Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 136:6

Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου. Δηλαδή, ας μην τύχω της άνωθεν βοήθειας. Ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν δεν σε θυμηθώ. Διότι ποιο είναι το όφελος να παραμένει υγιές το όργανο του λόγου, όταν δεν κρούεται για το πρέπον; Γι' αυτό άλλωστε και οι μακάριοι άνδρες αφιέρωναν όλη τους τη ζωή στη μέριμνα των ύμνων, λέγοντας: Θα ψάλω στον Κύριο στη ζωή μου. Η πόλη δε, τους ήταν πολύτιμη εξαιτίας της θείας λατρείας, όπως έχει προλεχθεί: Για χάρη του Κυρίου του Θεού μας αναζήτησα αγαθά για σένα.

«Εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της ευφροσύνης μου». Τη δική σου ανάμνηση, λέει, θα προτάξω από κάθε ευφροσύνη. Διότι με αυτόν τον τρόπο συμβαίνει να γίνονται αγαθές για εμάς και οι υπόλοιπες χαρές. Εξάλλου, και ο Κύριος εισηγείται τις ιερές τροφές πριν από τις σωματικές.

ϞΕ΄. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά εγώ, και ότι κανείς δεν είναι άξιος του Μεγάλου, ο Οποίος είναι και Θεός και Θύμα και Αρχιερέας, εάν προηγουμένως δεν προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό ως θυσία ζωντανή και άγια, ούτε επιδείξει ευάρεστη τη λογική του λατρεία, ούτε προσφέρει στον Θεό θυσία αινέσεως και πνεύμα συντετριμμένο, η οποία είναι και η μόνη θυσία που απαιτεί από εμάς Αυτός που μας τα χάρισε όλα· πώς επρόκειτο να τολμήσω να Του προσφέρω την εξωτερική θυσία, το αντίτυπο των μεγάλων μυστηρίων; Ή πώς να αναλάβω το σχήμα και το όνομα του ιερέα, προτού τελειοποιήσω τα χέρια μου με όσια έργα; Προτού συνηθίσω τον οφθαλμό μου να βλέπει υγιώς την κτίση, και μόνο για να θαυμάζει τον Κτίστη, και όχι προς ζημίαν του Πλάστη; Προτού ανοιχθούν επαρκώς τα αυτιά από την παιδεία του Κυρίου, και αποκτήσω αυτί που να μην ακούει βαριά, αλλά να προσαρτηθεί σαν χρυσό σκουλαρίκι με πολύτιμο σάρδιο λίθο, που είναι ο λόγος του σοφού σε αυτί υπάκουο; Προτού το στόμα, τα χείλη και η γλώσσα, το μεν στόμα να ανοίξει και να ελκύσει Πνεύμα, ή να πλατυνθεί και να γεμίσει από το Πνεύμα των μυστηρίων και των δογμάτων που αναγγέλλονται· τα δε χείλη να δεθούν με τη θεία αίσθηση, σύμφωνα με τη Σοφία, και θα πρόσθετα να λύνονται στον κατάλληλο καιρό· η δε γλώσσα να γεμίσει από αγαλλίαση, και να γίνει πλήκτρο θείας μελωδίας, που αφυπνίζεται για τη δοξολογία, που ξυπνά πρωί-πρωί, και που κοπιάζει μέχρι να κολλήσει στον λάρυγγα;

Επιτρέψτε μου να παραλλάξω λίγο το γεγραμμένο, ότι δηλαδή δεν λησμονήσαμε εμείς τη δεξιά, αλλά η δεξιά έχει λησμονήσει εμάς, και η γλώσσα, αφού προσκολλήθηκε στον ίδιο της τον λάρυγγα, απέφραξε τις διεξόδους της φωνής, ώστε εμείς να μην ξανακούσουμε ποτέ πια εκείνη τη γλυκιά φωνή.

Στον Δαβίδ: ευχαριστία προς τον Χριστό αυτών που βρίσκονται στην αιχμαλωσία. «Επί των ποταμών»: Τότε μεν ο λαός βρισκόταν στην αισθητή Βαβυλώνα, αλλά νοείται και ο άνθρωπος ως πλανηθείς στον ποταμό της σύγχυσης. Διότι Βαβυλώνα ερμηνεύεται σύγχυση, και ποταμός είναι τα ρεύματα της αμαρτίας· εκεί δηλαδή καθήμενος ο άνθρωπος έκλαιγε. «Εν τω μνησθήναι»: Διότι ο λαός που προερχόταν από τα έθνη έφερνε στη μνήμη του την εκκλησία και έκλαιγε. «Επί ταις ιτέαις»: Τότε μεν στα δέντρα του ποταμού ο λαός κρέμασε τα όργανά του. Ήταν όμως και τύπος του νέου λαού και της εκκλησίας. Διότι ο καθένας από τους πιστούς στον σταυρό του Χριστού κρεμά (δηλαδή εναποθέτει) και τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις του, ο οποίος σταυρός είναι ιτιά, ξύλο ωφέλιμο. «Ότι εκεί»: Τότε οι Βαβυλώνιοι, εμπαίζοντας τον λαό, έλεγαν: πείτε μας από τους ψαλμούς που λέγατε στη Σιών. «Και οι απαγαγόντες»: Αυτοί που τους αιχμαλώτισαν ήθελαν να ακούσουν τους Ιουδαίους να υμνούν, όπως και οι δαίμονες ονείδιζαν τον άνθρωπο λέγοντας: πού είναι ο Θεός σου; «Υμνήσατε»: Αποτελούσε δε προφητεία για τον νέο λαό και την εκκλησία. «Πώς άσωμεν»: Αναλογιζόταν δηλαδή ο λαός, πώς θα πούμε τα άγια λόγια στη γη των ασεβών; «Εάν επιλάθωμαι»: Αναζητώντας την εκκλησία ο Θεός, λέει δηλαδή: δεν θα σε ξεχάσω. «Κολληθείη»: Θα μιλήσω, λέει ο Θεός, στην εκκλησία για σένα για το καλό σου, ώστε να σε εκλέξει.

«Εάν δεν προτάξω» Δηλαδή, να θέσω την Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία, ως αγίασμα στην αρχή της δόξας του Κυρίου. «Θυμήσου»: Τον άνθρωπο, λέει, που επέστρεψε στη γη και έγινε γήινος. Διότι η λέξη Εδώμ ερμηνεύεται ως γήινος. Θυμήσου τον, λοιπόν, και τοποθέτησέ τον μέσα στην Εκκλησία. Γι' αυτό λέει «την ημέρα της Ιερουσαλήμ». «Αυτών που λένε»: Ομιλεί περί της παλαιάς Ιερουσαλήμ· διότι εκκενώνεται από τον πιστό <νέο> λαό, δηλαδή κατασκάπτεται έως τα θεμέλια. «Θυγατέρα»: Ο λόγος αναφέρεται στη συναγωγή, όταν ενώθηκε με τη σύγχυση των ειδώλων, ωσάν να είχε γεννηθεί από τους δαίμονες. «Μακάριος»: Μακάριος είναι αυτός που θα ανταποδώσει με αγαθά έργα [στον Χριστό] για όλα όσα έπραξε για εμάς· διότι, ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας, μας ζωοποίησε εν Χριστώ. «Μακάριος αυτός που θα κρατήσει»: Νήπια ονομάζει αυτούς που αναγεννώνται διά του βαπτίσματος και αυτούς που γίνονται σαν νήπια στην καρδιά λόγω της ακακίας <με την άκακη καρδιά>. Μακάριος, λοιπόν, είναι αυτός που τους προσφέρει πάντοτε και τους θέτει προς προσέγγιση στον Χριστό. Διότι η πέτρα είναι ο Χριστός, όπως λέει ο Παύλος. Να εννοείς όμως και την πέτρα πάνω στην οποία σταυρώθηκε ο Χριστός, επειδή όλοι οι πιστοί προσπίπτουν στο έδαφος ενώπιόν της, δηλαδή πέφτουν με το πρόσωπο στη γη.

Παρατήρησε και από αυτό τη μεγάλη μεταβολή. Διότι εκείνοι που κάθε μέρα άκουγαν ότι θα εκδιωχθούν από την πόλη και δεν νοιάζονταν, τώρα καταρώνται τους εαυτούς τους, εάν τυχόν την ξεχάσουν. Τι σημαίνει, όμως, το «ας ξεχαστεί η δεξιά μου»; Η ισχύς μου, λέει, η δύναμή μου ας με ξεχάσει, και ας γίνω άφωνος από το μέγεθος των συμφορών, «εάν δεν σε θυμηθώ· εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Τι σημαίνει το «εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ»; Δεν θα σε μνημονεύσω απλώς, λέει, ανάμεσα στα άλλα, αλλά και στους ύμνους και στις ωδές. Το δε «ας προτάξω» σημαίνει «ας προανακρούσω»· προφέροντας λόγια ανθρώπων που ποθούν σφοδρά, ή μάλλον που αγαπούν φλογερά και καίγονται για αυτήν. Ας τα ακούμε όλοι αυτά, και ας διδασκόμαστε.

Ο Δαρείος, λοιπόν, όπως είπα, είναι ο νόμος της φύσης, ενώ ο Ζοροβάβελ είναι ο θεωρητικός νους, ο οποίος προήλθε, τρόπον τινά, από τον Δαρείο, δηλαδή τον νόμο της φύσης. Αφού υπερέβη τη διάταξη των φαινομένων που υπόκειται σε χρόνο και τόπο και ύψωσε το πρόσωπο της ενάρετης γνωστικής του διάθεσης προς τον ουρανό, δηλαδή προς το ύψος των νοητών ουσιών, βρέθηκε απέναντι από την Ιερουσαλήμ που νοείται στους ουρανούς – εκείνη την Ιερουσαλήμ, εννοώ, που έχει τα τείχη της ζωγραφισμένα πάνω στα χέρια του Κυρίου, στην οποία βρίσκεται η κατοικία όλων όσων ευφραίνονται, προς την οποία συντελείται η αληθινή επιστροφή των αιχμαλώτων, αυτών που επιζητούν το εξ ουρανού οικητήριο σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, αυτών που μπορούν να πουν μαζί με τον μέγα Δαβίδ: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί η δεξιά μου· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν δεν σε θυμηθώ». Αποκαλεί εδώ ενδεχομένως ως δεξιά την πνευματική πράξη των θείων και αξιέπαινων έργων, και ως γλώσσα κολλημένη στον λάρυγγα τη γνωστική ενέργεια του λόγου μέσα μας, η οποία κολλάει στον λαιμό εξαιτίας της άγνοιας, δηλαδή συμπήγνυται από το πάθος γύρω από τον λαιμό και παραμένει ακίνητη ως προς την επιθυμία των άρρητων αγαθών, και εξαιτίας αυτού αδυνατεί να γευθεί τη χρηστότητα του Κυρίου.

Ψαλμός ρλστ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Στους ποταμούς της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε, όταν θυμηθήκαμε τη Σιών». Όταν ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, καθώς βρίσκονταν στις όχθες των ποταμών, θρηνούσαν για τη γη και τα αγαθά που είχαν στερηθεί. «Στις ιτιές στη μέση αυτής», δηλαδή της χώρας της Βαβυλώνας, «κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή τα μουσικά όργανα με τα οποία στη Σιών υμνούσαν τον Θεό. Διότι έξω από τη Σιών ήταν ανεπίτρεπτο για αυτούς να υμνούν τον Θεό. «Διότι εκεί μας ζήτησαν λόγια ωδών αυτοί που μας αιχμαλώτισαν, και αυτοί που μας οδήγησαν εκεί μας ζήτησαν ύμνο». Είτε περιπαικτικά είτε για διασκέδαση θέλησαν οι βάρβαροι να ακούσουν πώς ψάλλουν οι Ιουδαίοι τον Θεό στη Σιών με μουσικά όργανα. Αυτοί όμως, αφού κρέμασαν τα όργανά τους στα φυτά (δέντρα), είπαν: «Μας είναι ανεπίτρεπτο από τον νόμο να ψάλλουμε ωδή στον Κύριο σε ξένη γη». Και με όργανα βέβαια δεν ανέχονταν να ψάλλουν στον Κύριο, έψαλλαν όμως με το στόμα θρηνητικά: «Εάν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, ας ξεχαστεί», ας ξεραθεί «το δεξί μου χέρι· ας κολλήσει η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου» και ας γίνω άλαλος, «εάν δεν σε θυμηθώ, εάν δεν προτάξω την Ιερουσαλήμ ως την αρχή της χαράς μου». Εάν δεν μεταβληθεί η θλίψη μου σε χαρά, λέει, και εάν σε όλα τα γραπτά μου δεν σε προτάξω, ας ξεραθεί το χέρι ώστε να μην γράφει και η γλώσσα ας κολλήσει ώστε να μη μιλάει. «

Ακόμη, αναμάρτητε, ακόμη, ατελεύτητε, έχω τη γεύση του δείπνου σου στο στόμα μου, και πώς μπορώ να αρνηθώ τη δωρεά σου; Αν γίνω, αλίμονο, σαν προδότης εγώ ο μύστης σου, καλύτερο για εμένα είναι να πεθάνω παρά να ζω· διότι αν λησμονήσω εντελώς το μυστήριο το οποίο γνώρισα και είδα και πάλι βλέπω, με συμφέρει τώρα να κατέβω ζωντανός στον Άδη· ας κολλήσει τώρα η γλώσσα μου στον λάρυγγά μου, εάν σε ξεγελάσω ή αν σταματήσω να σου κραυγάζω: «Σπεύσε, σώσε, Άγιε, το ποίμνιό σου». Στα λόγια αυτά ο Πλάστης του ανθρώπου αποκρίθηκε στον Πέτρο: «Τι μου λες, φίλε Πέτρε; Δεν με αρνείσαι; Δεν με αποφεύγεις; Δεν με αθετείς;»