, και σαν να φώναζε δυνατά στα όρη ευαγγελιζόταν την ειρήνη, δηλαδή τον Χριστό. Ωραία, λοιπόν, και ταχέα είναι τα πόδια εκείνου που λέει: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας». «Εόρταζε, Ιούδα, τις εορτές σου, εκπλήρωσε τα τάματά σου, διότι δεν θα περιπέσουν πλέον σε παλαίωση». Επειδή ο νόμος είχε προστάξει ότι δεν πρέπει να προσφέρουν θυσίες έξω από την ιερή και θεία αυλή, αλλά «στον τόπο, τον οποίο θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου, για να επικληθεί το όνομά Του», οι Ισραηλίτες, βρισκόμενοι σε ξένη γη και κατοικώντας στη χώρα των Περσών και των Μήδων, παρέμεναν εντελώς άπρακτοι και αδρανείς ως προς τα νομικά τους καθήκοντα, μη τελώντας τις καθιερωμένες εορτές, μη προσφέροντας θυσίες, ούτε τις απαρχές, ούτε ευχαριστήριες προσφορές σύμφωνα με τον νόμο, ούτε σφάζοντας τον αμνό κατά τη νουμηνία· ίσως δε να δίσταζαν ακόμη και για απλές δοξολογίες. Και αυτό το διαπιστώνουμε από τα λόγια του θεσπέσιου Δαβίδ, ο οποίος μιλά εκ προσώπου του λαού που βρισκόταν στη Βαβυλώνα: «Στα ποτάμια της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών. Στις ιτιές, στο μέσο της, κρεμάσαμε τα όργανά μας.» Και επιπλέον αυτών: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;»

Και πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Λένε λοιπόν οι προερχόμενοι από τα έθνη, ότι για αυτόν τον λόγο μας εγείρεις από την ταπείνωση, για να χορέψουμε στην επουράνια Σιών. [<Εσύ που με υψώνεις από τις πύλες του θανάτου.> Οι πύλες του θανάτου θα μπορούσαν να νοηθούν με διάφορους τρόπους.]

Και οι αιχμάλωτοι εξάλλου, επειδή δεν τους επιτρεπόταν να ψάλλουν την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη ή να προσφέρουν θυσίες, εύχονται την επιστροφή. <Θυσία στον Θεό είναι πνεύμα συντετριμμένο.> (B f. 202.) Η δύναμη της πνευματικής λατρείας δεν προέρχεται μέσω της απλής και μόνο διάνοιας, αλλά συνηθίζει πάντοτε να δέχεται και τη συνδρομή της ευωδίας που πηγάζει από τα αγαθά έργα, την οποία βεβαίως επιτυγχάνουμε μέσω της υπακοής και της ευπειθείας. Την δε υπακοή λέμε ότι είναι καρπός μιας τρυφερής και δεκτικής καρδιάς, που δεν έχει τίποτα το σκληρό· όπως ήταν η σκληρή και δυσάγωγη καρδιά των άτεγκτων Ιουδαίων. Γι' αυτό λοιπόν, λαμβάνοντας το πρόσωπό τους, είπε κάποιος από τους αγίους προφήτες: «Γιατί μας απομάκρυνες, Κύριε, από την οδό σου; Σκλήρυνες τις καρδιές μας για να μην σε φοβόμαστε;» Στις σκληρές δε καρδιές είναι εντελώς αδύνατο να γίνει δεκτός ο λόγος του Θεού.

Γι' αυτό, λοιπόν, και έλεγαν: «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών·» στην οποία, σύμφωνα με τους νόμους και τα έθιμα των Ιουδαίων, η θυσία της αινέσεως προσφερόταν τελούμενη με έγχορδα και άλλα όργανα, γοητεύοντας με τις μελωδίες της όσους προσέρχονταν στον θείο ναό. Επειδή όμως ήταν σφιγμένοι κάτω από ξένο ζυγό δουλείας, θρηνώντας λένε: «Στις ιτιές που βρίσκονταν στο μέσο της κρεμάσαμε τα όργανά μας·» υποδηλώνοντας με αυτό ακριβώς το γεγονός την αδυναμία τους να ψάλλουν ωδές. Διότι η ιτιά είναι φυτό άκαρπο, ή μάλλον φυτό που ρίχνει τους καρπούς του πριν ωριμάσουν, όπως έχει ειπωθεί από τον ποιητή των Ελλήνων. Επομένως, τα όργανα της ωδής παραδόθηκαν στην απραξία και την ακαρπία· και ανακράζοντας την αιτία αυτής της αδράνειας, λένε: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Όταν δε ο Βαρούχ τούς μετέφερε τα λόγια του Ιερεμία, όλοι έκλαιγαν, λέει το κείμενο, και νήστευαν και προσεύχονταν ενώπιον του Κυρίου· και συγκέντρωσαν χρήματα, ανάλογα με το τι μπορούσε να προσφέρει το χέρι του καθενός· και τα έστειλαν στην Ιερουσαλήμ προς τον ιερέα Ιωακείμ, γιο του Χελκία, γιου του Σαλώμ, και προς τους ιερείς και προς όλο τον λαό που βρέθηκε μαζί του στην Ιερουσαλήμ.»

Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Πώς να θρηνήσω την Ιερουσαλήμ; Πώς να αποφύγω τη μοχθηρή δουλεία του Φαραώ; Πώς να εγκαταλείψω την αισχρή παροικία; Πώς να απαρνηθώ την πικρή τυραννία; Πώς να εξέλθω από τη γη της Αιγύπτου;

Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από αυτούς που τους είχαν αιχμαλωτίσει να ψάλουν από τις ωδές της Σιών στη Βαβυλώνα, απάντησαν, πράττοντας σύμφωνα με τον Νόμο: Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Σε εμάς όμως ο θείος Απόστολος παραγγέλλει, όταν προσευχόμαστε, να υψώνουμε όσια χέρια σε κάθε τόπο. Το ίδιο είπε και ο δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα, καταργώντας τον τοπικό περιορισμό της προσκύνησης και διδάσκοντας τη λατρεία εν Πνεύματι και αληθεία.

Εγκαινιάζεται δε, σύμφωνα με άλλον προφήτη, ένα χάλκινο τείχος· θεωρώ δε ότι πρόκειται για ψυχή σταθερή, χρυσοειδή και ακλόνητα προσηλωμένη στην ευσέβεια. Λαμβάνουμε δε την εντολή να ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, είτε εμείς που παρασυρθήκαμε από την αμαρτία στη Βαβυλώνα και στην πονηρή σύγχυση, και έπειτα διασωθήκαμε επιστρέφοντας στην Ιερουσαλήμ (και, ενώ εκεί δεν μπορούσαμε να ψάλλουμε τη θεία ωδή, καθώς βρισκόμασταν σε ξένη γη, εδώ πλέον εγκαθιδρύουμε νέα ωδή και πολιτεία)· είτε εμείς που παραμείναμε στο αγαθό και προκόβουμε· έχοντας άλλα μεν ήδη κατορθώσει, και άλλα κατορθώνοντάς τα τώρα, με τη χάρη του Αγίου και καινοποιού Πνεύματος.

Σε καμία περίπτωση, φίλοι και αδελφοί· διότι σας αποκαλώ ακόμη αδελφούς, αν και δεν συμπεριφέρεστε αδελφικά· ας μη σκεφτόμαστε κατ' αυτόν τον τρόπο, ούτε, σαν άλογα ορμητικά και ατίθασα, απορρίπτοντας τη λογική που είναι ο αναβάτης μας και αποβάλλοντας την ευλάβεια που ωφέλιμα μας χαλιναγωγεί, να τρέχουμε μακριά από το τέρμα. Αντιθέτως, ας φιλοσοφούμε εντός των δικών μας ορίων, και ας μην εκτρεπόμαστε προς την Αίγυπτο, ούτε να κατασυρόμαστε προς τους Ασσυρίους, ούτε να ψάλλουμε την ωδή του Κυρίου σε γη αλλότρια, μπροστά σε κάθε ακοή, εννοώ, και ξένη και δική μας, εχθρική και φιλική, καλοπροαίρετη και κακοπροαίρετη, η οποία παρατηρεί πάρα πολύ προσεκτικά τα δικά μας, και θα επιθυμούσε ο σπινθήρας των δικών μας κακών να γίνει φλόγα, την οποία ανάβει και αναζωπυρώνει και υψώνει μέχρι τον ουρανό με τις δικές της κρυφές πνοές, κάνοντάς την υψηλότερη από τη βαβυλωνιακή φλόγα που κατέκαιγε τα πάντα ολόγυρα. Διότι, επειδή δεν έχουν την ισχύ τους από τα δικά τους δόγματα, την αναζητούν στα δικά μας σαθρά σημεία, και γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς οι μύγες στις πληγές, έτσι επιτίθενται και στα δικά μας — είτε ατυχήματα πρέπει να τα πούμε, είτε αμαρτήματα.

Στον Δαβίδ: ευχαριστία προς τον Χριστό αυτών που βρίσκονται στην αιχμαλωσία. «Επί των ποταμών»: Τότε μεν ο λαός βρισκόταν στην αισθητή Βαβυλώνα, αλλά νοείται και ο άνθρωπος ως πλανηθείς στον ποταμό της σύγχυσης. Διότι Βαβυλώνα ερμηνεύεται σύγχυση, και ποταμός είναι τα ρεύματα της αμαρτίας· εκεί δηλαδή καθήμενος ο άνθρωπος έκλαιγε. «Εν τω μνησθήναι»: Διότι ο λαός που προερχόταν από τα έθνη έφερνε στη μνήμη του την εκκλησία και έκλαιγε. «Επί ταις ιτέαις»: Τότε μεν στα δέντρα του ποταμού ο λαός κρέμασε τα όργανά του. Ήταν όμως και τύπος του νέου λαού και της εκκλησίας. Διότι ο καθένας από τους πιστούς στον σταυρό του Χριστού κρεμά (δηλαδή εναποθέτει) και τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις του, ο οποίος σταυρός είναι ιτιά, ξύλο ωφέλιμο. «Ότι εκεί»: Τότε οι Βαβυλώνιοι, εμπαίζοντας τον λαό, έλεγαν: πείτε μας από τους ψαλμούς που λέγατε στη Σιών. «Και οι απαγαγόντες»: Αυτοί που τους αιχμαλώτισαν ήθελαν να ακούσουν τους Ιουδαίους να υμνούν, όπως και οι δαίμονες ονείδιζαν τον άνθρωπο λέγοντας: πού είναι ο Θεός σου; «Υμνήσατε»: Αποτελούσε δε προφητεία για τον νέο λαό και την εκκλησία. «Πώς άσωμεν»: Αναλογιζόταν δηλαδή ο λαός, πώς θα πούμε τα άγια λόγια στη γη των ασεβών; «Εάν επιλάθωμαι»: Αναζητώντας την εκκλησία ο Θεός, λέει δηλαδή: δεν θα σε ξεχάσω. «Κολληθείη»: Θα μιλήσω, λέει ο Θεός, στην εκκλησία για σένα για το καλό σου, ώστε να σε εκλέξει.

ΝΑ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΠΑΥΛΟ. Το χωρίο: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» μου φαίνεται ότι επιδέχεται διπλή ερμηνεία. Πρώτον μεν, επειδή δεν επιτρεπόταν έξω από την Ιερουσαλήμ ούτε να τελούν το Πάσχα ούτε τις άλλες εορτές· γι' αυτό και κατηγορούνταν κάποιοι, επειδή προέβαιναν σε αναγνώσεις εκτός του νόμου. Έπειτα δε, επειδή είχε σβήσει το θάρρος τους εξαιτίας της αιχμαλωσίας, έλεγαν: Πώς μπορούμε να διηγηθούμε τα θαυμάσια που έγιναν στην Αίγυπτο, στην έρημο και στην Παλαιστίνη, καθώς και εκείνα εναντίον των Αιθιόπων και του Ασσυρίου, όταν μάλιστα εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες εξολοθρεύτηκαν χωρίς πόλεμο και μάχη, τη στιγμή που δεν θα μας πιστεύουν εξαιτίας της τωρινής μας κατάστασης, αφού έχουμε κυριευθεί και ζούμε στην αιχμαλωσία;

Και είπαμε: Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Τι λες; Την ωδή του Κυρίου δεν την ψάλλεις σε ξένη γη, και το Πάσχα του Κυρίου το επιτελείς σε ξένη γη; Είδες την αγνωμοσύνη; Είδες την παρανομία; Όταν αυτοί που τους εξανάγκαζαν ήταν εχθροί, δεν τολμούσαν ούτε ψαλμό να πουν σε ξένη γη· τώρα όμως από μόνοι τους, χωρίς κανένας να τους αναγκάζει ούτε να τους ασκεί βία, κηρύσσουν πόλεμο εναντίον του Θεού.

Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, άκουσες αυτούς που σας αιχμαλώτισαν να λένε: «Ψάλτε σε μας την ωδή του Κυρίου»· και δεν το δέχθηκες. Και γιατί τελείς το Πάσχα έξω από τα Ιεροσόλυμα; Εσύ ο ίδιος είπες: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Και δηλώνοντας αυτά ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές στο μέσον αυτής κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα· διότι αυτά χρησιμοποιούσαν παλαιότερα, και με αυτά έψαλλαν τους ψαλμούς. «Διότι εκεί», λέει, «μας ζήτησαν αυτοί που μας αιχμαλώτισαν λόγια ωδών· και εμείς είπαμε: Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Τι λες, πες μου; Την ωδή του Κυρίου δεν την ψάλλεις σε ξένη γη, και το Πάσχα το επιτελείς σε ξένη γη; Είδες την αναισθησία των Ιουδαίων; Όταν αυτοί που τους εξανάγκαζαν ήταν εχθροί, δεν καταδέχθηκαν να πουν ούτε έναν ψαλμό σε ξένη γη· και τώρα από μόνοι τους, χωρίς να τους αναγκάζει κανείς, κηρύσσουν πόλεμο εναντίον του Θεού. Γι’ αυτό και ο μακάριος Στέφανος τους έλεγε: «Εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα». Βλέπεις πόσο ακάθαρτα είναι τα άζυμα; Πόσο παράνομη είναι η ιουδαϊκή εορτή; Υπήρξε κάποτε το ιουδαϊκό Πάσχα, αλλά καταργήθηκε.

Διότι ούτε οι δικοί μας νόμοι μάς επιτρέπουν να απολαμβάνουμε αυτήν την παρρησία, όταν ο βίος μας είναι διεφθαρμένος. Επειδή στον αμαρτωλό, λέει η Γραφή, είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Οδηγήθηκαν κάποτε αιχμάλωτοι οι Ιουδαίοι, και όταν οι Πέρσες τους πίεζαν και απαιτούσαν να τους ψάλουν εκείνες τις θείες ωδές, αυτοί έλεγαν: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Εάν όμως σε βάρβαρη γη δεν ήταν θεμιτό να ψάλλονται τα λόγια του Θεού, πόσο μάλλον δεν είναι θεμιτό για τη βάρβαρη ψυχή; Διότι βάρβαρη είναι η ανελεής ψυχή. Εάν δηλαδή ο νόμος καθήλωσε στη σιωπή εκείνους που ήταν αιχμάλωτοι και έγιναν δούλοι ανθρώπων σε ξένη γη, πολύ περισσότερο είναι δίκαιο να αποστομώνονται όσοι είναι δούλοι της αμαρτίας και βρίσκονται σε αλλότρια πολιτεία. Και όμως, εκείνοι είχαν τότε και τα όργανά τους· διότι, όπως λέει: «Στις ιτιές, στο μέσο αυτής, κρεμάσαμε τα όργανά μας»· αλλά ούτε και έτσι τους επιτρεπόταν. Επομένως, ούτε και σε εμάς είναι θεμιτό, έστω και αν διαθέτουμε στόμα και γλώσσα, τα οποία είναι τα όργανα του λόγου, να μιλούμε με παρρησία, ενόσω είμαστε δούλοι στην αμαρτία, η οποία είναι πιο τυραννική από όλους τους βαρβάρους.

Ποιος είναι λοιπόν ο ψαλμός; Στους ποταμούς της Βαβυλώνας εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών. Στις ιτιές, στο μέσο της, κρεμάσαμε τα όργανά μας. Διότι εκεί, αυτοί που μας αιχμαλώτισαν μας ζήτησαν λόγια ωδών, λέγοντας: Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών. Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;

Είδες πώς τους σωφρόνισε η αιχμαλωσία; Διότι, πριν από αυτήν, παρόλο που οι προφήτες τούς νουθετούσαν διαρκώς να μην παραβαίνουν τον νόμο, δεν ανέχονταν να τους ακούσουν· μετά από αυτήν όμως, αν και τους πίεζαν οι βάρβαροι, και οι κυρίαρχοί τους τούς εξανάγκαζαν και τους πίεζαν φορτικά να τον παραβούν, εκείνοι δεν υπάκουαν, αλλά έλεγαν: «Δεν θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη», επειδή ο νόμος δεν το επέτρεπε. Δες επίσης και τους τρεις παίδες, οι οποίοι όχι μόνο δεν υπέστησαν καμία βλάβη από την αιχμαλωσία, αλλά αναδείχθηκαν και πιο δοξασμένοι εξαιτίας της· το ίδιο και ο Δανιήλ. Και τι να πούμε για τον Ιωσήφ; Τι κακό έπαθε, αν και βρέθηκε ξένος, και δούλος, και φυλακισμένος; Μήπως δεν ήταν ακριβώς εξαιτίας αυτών των δοκιμασιών που διακρίθηκε και έλαμψε;

Γι' αυτό και ξεκινώντας έλεγε: «Καθίσαμε και κλάψαμε», δηλαδή, γι' αυτό συγκεντρωθήκαμε, ώστε να αρχίσουμε τους θρήνους και τους ολολυγμούς. Για ποιον λόγο όμως δεν επιτρεπόταν να ψάλλουν σε ξένη γη; Επειδή δεν έπρεπε βέβηλα αυτιά να ακούσουν εκείνα τα απόρρητα. «Πώς θα ψάλλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Δηλαδή, δεν μας επιτρέπεται να ψάλλουμε. Διότι, έστω κι αν εκδιωχθήκαμε από την πατρίδα, παραμένουμε ωστόσο τηρώντας τον νόμο, και διαφυλάσσοντας την ακρίβειά του.

Στους Ιουδαίους όμως ούτε αυτό αρμόζει. Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από τους αιχμαλωτιστές τους να ψάλουν από τις ωδές της Σιών, είπαν, πράττοντας σύμφωνα με τον νόμο: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Σε εμάς όμως, ο θείος Απόστολος παραγγέλλει να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. Αυτό άλλωστε είπε και ο Δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα: «Αμήν, αμήν σου λέγω, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και είναι ήδη τώρα, που ούτε στον τόπο αυτόν ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα».

Και μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή, λέγοντας: Μίλησε στους υιούς Ισραήλ, λέγοντας: Όποιος άνθρωπος γίνει ακάθαρτος εξαιτίας νεκρού, ή βρίσκεται σε μακρινό ταξίδι, είτε ανάμεσά σας είτε στις γενεές σας, θα τελέσει το Πάσχα τον δεύτερο μήνα. Το νόημα αυτού που λέει είναι το εξής: Όποιος, λέει, βρίσκεται σε αποδημία κατά τον πρώτο μήνα, ας μην τελέσει το Πάσχα έξω από την πόλη, αλλά τον δεύτερο μήνα, ώστε να προφτάσει να φτάσει στα Ιεροσόλυμα, και ας παραβεί τον καθορισμένο χρόνο, για να μην βρεθεί εκτός της πόλεως· αποδεικνύοντας από αυτό, ότι η τήρηση του τόπου είναι αναγκαιότερη από την τήρηση του χρόνου. Τι θα μπορούσαν, λοιπόν, να πουν αυτοί που το τελούν έξω από την πόλη; Διότι, όταν παραβαίνουν το πλέον αναγκαίο, ούτε η τήρηση του λιγότερο σημαντικού δεν μπορεί να αποτελέσει δικαιολογία υπέρ αυτών. Ώστε, ακόμη και αν φαίνεται χιλιάδες φορές ότι δεν παραβαίνουν τον χρόνο, διαπράττουν την έσχατη παρανομία. Και αυτό δεν είναι φανερό μόνο από εδώ, αλλά και από τους προφήτες. Διότι, όταν εκείνοι φαίνεται ότι ούτε θυσία προσέφεραν, ούτε ύμνο έψαλαν σε ξένη γη, ούτε κάποια παρόμοια νηστεία τήρησαν, ποια συγγνώμη θα μπορούσαν να έχουν αυτοί εδώ; Καίτοι εκείνοι, αν και προσδοκούσαν να επανακτήσουν την πολιτεία τους, εντούτοις παρέμεναν υπάκουοι στον νόμο και εκπλήρωναν τις διατάξεις του νόμου· διότι αυτό όριζε ο νόμος. Ενώ τούτοι, χωρίς να έχουν καμία ελπίδα ότι θα επανακτήσουν την προηγούμενη πολιτεία τους (διότι πού μπορούν να στηριχθούν από τους προφήτες για να το αποδείξουν αυτό;), ούτε και έτσι ανέχονται να ησυχάσουν.

εʹ. Διότι το ότι εκείνοι δεν έπραξαν τίποτα από αυτά, άκουσε τι έλεγαν προς αυτούς που τους ρωτούσαν. Επειδή δηλαδή οι βάρβαροι τους πίεζαν, εκβιάζοντας και αναγκάζοντάς τους να χρησιμοποιήσουν τα όργανά τους, λέγοντας: «Ψάλτε μας την ωδή του Κυρίου», εκείνοι, γνωρίζοντας σαφώς ότι ο νόμος δεν επέτρεπε να τα πράττουν αυτά έξω, έλεγαν: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;»

Το ότι δε όχι μόνο δεν επιτρεπόταν να προσφέρουν θυσίες, αλλά ούτε καν να ψάλλουν έξω από τον ναό, και αυτό το φανέρωσε ο προφήτης. Διότι, όταν κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα και εκείνοι που τους είχαν αιχμαλωτίσει επιθυμούσαν να ακούσουν την ιουδαϊκή ωδή και τους έλεγαν: «Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών», εκείνοι, δηλώνοντάς τους ότι δεν είναι θεμιτό να ψάλλουν έξω από τα Ιεροσόλυμα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Όσο για το ότι ούτε νήστεψαν σε ξένη γη, άκουσε τι τους λέει ο Θεός μέσω του Ζαχαρία: «Μήπως νηστέψατε για μένα τα εβδομήντα αυτά έτη;», υπονοώντας τον χρόνο της αιχμαλωσίας. Και για τις θυσίες επίσης, το ότι επιτρεπόταν να προσφέρονται μόνο εκεί, και αυτό έχει αποδειχθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες έλεγαν: «Δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης σε τούτον τον καιρό, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία και να βρούμε έλεος». Και βέβαια υπήρχε τόπος στη Βαβυλωνία, αλλά δεν ήταν ο καθορισμένος από τον νόμο τόπος. Διότι είχαν ακούσει τον Μωυσή να λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου να μην προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου, παρά μόνο στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου». Όταν λοιπόν δεν επιτρεπόταν ούτε να προσφέρουν θυσίες, ούτε να ψάλλουν, ούτε να εξαγνίζονται, ούτε να αναγιγνώσκουν τον νόμο —διότι και γι' αυτό το ίδιο πράγμα απηύθυνε εγκαλέσματα πάλι άλλος προφήτης, λέγοντας και προβάλλοντάς το ως μεγάλη κατηγορία:

Διότι ο μεν μοιάζει με εκείνον που κάθεται σε διδασκαλικό θρόνο, ενώ ο δε με εκείνον που διατρίβει πάνω σε κοπριά και σάκο. Και αυτό είναι, όπως νομίζω, εκείνο που και ο Δαβίδ, αν και υπήρξε διδάσκαλος και σοφός, όταν πενθούσε, απάντησε σε αυτούς που τον ρωτούσαν: Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Δηλαδή, στη γη της εμπαθείας.

Ή μήπως δεν είναι ύλη το μελάνι και οι περγαμηνές των Ευαγγελίων; Ή μήπως δεν είναι ύλη η ζωοποιός Τράπεζα που μας χορηγεί τον Άρτο της ζωής; Ή μήπως δεν είναι ύλη ο χρυσός και ο άργυρος, από τα οποία κατασκευάζονται σταυροί, ιερές εικόνες και άγια ποτήρια; Ή μήπως, πριν από όλα αυτά, δεν είναι ύλη το σώμα και το αίμα του Κυρίου μου; Ή, λοιπόν, κατάργησε τον σεβασμό και την προσκύνηση όλων αυτών, ή αποδέξου, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, και την προσκύνηση των εικόνων, οι οποίες αγιάζονται στο όνομα του Θεού και των φίλων του Θεού και, για τον λόγο αυτό, επισκιάζονται από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Εάν απαγορεύεις τις εικόνες εξαιτίας του Νόμου, είναι καιρός να τηρείς το Σάββατο και να περιτέμνεσαι —διότι αυτά τα προστάζει ο Νόμος απαρέγκλιτα— και να τηρείς όλο τον Νόμο, και να μην εορτάζεις το Πάσχα του Κυρίου έξω από την Ιερουσαλήμ —όμως μάθετε ότι, εάν τηρείτε τον Νόμο, ο Χριστός δεν σας ωφελεί σε τίποτα—, είναι καιρός και να νυμφεύεσαι τη γυναίκα του αδελφού σου για να αναστήσεις σπέρμα στον αδελφό σου, και να μην ψάλλεις την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη. Αλλ' άπαγε· «διότι όσοι προσπαθείτε να δικαιωθείτε μέσω του Νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Ιστορούμε (εικονίζουμε) τον Χριστό, τον Βασιλέα και Κύριο, χωρίς να τον απογυμνώνουμε από το στράτευμά Του· διότι στρατός του Κυρίου είναι οι άγιοι. Ας απογυμνώσει ο επίγειος βασιλιάς τον εαυτό του από το δικό του στράτευμα και τότε ας απογυμνώσει και τον δικό του Βασιλέα και Κύριο.

Αυτό ακριβώς, όπως νομίζω, διδάσκοντας με μεγαλύτερη σαφήνεια ο μακάριος αυτός πατέρας στον λόγο του για την «Καινή Κυριακή», λέει: «Προσταζόμαστε να ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, είτε εμείς που παρασυρθήκαμε από την αμαρτία στη Βαβυλώνα και στην πονηρή σύγχυση, και έπειτα διασωθήκαμε επιστρέφοντας στην Ιερουσαλήμ, όπου εκεί μεν δεν μπορούσαμε να ψάλλουμε τη θεία ωδή, εφόσον βρισκόμασταν σε ξένη γη, ενώ εδώ καθιερώνουμε νέα ωδή και πολιτεία, είτε εμείς που παραμείναμε στο καλό και προκόβουμε, έχοντας ήδη κατορθώσει κάποια πράγματα, και κατορθώνοντας τα υπόλοιπα με τη χάρη του καινοποιού Πνεύματος». Νομίζω, κατά τη δική μου αφροσύνη, ότι ο δάσκαλος, έχοντας κατανοήσει στοχαστικά αυτά τα πράγματα, λέει: «Τώρα λοιπόν δέξου την κύηση και σκίρτησε, αν όχι όπως ο Ιωάννης από την κοιλιά, τουλάχιστον όπως ο Δαβίδ κατά την κατάπαυση της κιβωτού», έχοντας συνοψίσει τη θεωρία των όσων ειπώθηκαν με τον τρόπο που αρμόζει στην αξία και το είδος της θεωρίας.

Ψαλμός ρλστ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Όταν ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, καθώς βρίσκονταν στις όχθες των ποταμών, θρηνούσαν για τη γη και τα αγαθά που είχαν στερηθεί. «Στις ιτιές στη μέση αυτής», δηλαδή της χώρας της Βαβυλώνας, «κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή τα μουσικά όργανα με τα οποία στη Σιών υμνούσαν τον Θεό. Διότι έξω από τη Σιών ήταν ανεπίτρεπτο για αυτούς να υμνούν τον Θεό. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν, και αυτοί που μας οδήγησαν εκεί μας ζήτησαν ύμνο». Είτε περιπαικτικά είτε για διασκέδαση θέλησαν οι βάρβαροι να ακούσουν πώς ψάλλουν οι Ιουδαίοι τον Θεό στη Σιών με μουσικά όργανα. Αυτοί όμως, αφού κρέμασαν τα όργανά τους στα φυτά (δέντρα), είπαν: «Μας είναι ανεπίτρεπτο από τον νόμο να ψάλλουμε ωδή στον Κύριο σε ξένη γη». Και με όργανα βέβαια δεν ανέχονταν να ψάλλουν στον Κύριο, έψαλλαν όμως με το στόμα θρηνητικά: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί», ας ξεραθεί «το δεξί μου χέρι· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου» και ας γίνω άλαλος, «εάν δεν σε θυμηθώ, εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Εάν δεν μεταβληθεί η θλίψη μου σε χαρά, λέει, και εάν σε όλα τα γραπτά μου δεν σε προτάξω, ας ξεραθεί το χέρι ώστε να μην γράφει και η γλώσσα ας κολλήσει ώστε να μη μιλάει. «

Γι' αυτό, λοιπόν, οι ψυχές των αγίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και κανένα βάσανο δεν πρόκειται ποτέ να τις αγγίξει, έστω κι αν στα μάτια αυτών των αφρόνων φάνηκε ότι πέθαναν, και η έξοδός τους θεωρήθηκε κακοπάθεια, και η αναχώρησή τους από εμάς συντριβή. Αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη. Διότι δεν έχουν πεθάνει, αλλά ζουν, και ο θάνατός τους είναι περισσότερο ένας τίμιος ύπνος παρά θάνατος. Δεν κατέβηκαν στη γη, αλλά αναπέταξαν στους ουρανούς. Διότι, αφού μετανάστευσαν από τα φθαρτά και τα εφήμερα, μεταφέρθηκαν σε μια άλλη ζωή, την αγέραστη και αιώνια. Γι' αυτό, σε όσα ψάλλονται καθημερινά από εμάς, κατά το ακροτελεύτιο εκείνο μέρος του εφυμνίου, ψάλλοντας αρμονικά προς τους αγίους ωσάν να ζουν εν Θεώ, λέμε: Ευλογείτε, πνεύματα και ψυχές δικαίων, τον Κύριο, και τα όσα ακολουθούν. Διότι εκείνοι δεν θα έψαλλαν την ωδή του Κυρίου ωσάν σε ξένη γη, ούτε θα στέκονταν πάρα πολύ μακριά από τη δική μας ιερή ομήγυρη, εάν βέβαια θεωρούσαν τους αγίους νεκρούς.

Διότι στην Ιερουσαλήμ πρέπει να προσκυνούν, όπως είχε καθιερωθεί από παλιά· γι' αυτό ακριβώς και εκείνοι που κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη», ενώ τα μουσικά τους όργανα κρέμονταν σιωπηλά στις ιτιές; Εάν, από την άλλη πλευρά, από άγνοια υποθέσουν ότι πρέπει να αποδώσουν τη δόξα στους Έλληνες, «Εματαιώθηκαν όμως στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό»· αλλά, ταπεινωμένοι, υποτάχθηκαν στα έργα των χεριών τους, και απέδωσαν το σέβας που ταιριάζει στον Θεό στην κτίση μέσω ακάθαρτων δαιμόνων, ή θα καυχηθούν για αυτά σε άλλα έθνη. Αλλά τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χεριών ανθρώπων· τα οποία ούτε θα μιλήσουν, ούτε θα δουν, ούτε θα κινηθούν με οποιονδήποτε τρόπο.

Εάν ο καιρός της υμνωδίας συγκέντρωνε τους Ρωμαίους στους ναούς, ούτε τότε έμεναν μακριά τους οι απαίδευτοι του στρατεύματος. Αντίθετα, προσέρχονταν δήθεν για να εκκλησιαστούν μαζί με τους Ρωμαίους και να προσφέρουν μαζί τους στον Θεό θυσία αινέσεως, αλλά απείχαν από το να πράξουν κάτι τέτοιο. Φλυαρώντας μεταξύ τους, ξεσπώντας σε ακατάληπτες κραυγές ή ακόμη κακοποιώντας βίαια κάποιους από τους Ρωμαίους για κάποιο τυχαίο συμβάν και προκαλώντας ταραχές, διατάρασσαν τον ύμνο. Και οι ψάλτες έμοιαζαν κυριολεκτικά σαν να έψαλλαν σε ξένη γη και όχι σαν να βρίσκονταν σε ναό του Θεού. Πολλοί δε, τραγουδώντας αντίθετα προς εκείνους που υμνούσαν τον Κύριο, ξεστόμιζαν άσματα πορνικά και, γαυγίζοντας σαν σκυλιά, διέκοπταν την ωδή και υπερκάλυπταν με τις φωνές τους τον ικετήριο ύμνο προς τον Θεό.

Γι' αυτά, λοιπόν, δεν βρίσκω πώς να θρηνήσω επάξια τη συμφορά. Και αγνοώ πώς, κραυγάζοντας, να χύσω δάκρυα προς Εκείνον που έχει τη δύναμη να εκδιώξει την πλάνη που φωλιάζει μέσα μου. Πώς να ψάλω «την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη»; Πώς να θρηνήσω την Ιερουσαλήμ; Πώς να αποφύγω τη μοχθηρή δουλεία του Φαραώ; Πώς να εγκαταλείψω την αισχρή παροικία; Πώς να αρνηθώ την πικρή τυραννία; Πώς να εξέλθω από τη γη της Αιγύπτου; Πώς να περάσω την Ερυθρά Θάλασσα; Πώς να διασχίσω τη μεγάλη έρημο; Πώς να μη χαθώ, δαγκωμένος από τα φίδια; Πώς να νικήσω τους αλλοφύλους; Πώς να εξολοθρεύσω τα έθνη που βρίσκονται μέσα μου; Πώς να δεχθώ στις δικές μου πλάκες τα λόγια του θείου νόμου; Πώς να δω τον αληθινό στύλο του φωτός και τη νεφέλη του Αγίου Πνεύματος; Πώς να απολαύσω το μάννα της αιώνιας τρυφής; Πώς να πιώ το νερό από τη ζωοποιό πέτρα; Πώς να διαβώ τον Ιορδάνη και να εισέλθω στην αγαθή «γη της επαγγελίας»; Πώς να δω τον αρχιστράτηγο του Κυρίου, τον οποίο, όταν αντίκρισε ο Ιησούς του Ναυή, έπεσε κάτω και αμέσως προσκύνησε; Διότι, εάν δεν περάσω μέσα από όλα αυτά και δεν εξολοθρεύσω τα έθνη που βρίσκονται μέσα μου, δεν πρόκειται, εισερχόμενος, να βρω ανάπαυση στο αγιαστήριο του Θεού, ούτε να γίνω μέτοχος της δόξας του Βασιλέως.