Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 136:5

Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου. Δηλαδή, ας μην τύχω της άνωθεν βοήθειας. Ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν δεν σε θυμηθώ. Διότι ποιο είναι το όφελος να παραμένει υγιές το όργανο του λόγου, όταν δεν κρούεται για το πρέπον; Γι' αυτό άλλωστε και οι μακάριοι άνδρες αφιέρωναν όλη τους τη ζωή στη μέριμνα των ύμνων, λέγοντας: Θα ψάλω στον Κύριο στη ζωή μου. Η πόλη δε, τους ήταν πολύτιμη εξαιτίας της θείας λατρείας, όπως έχει προλεχθεί: Για χάρη του Κυρίου του Θεού μας αναζήτησα αγαθά για σένα.

Ερώτηση του ίδιου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα: Σε παρακαλώ, δέσποτα, να με μνημονεύεις πάντοτε, και φανέρωσέ μου πώς πρέπει να συμπεριφέρομαι προς τον αδελφό μας που κατοικεί κοντά μας. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Αδελφέ, είναι γραμμένο ότι «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου», και τα εξής. Αυτά όσον αφορά τη μνημόνευση. Σχετικά δε με το πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι με τον αδελφό, όποιος θέλει να είναι αρεστός στον Θεό, κόβει το θέλημά του για χάρη του πλησίον, ασκώντας βία στον εαυτό του. Διότι λέγει: «Η βασιλεία των ουρανών ανήκει στους βιαστές, και οι βιαστές την κληρονομούν.» Μάθε, λοιπόν, πώς αναπαύεται ο αδελφός σου, και έτσι να πράττεις, και θα βρεις και εσύ ανάπαυση από τον Θεό, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, όταν η φήμη διαδώσει την είδηση του πάθους, τότε οι οδοί θα γεμίσουν από τους πενθούντες και θα ξεχυθούν όσοι ποιμαίνονταν από αυτόν, μιμούμενοι τη φωνή των Νινευιτών μπροστά στο πάθος, ή μάλλον θρηνώντας πιο οδυνηρά και από εκείνους. Διότι στους μεν ο θρήνος διέλυσε τον φόβο, ενώ για τούτους δεν ελπίζεται καμία λύτρωση από τα δεινά μέσα από τους θρήνους. Γνωρίζω και μία άλλη φωνή του Ιερεμία, η οποία συγκαταλέγεται στα βιβλία των Ψαλμών, και την οποία συνέθεσε για την αιχμαλωσία του Ισραήλ, όταν καθισμένοι στις όχθες των ποταμών της Βαβυλώνας θρηνούσαν, φέρνοντας στη μνήμη τους τα δικά τους αγαθά. Λέει δε ο λόγος ότι: «Στις ιτιές κρεμάσαμε τα όργανά μας», καταδικάζοντας σε σιωπή και τους εαυτούς τους και τα όργανα. Αυτήν την ωδή την οικειοποιούμαι. Διότι, εάν δω την αιρετική σύγχυση (επειδή Βαβυλώνα σημαίνει σύγχυση) και εάν δω τους πειρασμούς που ρέουν εξαιτίας της σύγχυσης, λέω πως αυτά είναι εκείνα τα βαβυλωνιακά ρεύματα, κοντά στα οποία καθόμαστε και κλαίμε, διότι δεν έχουμε πλέον εκείνον που μας καθοδηγούσε μέσα από αυτά. Και αν αναφέρεις τις ιτιές και τα όργανα πάνω σε αυτές, δικό μου είναι και αυτό το αίνιγμα. Διότι όντως ο βίος μας βρίσκεται ανάμεσα σε ιτιές. Επειδή η ιτιά είναι δέντρο άκαρπο. Και από εμάς έχει χαθεί ο γλυκός καρπός της ζωής. Επομένως, έχουμε γίνει ιτιές άκαρπες, έχοντας κρεμάσει πάνω στα δέντρα τα όργανα της αγάπης, αδρανή και ακίνητα. «Εάν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ», λέγει, «ας παραδοθεί στη λήθη το δεξί μου χέρι».

Επιτρέψτε μου να παραλλάξω λίγο το γεγραμμένο, ότι δηλαδή δεν λησμονήσαμε εμείς τη δεξιά, αλλά η δεξιά έχει λησμονήσει εμάς, και η γλώσσα, αφού προσκολλήθηκε στον ίδιο της τον λάρυγγα, απέφραξε τις διεξόδους της φωνής, ώστε εμείς να μην ξανακούσουμε ποτέ πια εκείνη τη γλυκιά φωνή.

Στον Δαβίδ: ευχαριστία προς τον Χριστό αυτών που βρίσκονται στην αιχμαλωσία. «Επί των ποταμών»: Τότε μεν ο λαός βρισκόταν στην αισθητή Βαβυλώνα, αλλά νοείται και ο άνθρωπος ως πλανηθείς στον ποταμό της σύγχυσης. Διότι Βαβυλώνα ερμηνεύεται σύγχυση, και ποταμός είναι τα ρεύματα της αμαρτίας· εκεί δηλαδή καθήμενος ο άνθρωπος έκλαιγε. «Εν τω μνησθήναι»: Διότι ο λαός που προερχόταν από τα έθνη έφερνε στη μνήμη του την εκκλησία και έκλαιγε. «Επί ταις ιτέαις»: Τότε μεν στα δέντρα του ποταμού ο λαός κρέμασε τα όργανά του. Ήταν όμως και τύπος του νέου λαού και της εκκλησίας. Διότι ο καθένας από τους πιστούς στον σταυρό του Χριστού κρεμά (δηλαδή εναποθέτει) και τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις του, ο οποίος σταυρός είναι ιτιά, ξύλο ωφέλιμο. «Ότι εκεί»: Τότε οι Βαβυλώνιοι, εμπαίζοντας τον λαό, έλεγαν: πείτε μας από τους ψαλμούς που λέγατε στη Σιών. «Και οι απαγαγόντες»: Αυτοί που τους αιχμαλώτισαν ήθελαν να ακούσουν τους Ιουδαίους να υμνούν, όπως και οι δαίμονες ονείδιζαν τον άνθρωπο λέγοντας: πού είναι ο Θεός σου; «Υμνήσατε»: Αποτελούσε δε προφητεία για τον νέο λαό και την εκκλησία. «Πώς άσωμεν»: Αναλογιζόταν δηλαδή ο λαός, πώς θα πούμε τα άγια λόγια στη γη των ασεβών; «Εάν επιλάθωμαι»: Αναζητώντας την εκκλησία ο Θεός, λέει δηλαδή: δεν θα σε ξεχάσω. «Κολληθείη»: Θα μιλήσω, λέει ο Θεός, στην εκκλησία για σένα για το καλό σου, ώστε να σε εκλέξει.

Επομένως, ακόμη και αν εξουσιάζετε τα σώματα, δεν θα υπερισχύσετε του φρονήματος. Είδες ψυχή να γίνεται φιλόσοφος μέσα από τη θλίψη, και ανώτερη των δεινών; Εάν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ, ας λησμονηθεί η δεξιά μου. Ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου.

Παρατήρησε και από αυτό τη μεγάλη μεταβολή. Διότι εκείνοι που κάθε μέρα άκουγαν ότι θα εκδιωχθούν από την πόλη και δεν νοιάζονταν, τώρα καταρώνται τους εαυτούς τους, εάν τυχόν την ξεχάσουν. Τι σημαίνει, όμως, το «ας ξεχαστεί η δεξιά μου»; Η ισχύς μου, λέει, η δύναμή μου ας με ξεχάσει, και ας γίνω άφωνος από το μέγεθος των συμφορών, «εάν δεν σε θυμηθώ· εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Τι σημαίνει το «εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ»; Δεν θα σε μνημονεύσω απλώς, λέει, ανάμεσα στα άλλα, αλλά και στους ύμνους και στις ωδές. Το δε «ας προτάξω» σημαίνει «ας προανακρούσω»· προφέροντας λόγια ανθρώπων που ποθούν σφοδρά, ή μάλλον που αγαπούν φλογερά και καίγονται για αυτήν. Ας τα ακούμε όλοι αυτά, και ας διδασκόμαστε.

Σε εκείνον μεν που σφάλλει από άγνοια του αγαθού δίνεται συγγνώμη· εκείνος όμως που αδικεί εν επιγνώσει δεν έχει καμία δικαιολογία, εφόσον έχει ήδη καταδικαστεί στο δικαστήριο της συνειδήσεώς του. ΤΙΤΛΟΣ ΚΒʹ. — Περί εκείνων που ευχαριστούν και ευγνωμονούν· και ότι πρέπει να διακηρύσσουμε τους ευεργέτες μας. «Στους δύο νεαρούς που έκαναν την κατασκοπεία, είπε ο Ιησούς: Εισέλθετε στην οικία της γυναίκας, και βγάλτε έξω αυτήν και όλα τα δικά της. Και εισήλθαν και έβγαλαν έξω τη Ραάβ την πόρνη, και τον πατέρα της, και τη μητέρα της, και τους αδελφούς της.» «Τα ελέη σου, Κύριε, εις τον αιώνα θα ψάλλω.» «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μας προσέφερε;» «Εάν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ, ας λησμονηθεί η δεξιά μου.» «Χαρακτηριστικό της φρονήσεως είναι και το να γνωρίζει κανείς τίνος είναι η χάρις.» «Αυτός που ανταποδίδει τις ευεργεσίες μεριμνά για το μέλλον, και σε καιρό πτώσεώς του θα βρει στήριγμα.» «Τη χάρη του ανθρώπου διαφύλαξέ την σαν κόρη οφθαλμού.» «Είπε η Μαριάμ: Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο.» «Καθώς εισερχόταν σε μία πόλη, τον συνάντησαν δέκα λεπροί άνδρες, οι οποίοι ύψωσαν φωνή λέγοντας: Ιησού επιστάτα, ελέησόν μας. Και αφού τους είδε, τους είπε: Πηγαίνετε και επιδείξτε τους εαυτούς σας στους ιερείς.»

Ο Δαρείος, λοιπόν, όπως είπα, είναι ο νόμος της φύσης, ενώ ο Ζοροβάβελ είναι ο θεωρητικός νους, ο οποίος προήλθε, τρόπον τινά, από τον Δαρείο, δηλαδή τον νόμο της φύσης. Αφού υπερέβη τη διάταξη των φαινομένων που υπόκειται σε χρόνο και τόπο και ύψωσε το πρόσωπο της ενάρετης γνωστικής του διάθεσης προς τον ουρανό, δηλαδή προς το ύψος των νοητών ουσιών, βρέθηκε απέναντι από την Ιερουσαλήμ που νοείται στους ουρανούς – εκείνη την Ιερουσαλήμ, εννοώ, που έχει τα τείχη της ζωγραφισμένα πάνω στα χέρια του Κυρίου, στην οποία βρίσκεται η κατοικία όλων όσων ευφραίνονται, προς την οποία συντελείται η αληθινή επιστροφή των αιχμαλώτων, αυτών που επιζητούν το εξ ουρανού οικητήριο σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, αυτών που μπορούν να πουν μαζί με τον μέγα Δαβίδ: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν δεν σε θυμηθώ». Αποκαλεί εδώ ενδεχομένως ως δεξιά την πνευματική πράξη των θείων και αξιέπαινων έργων, και ως γλώσσα κολλημένη στον λάρυγγα τη γνωστική ενέργεια του λόγου μέσα μας, η οποία κολλάει στον λαιμό εξαιτίας της άγνοιας, δηλαδή συμπήγνυται από το πάθος γύρω από τον λαιμό και παραμένει ακίνητη ως προς την επιθυμία των άρρητων αγαθών, και εξαιτίας αυτού αδυνατεί να γευθεί τη χρηστότητα του Κυρίου.

Ψαλμός ρλστ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Όταν ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, καθώς βρίσκονταν στις όχθες των ποταμών, θρηνούσαν για τη γη και τα αγαθά που είχαν στερηθεί. «Στις ιτιές στη μέση αυτής», δηλαδή της χώρας της Βαβυλώνας, «κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή τα μουσικά όργανα με τα οποία στη Σιών υμνούσαν τον Θεό. Διότι έξω από τη Σιών ήταν ανεπίτρεπτο για αυτούς να υμνούν τον Θεό. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν, και αυτοί που μας οδήγησαν εκεί μας ζήτησαν ύμνο». Είτε περιπαικτικά είτε για διασκέδαση θέλησαν οι βάρβαροι να ακούσουν πώς ψάλλουν οι Ιουδαίοι τον Θεό στη Σιών με μουσικά όργανα. Αυτοί όμως, αφού κρέμασαν τα όργανά τους στα φυτά (δέντρα), είπαν: «Μας είναι ανεπίτρεπτο από τον νόμο να ψάλλουμε ωδή στον Κύριο σε ξένη γη». Και με όργανα βέβαια δεν ανέχονταν να ψάλλουν στον Κύριο, έψαλλαν όμως με το στόμα θρηνητικά: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί», ας ξεραθεί «το δεξί μου χέρι· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου» και ας γίνω άλαλος, «εάν δεν σε θυμηθώ, εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Εάν δεν μεταβληθεί η θλίψη μου σε χαρά, λέει, και εάν σε όλα τα γραπτά μου δεν σε προτάξω, ας ξεραθεί το χέρι ώστε να μην γράφει και η γλώσσα ας κολλήσει ώστε να μη μιλάει. «

Και αγαλλίασα βλέποντας τα τέκνα της Εκκλησίας· διότι μας χαροποίησαν με την παρουσία τους. Ο δε Κύριος θα είναι ο μισθαποδότης τους. Όταν ο Θεόδωρος επρόκειτο να αναχωρήσει από εμένα προς εσάς, μου έλεγε τούτο: «Να με θυμάσαι». Και εγώ του έλεγα: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν δεν σε θυμηθώ». Και αυτά μεν τα έγραψε εκείνος. Ο δε αββάς Θεόδωρος, αφού του άφησε το πλοίο μαζί με τους αδελφούς, επέστρεψε, δίνοντάς τους την εξής εντολή: «Όπου κι αν θελήσει, να πάτε μαζί του· διότι έχει εξουσία ακόμη και επί του σώματός μας».

Όταν, λοιπόν, ο Θεόδωρος επρόκειτο να έρθει από εμένα σε εσάς, μου έλεγε το εξής: «Να με θυμάσαι». Και εγώ του είπα: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον ουρανίσκο μου, εάν δεν σε θυμηθώ». Και έτσι, αφού ο αββάς Θεόδωρος άφησε το πλοίο μαζί με τους αδελφούς και τον πάπα, τους λέει: «Όπου και αν θέλει, πηγαίνετε μαζί του· διότι έχει εξουσία και πάνω στο σώμα μας». 197. Και ο αββάς Θεόδωρος παρηγορούσε τον αββά Ορσίσιο για τη θλίψη που είχε συμβεί κάποτε. Και άρχισε να τον πιέζει λίγο και να τον παρακινεί να πάει προς τη μονή Παβώ, για να επισκεφθεί τους αδελφούς· διότι βρισκόταν στη μονή Μονχοσή. Και αφού εκείνος συμφώνησε, ο Θεόδωρος προπορεύτηκε και έβαλε τον εβδομαδάριο να χτυπήσει το ξύλινο σήμαντρο. Και αφού συγκεντρώθηκαν οι αδελφοί, τον ασπάστηκαν όλοι.