Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:16

Αν όμως δεν συμβαίνει τίποτα τέτοιο με τον Θεό, πώς ο προφήτης του μιλούσε κραυγάζοντας; Αλλά αυτός που σε άλλα σημεία είπε: «Διότι αυτός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς», και «Το ακατέργαστό μου είδαν οι οφθαλμοί σου», γνώριζε ότι ο Θεός δεν είχε ανάγκη από αισθητή κραυγή. Κραυγή δε του δικαίου είναι η παρρησία προς τον Θεό. Κραυγή του δικαίου είναι κάθε αξιέπαινο έργο για το οποίο κραυγάζουν σε αυτόν όσοι το θαυμάζουν. Επειδή λοιπόν ο προφήτης έφερε πάνω του κάθε αγαθή πράξη σαν μία αρετή, φανερώνοντάς την στον Θεό που τα προγνωρίζει όλα, έλεγε: «Κατανόησε την κραυγή μου». Και γιατί είπε: «Κατανόησε την κραυγή μου»; Επειδή γνώριζε ότι υπάρχουν πολλές και διάφορες κραυγές δικαίων και αμαρτωλών, ώστε ο Θεός να οικειωθεί τη δική του κραυγή ως κραυγή δικαίου και φίλου και τέκνου, και ανάμεσα στις πολλές κραυγές να αναγνωρίσει αυτήν του δικού του.

Δεν κρύφτηκε το οστό μου από εσένα, το οποίο δημιούργησες στα κρυφά. Δεν έμεινε απαρατήρητο, λέει, το ολίσθημα της γυναίκας, την οποία δημιούργησες μυστικά από το οστό μου, αφού με βύθισες σε βαρύ ύπνο· αλλά γνώρισες τα δικά μας κρυφά, εσύ που κρυφά της έδωσες υπόσταση. Και η υπόστασή μου βρίσκεται στα κατώτατα της γης. Ακόμη και αν διαλυθώ, λέει, και καταλήξω στο χώμα, σε εσένα πάλι αυτό είναι γνωστό. Την ακατέργαστη μορφή μου είδαν οι οφθαλμοί σου.

Πριν δημιουργηθώ, λέει, και πριν λάβω μορφή, οι οφθαλμοί της προγνώσεώς σου με αντίκρισαν και με προείδαν, όχι απλώς, αλλά ως ήδη ενταγμένο, και συναριθμημένο, και καταγεγραμμένο στο βιβλίο σου. Ημέρες θα πλαστούν, και ουδείς θα υπάρχει σε αυτές.

Στο Κατά Λουκάν 10, 20. Αλλά γιατί δεν επιτρέπεις, ω Δέσποτα, σε αυτούς που έχουν τιμηθεί να αγάλλονται για τις τιμές που προέρχονται από εσένα; Καίτοι έχει γραφτεί για εκείνους που έχουν προχειριστεί στο αποστολικό αξίωμα: «Κύριε, στο φως του προσώπου σου θα πορευτούν και στο όνομά σου θα αγαλλιώνται όλη την ημέρα και με τη δικαιοσύνη σου θα υψωθούν, διότι εσύ είσαι το καύχημα της δυνάμεώς τους και με την ευδοκία σου θα υψωθεί το κέρας μας.» Έπειτα πώς έχεις προστάξει σε αυτά ότι δεν πρέπει να χαίρονται για την τιμή και τη δόξα που τους δόθηκε από εσένα; Τι απαντάμε λοιπόν σε αυτό; Ο Χριστός τους ανάγει σε κάτι ανώτερο και τους προστάζει να κάνουν καύχημά τους εκείνο, δηλαδή το ότι «έχουν γραφτεί τα ονόματά τους στους ουρανούς». Διότι έχει ειπωθεί για τους αγίους προς τον Θεό: «Και στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν.»

Πρέπει, λοιπόν, ακόμη και αν βρισκόμαστε σε θλίψεις, εφόσον ο Θεός μας διαπαιδαγωγεί ωφέλιμα, να μην απελπιζόμαστε υπερβολικά, ούτε να νομίζουμε ότι Αυτός που είναι τόσο φιλάρετος έχει πάψει να φροντίζει για τους αγαθούς· αλλά μάλλον να εξετάζουμε προσεκτικά τα πταίσματά μας, και έτσι να Τον εξευμενίζουμε, και να ζητούμε το έλεός Του. Αν πάλι μερικοί από τους φιλαμαρτήμονες ζουν μέσα σε κοσμικές ανέσεις, απολαμβάνοντας τα πρόσκαιρα αγαθά, είναι φυσικό να αποδίδουμε τους λόγους της ανοχής προς αυτούς στις απόρρητες οικονομίες Του. «Και έγραψε βιβλίο μνημοσύνου ενώπιόν Του για εκείνους που φοβούνται τον Κύριο και ευλαβούνται το όνομά Του. Και θα είναι δικοί μου, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, κατά την ημέρα την οποία εγώ ετοιμάζω για περιούσιο λαό, και θα τους εκλέξω όπως εκλέγει ο άνθρωπος τον υιό του που τον υπηρετεί πιστά.» Ενώ οι Ισραηλίτες Τον χλεύαζαν και φλυαρούσαν ανόσια εναντίον Του, «πρόσεξε βέβαια και εισάκουσε.» Έπειτα, ενώ έπρεπε να επιβάλει στους αμαρτωλούς την πρέπουσα τιμωρία, και να τους ζητήσει τον λόγο για την αυθάδειά τους, το παραβλέπει και αυτό ως Θεός αμνησίκακος· και γράφει βιβλίο μνημοσύνου για εκείνους που Τον φοβούνται, για τους οποίους νομίζω ότι και ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε προς Αυτόν που γράφει το βιβλίο: «Και στο βιβλίο Σου όλοι θα καταγραφούν.»

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΘ'. «Αλίμονο, διότι η παροικία μου παρατάθηκε.» (F f. 227) Βαρυεστημένος με την παρούσα ζωή, με το να έχει μακρύνει γι' αυτόν αυτή η παροικία, οδύρεται στενάζοντας με οιμωγές και θρήνο για την παράταση της παροικίας μέσα στη σάρκα. «Και στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν.» Ως βιβλία πρέπει να κατανοήσουμε τη γνώση του Θεού που περιέχει τα πάντα, και την αλησμόνητη μνήμη. «Από εμένα όμως τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου.» Εκείνος που δύναται από τους καρπούς να αναγνωρίζει τους φίλους του Θεού, θα τους τιμήσει υπερβολικά· διότι και οι αρχές τους, δηλαδή αυτά που φρονούν περί των αρχών, κραταιώθηκαν πάρα πολύ.

ΛΔʹ. Αλλά θα πεις: «Εγώ πέρασα τη ζωή μου σε στενοχώρια, άσημος και άδοξος, και μετά θάνατον δεν υπάρχει κανείς για να τελεί τη μνήμη μου;» Αυτά είναι έργα έσχατης ανοησίας και νοσήματα μιας φιλόδοξης ψυχής. Πόσους νομίζεις ότι αγωνίστηκαν κατά τους διωγμούς υπέρ του Σωτήρος ημών Θεού, και μέχρι σήμερα παραμένουν άγνωστοι στον κόσμο; Άραγε, λοιπόν, και εκείνοι που τελειώθηκαν στα όρη, στα σπήλαια και στις οπές της γης, των οποίων οι μνήμες δεν τελούνται από τους ανθρώπους, χάθηκαν; Σε καμία περίπτωση. Διότι στο βιβλίο Του όλοι θα γραφτούν.

Διότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται από σπέρμα ανδρός· η δε γέννηση του Χριστού, ως προς την ενανθρώπηση, συντελέστηκε μεν κατά φύσιν από γυναίκα, την Παρθένο Μαρία, παρά φύσιν όμως αποκόπηκε από τη φυσιολογική ακολουθία της ανθρώπινης φύσεως, όπως ακριβώς και ο Ιακώβ λέει γι' αυτόν: «Από βλαστό, γιε μου, ανέβηκες», και δεν είπε: «Από σπέρμα ανέβηκες». Και για τον λόγο αυτό λέει ο άγιος προφήτης Ησαΐας, ή μάλλον ο Κύριος λέει σε αυτόν: «Πάρε για τον εαυτό σου έναν τόμο χάρτου», υποδηλώνοντας τον συνήθη τρόπο με τον οποίο οι γιοι των ανθρώπων γράφουν τα πάντα· όπως λέει και στον εκατοστό τριακοστό όγδοο ψαλμό: «Στο βιβλίο σου θα γραφούν όλοι· θα πλαστούν με την πάροδο των ημερών, και κανένας δεν υπήρχε ανάμεσά τους»· διότι παρομοίασε τη μήτρα με βιβλίο. Γι' αυτό ο Δαβίδ λέει: «Το ακατέργαστόν μου είδαν τα μάτια σου», δηλαδή, με γνώρισες όταν σπάρθηκα προτού να λάβω μορφή, αλλά και ακόμη πρωτύτερα, πριν καν σπαρθώ. 31. Ο δε Εβραίος διασαφηνίζει θαυμάσια τη λέξη. Διότι το «ακατέργαστον» το ονόμασε «γολμί», το οποίο ερμηνεύεται ως χόνδρος ή κόκκος σεμιγδαλιού, δηλαδή αυτό που δεν έχει ακόμη ενωθεί και ζυμωθεί σε ψωμί, αλλά παραμένει ως μικρός χόνδρος ή χονδρίτης ή λεπτή ψηφίδα που έχει αποκοπεί από τον κόκκο του σιταριού, το οποίο προέρχεται από το σεμιγδάλι.

Έτσι, με ακρίβεια απέδειξε το ομοιότυπο του είδους που αποκόπτεται από τον άνθρωπο για τη σπορά και λέει, ερμηνεύοντας τον λόγο στην ελληνική γλώσσα: «το ακατέργαστον», δηλαδή το ακόμη άπλαστο μέσα στην κοιλιά ή πριν από την κοιλιά, «είδαν τα μάτια σου» («διότι ο Θεός γνωρίζει τα πάντα πριν γίνουν», όπως έχει γραφτεί)· εντούτοις, ως βιβλίο και τόμος υποδηλώνεται η μήτρα. Και δεν είπε «πάρε για τον εαυτό σου βιβλίο» ή «πάρε για τον εαυτό σου χαρτί», αλλά «τόμο» κατά παρέκκλιση από τη συνήθεια των ανθρώπων, «χάρτου» εξαιτίας της ιδιότητας της μήτρας να δέχεται εγγραφή. «Καινού» λόγω του νέου και άχραντου της παρθένου, «μεγάλου»· διότι αληθινά μεγάλη είναι η αγία παρθένος Μαρία ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Πώς δηλαδή δεν θα την αποκαλούσαμε μεγάλη, αυτήν που χώρεσε τον Αχώρητο, τον οποίο ο ουρανός και η γη δεν μπορούν να χωρέσουν; Ο Ίδιος δε, αν και αχώρητος, χώρεσε [σε αυτήν] κατά τη δική Του προαίρεση και ευδοκία, επειδή το θέλησε και όχι από ανάγκη. Γι' αυτό μεγάλος είναι ο τόμος και καινός· μεγάλος λόγω του θαύματος, καινός διότι εκείνη ήταν παρθένος. «Και γράψε», λέει, «σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου», και δεν είπε: θα γράψει σε αυτόν κάποιος με γραφίδα ανθρώπου, ούτε είπε: θα γράψει σε αυτόν άνθρωπος, ώστε να μην βρει αφορμή ο Εβίων. Διότι, αν έλεγε: θα γράψει σε αυτόν άνθρωπος, θα μπορούσε εκείνος να ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος Ιωσήφ έσπειρε και ότι εκ σπέρματος ανδρός γεννήθηκε ο Χριστός.

Το ακατέργαστόν μου είδαν οι οφθαλμοί σου. Αυτό που δεν έχει ακόμη πραχθεί από εμένα, λέει, το βλέπεις καθαρά σαν να έχει ήδη τελεστεί, και αυτούς που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί, τους γνωρίζεις σαν να έχουν ήδη γεννηθεί. Μπορεί δε να νοηθεί με δύο τρόπους το άκακο και απονήρευτο, καθώς και το ανεξέταστό μου· διότι η περίνοια οφείλει να ονομάζεται έργο· ακατέργαστη δε είναι η ψυχή που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί δια της αρετής και της γνώσεως.

Και όταν κατασκευάζεται ένα πλοίο, δεν τοποθετεί κάποιο ξύλο από μόνο του τον εαυτό του ως καρίνα, ούτε κάποιο άλλο ορθώνει τον εαυτό του στη μέση ως ιστός, ούτε το καθένα από τα υπόλοιπα ξύλα καταλαμβάνει από μόνο του την όποια θέση έτυχε· ούτε τα λεγόμενα εκατό ξύλα της άμαξας συναρμολογούνται το καθένα ανάλογα με τον κενό χώρο που βρήκε· αλλά ο τεχνίτης συγκέντρωσε τα κατάλληλα για την καθεμία κατασκευή. Αν όμως διαλυθεί το πλοίο καθώς πλέει στη θάλασσα, ή η άμαξα καθώς κινείται στη στεριά, τα ξύλα διασκορπίζονται όπου τύχει, άλλα από τα κύματα και άλλα από τη σφοδρή ορμή. Έτσι θα ταίριαζε να λένε και για τα άτομα, ότι παραμένοντας αδρανή, αχειροποίητα και άχρηστα, περιφέρονται στην τύχη. Ας βλέπουν λοιπόν εκείνοι τα αθέατα και ας νοούν τα στερούμενα νου, όχι όμως όμοια με εκείνον, ο οποίος, όταν του φανερώθηκε αυτό από τον Θεό, Του ομολογεί: «Το ακατέργαστό Σου είδαν οι οφθαλμοί μου». Όταν δε λένε ότι και τα λεπτοϋφασμένα υφάσματα, που ισχυρίζονται πως γίνονται από άτομα, κατασκευάζονται από μόνα τους, χωρίς σοφία και χωρίς αίσθηση, ποιος θα ανεχθεί να ακούει ότι τα άτομα είναι εργάτριες, τη στιγμή που ακόμη και η αράχνη είναι σοφότερη, αφού υφαίνει από τον ίδιο της τον εαυτό;

Το ακατέργαστο και όσα δεν είχα ακόμη σκεφτεί, τα προγνώριζες ως Θεός, λέει ο άνθρωπος, και τα μέλλοντα εσύ τα γνωρίζεις (εσύ τα προέγνωσες). Και στο βιβλίο: Και οι παρόντες και όσοι δεν έχουν γεννηθεί ακόμη (νοηθεί), όλοι ενώπιον του Θεού και γνωρίζονται και αριθμούνται, και οι ίδιοι και τα έργα τους. Ημέρες: Διότι την ημέρα της αναστάσεως αναπλάστηκε ο άνθρωπος και κανένας από τους δαίμονες δεν του αντιστάθηκε· διότι σε μία στιγμή ανακαινίστηκαν τα πάντα και δεν υπήρξε κανένας που να φέρει αντίρρηση. Σε εμένα δε: Εδώ η φωνή του προφήτη λέει: πάρα πολύ έντιμοι (με τιμή) είναι για εμένα οι άγιοι, τους οποίους αγαπάς, Θεέ. Προέλεγε δε για τους αποστόλους. Λίαν: Διότι αυτοί εξουσίασαν την οικουμένη, για τους οποίους λέει: θα τους καταστήσεις άρχοντες σε όλη τη γη. Διότι κυριάρχησαν και επί των παθών και γι' αυτόν τον λόγο έγιναν φίλοι [του Θεού] όλοι οι άγιοι. Θα απαριθμήσω: Διότι ποιος είναι ικανός να απαριθμήσει όλους τους αγίους; Μόνο στον Θεό είναι γνωστός [ο αριθμός τους]. Εξεγέρθηκα: Ο Θεός Λόγος μαζί με τον άνθρωπο, διότι όταν αναστήθηκε, αναστήθηκε μαζί με τη σάρκα· διότι δεν γνώρισε φθορά. Εάν αποκτείνεις: Δηλαδή θανάτωσε τους δαίμονες και τότε σώθηκε πλήρως ο άνθρωπος. Άνδρες: Δηλαδή απομακρυνθείτε τελείως από τον άνθρωπο· διότι εσείς είστε αυτοί που από την αρχή βλάπτετε, λέει στους δαίμονες ο Χριστός. Ότι θα πείτε: Διότι με έριδα και πονηρούς διαλογισμούς οι δαίμονες εξέτρεψαν τον άνθρωπο.

ΤΛΑ΄. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Τι σημαίνει: «Το ακατέργαστόν μου είδαν οι οφθαλμοί σου;» Επειδή είσαι οξύνους και ερευνάς με σύνεση, δεν μπορείς να αγνοείς τίποτα· διότι, αφού τα συγκέντρωσες όλα σωστά κατά τη νεότητά σου, έχεις ανάπαυση στα γηρατειά σου. «Το ακατέργαστόν μου είδαν οι οφθαλμοί σου.» Αυτό που δεν έχω πράξει ακόμα, λέει ο Αδάμ, το βλέπεις ως ήδη τετελεσμένο. Και αυτούς που μέχρι τώρα δεν έχουν γεννηθεί, τους γνωρίζεις σαν να έχουν ήδη γεννηθεί.

Μπορεί όμως να νοηθεί και με δύο τρόπους: Το άκακο, το απονήρευτο και το ακατέργαστό μου (διότι η περίνοια συνηθίζει να λέγεται έργο) το είδαν τα μάτια σου, και στο βιβλίο σου θα καταγραφούν όλοι. Και δεν υπάρχει, λέει, κάτι που δεν κατανοείς ή που σου διαφεύγει, αλλά γνωρίζεις και τα μελλοντικά, και ξέρεις την ακακία μου, πώς εξαπατήθηκα από άγνοια, και στην αλησμόνητη μνήμη σου αποτυπώνονται όλοι οι λογισμοί μου.

ΣΤʹ. Ας πράττουμε λοιπόν τα πάντα, ώστε να μην εκπέσουμε από εκείνη τη δόξα. Θέλετε να πω και τα φοβερά; Όχι για να σας λυπήσω, αλλά για να σας διορθώσω. Τότε, ποταμός πυρός ρέει μπροστά από εκείνο το βήμα· τότε βίβλοι ανοίγονται· στήνεται δικαστήριο φοβερό και φρικώδες. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς σε ένα δικαστήριο, αναγιγνώσκονται τα υπομνήματα της ζωής μας, και οι προφήτες λένε πολλά για αυτά τα βιβλία. Και ο μεν Μωυσής λέει: «Εάν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την· εάν όμως όχι, εξάλειψε και εμένα από τη βίβλο που έγραψες»· ο δε Χριστός, πάλι, έλεγε προς τους μαθητές: «Να μη χαίρεστε για τούτο, ότι τα δαιμόνια υποτάσσονται σε εσάς· αλλά να χαίρεστε επειδή τα ονόματά σας έχουν γραφτεί στους ουρανούς»· και πάλι ο προφήτης Δαβίδ: «Στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν, ημέρες θα πλαστούν, και ουδείς ανάμεσά τους»· και πάλι: «Ας εξαλειφθούν από το βιβλίο των ζώντων, και μαζί με τους δικαίους ας μην καταγραφούν». Βλέπεις ότι άλλοι μεν εξαλείφονται, άλλοι δε εγγράφονται; Θέλεις να μάθεις ότι δεν εγγράφονται μόνο οι δίκαιοι σε εκείνες τις βίβλους, αλλά και τα αμαρτήματά μας έχουν καταγραφεί εκεί;

«Δεν κρύφτηκε το οστό μου από εσένα, το οποίο έφτιαξες στα κρυφά· και η υπόστασή μου στα κατώτατα της γης». Πάλι ομιλεί περί της γνώσεώς Του, και αποδεικνύει ότι Εκείνος τα γνωρίζει όλα αυτά. Είτε λοιπόν εννοεί όλα τα απόκρυφά του, είτε υπαινίσσεται κάτι άλλο, δηλαδή τη δημιουργία και τη διάπλαση· και ότι δεν αγνόησες τίποτε κατά τη διάπλασή μου, αλλά τα γνώριζες όλα ενώ η φύση τα ύφαινε λίγο-λίγο, μολονότι εργαζόταν με τρόπο απόρρητο και σαν να βρισκόταν στα κατώτατα της γης· όμως ενώπιόν Σου, λέγει, τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα. Άλλος δε ερμηνευτής το απέδωσε ως εξής: «Δεν επικαλύφθηκαν τα οστά μου από εσένα, με τα οποία δημιουργήθηκα στα απόκρυφα». Έτερος: «Δεν σου διέφυγε η στερέωσή μου, που δημιουργήθηκε στο κρυφό· διαμορφώθηκα όπως στα κατώτατα της γης». Άλλος: «Δεν σου διέφυγε η δύναμή μου, ούτε τα οστά μου από εσένα, διότι και δημιουργήθηκα στα κρυφά, σχηματίστηκα στα κατώτατα της γης». Όλοι λοιπόν τα ίδια υποστηρίζουν, ότι δηλαδή γνωρίζεις με ακρίβεια και κατά μέρος τη διάπλασή μου, και γνωρίζεις το καθένα από τα μέλη μου, καθώς και την ανάπτυξή τους. Όπως ακριβώς λέγει και ο Χριστός: «Ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής σας είναι μετρημένες». Ο λόγος αυτός ταυτόχρονα φανερώνει τόσο την πρόνοια όσο και τη γνώση του Θεού. «Το ακατέργαστο σώμα μου είδαν οι οφθαλμοί Σου».

Ή πάλι λέει το ίδιο, ότι: «Και αμόρφωτο με γνώριζες»· διότι και κάποιος άλλος έτσι το απέδωσε: «Αμόρφωτο με είδαν οι οφθαλμοί σου»· ή αναφέρεται στις ίδιες τις πράξεις, ότι δηλαδή και αυτό που δεν είχε ακόμη πραχθεί το είδαν οι οφθαλμοί σου. «Και στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν. Θα πλαστούν κατά τη διάρκεια των ημερών, και ουδείς ανάμεσά τους». Είναι ασαφές αυτό που έχει λεχθεί, αλλά πρέπει να το αναζητήσουμε από τη συνάφεια και από τον άλλο ερμηνευτή. Διότι αυτό που λέει έχει την εξής έννοια, η οποία συμφωνεί με το προηγούμενο. Και ποιο ήταν το προηγούμενο;

Αδιαμόρφωτο με είδαν τα μάτια σου· δηλαδή, ενώ δεν είχα λάβει ακόμη σχήμα, ενώ ακόμη πλαθόμουν, ενώ ακόμη υφαινόμουν, και έτσι με είδαν καθαρά, σαν εκείνον που έχει πλέον διαμορφωθεί, σαν εκείνον που έχει λάβει σχήμα, σαν εκείνον που έχει ολοκληρωθεί και δεν χρειάζεται ούτε μία επιπλέον ημέρα για την αποπεράτωσή του. Και για να μάθεις ότι αυτό ακριβώς εννοεί, άκουσε την ερμηνεία του άλλου μεταφραστή: «Αδιαμόρφωτο με προείδαν τα μάτια σου, μαζί με όλα όσα έχουν γραφτεί στο βιβλίο σου, τα οποία πλάθονται στο πέρασμα των ημερών, χωρίς να λείπει καμία». Μαζί με εκείνα με είδες, λέει, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που είδες εκείνα τα οποία πλάθονται στις ημέρες τους, ημέρες από τις οποίες δεν έλειπε καμία απολύτως ημέρα. Και τα λέει αυτά, όχι επειδή υπάρχει κάποιο βιβλίο ψηλά στον ουρανό, ούτε επειδή καταγράφονται κάποια πράγματα, αλλά θέλοντας να δηλώσει μέσω του βιβλίου την ακριβή γνώση του Θεού, όπως όταν λέει: «Άκουσε ο Κύριος, και έγραψε σε βιβλίο». Και πάλι: «Βιβλία ανοίχτηκαν». Για εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ. Άλλος μεταφραστής αναφέρει: «Τίμιοι έγιναν οι σύντροφοί σου». Δεν είναι μικρή αρετή και τούτο, το να περιβάλλει κανείς τους φίλους του Θεού με μεγάλη τιμή. Προνόησες για εμένα, λέει, με έφερες στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, με συγκρατείς στη ζωή, και εγώ προσφέρω ως ανταπόδοση αυτό, τιμώντας τους φίλους σου. Ενισχύθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους. Δηλαδή, οι ίδιοι ενισχύθηκαν.

Με φόβο θαυμάζουν οι συνετοί τα δημιουργήματά σου· «θαυμαστά είναι τα έργα σου», δηλαδή τα κτίσματά σου, «και η ψυχή μου γνωρίζοντάς τα» εκπλήσσεται «πάρα πολύ». «Δεν κρύφτηκε το οστό μου από εσένα, το οποίο έπλασες στα κρυφά». Στα κρυφά έπλασες το οστό του Αδάμ σε γυναίκα· «δεν κρύφτηκε από εσένα», δηλαδή δεν εξαφανίστηκε μετά θάνατον. Διότι, αν και «στα κατώτατα της γης η υπόσταση του ανθρώπου» καταλήγει και γίνεται αδρανής, ωστόσο, σαν να είναι γραμμένοι σε βιβλίο, όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν πάλι, όταν έρθει ο καιρός. «Ημέρες θα διαπλαστούν και κανένας δεν θα είναι ανάμεσά τους», δηλαδή θα αναπλαστούν και θα αναστηθούν και κανείς από αυτούς δεν θα στερηθεί την ανάσταση, έστω κι αν είναι λίγοι αυτοί που σώζονται σύμφωνα με τη θεία φωνή. «Από εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι» σωζόμενοι «φίλοι σου, Θεέ», και «κραταιώθηκαν πάρα πολύ οι αρχές» των ένθεων πράξεών τους. «Θα τους απαριθμήσω και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο».

Αυτός που δημιουργεί τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω της, και πνεύμα σε αυτούς που την πατούν· Και ο Δαβίδ λέει: «Το αδιαμόρφωτο σώμα μου είδαν τα μάτια σου», δηλαδή προγνώρισες αυτό που δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί σαν να ήταν ολοκληρωμένο. Και πάλι: «Αυτός που επιβλέπει όλα τα έργα σου· και είδε τους γιους των ανθρώπων· και επέβλεψε όλους όσοι κατοικούν τη γη», και, «στα χέρια σου βρίσκονται οι κλήροι μου»· πράγμα που σημαίνει ότι, μέσα στην πρόνοιά σου που διοικεί τα πάντα, διοικούνται και όσα αφορούν εμένα.

Εάν δε τα αγνοεί, πώς θα ελέγξει και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Εάν δεν έχει οριστεί και ο ψυχικός θάνατος, τότε δεν έχει οριστεί ούτε και η αντιδιαστελλόμενη προς αυτόν ζωή· αλλά αυτή έχει οριστεί, ούσα δικαιοσύνη και γενικώς αρετή. Επομένως και ο αναφερόμενος σε σχέση με αυτήν θάνατος έχει οριστεί, όντας στέρηση και έκπτωση από μια τέτοια ζωή. Ανακεφαλαίωση όλων των προειρημένων: Εάν δεν υπάρχει καθορισμός, δεν υπάρχει ούτε πρόγνωση· διότι το αόριστο δεν προγινώσκεται. Εάν δεν υπάρχει πρόγνωση, δεν υπάρχει ούτε πρόνοια· διότι πώς θα προνοήσει εάν δεν προγνωρίζει; Εάν δεν υπάρχει πρόνοια, δεν υπάρχει ούτε δημιουργία. Εάν δεν υπάρχει δημιουργία - αλλά ας αναχθεί η βλασφημία στον αίτιο αυτής της υποθέσεως - τότε δεν υπάρχει ούτε Θεός. Εάν όμως υπάρχει Θεός, όπως ακριβώς υπάρχει και πιστεύουμε, ο οποίος είναι δημιουργός των πάντων, συγκρατεί τα πάντα με την πρόνοιά Του και προγνωρίζει τα πάντα σύμφωνα με το λόγιο προτού να λάβουν γένεση, τότε υπάρχει και καθορισμός σε εκείνα τα οποία επιδέχονται το ένα ή το άλλο. Εάν λοιπόν η θεία πρόνοια και η πρόγνωση διαπερνούν τα πάντα, τότε και ο καθορισμός επεκτείνεται στα πάντα. Επομένως, και τα έργα, και οι σχετικές με αυτά κινήσεις και τα διανοήματα της ψυχής, καθώς και ολόκληρη η ζωή και ο θάνατός μας, έχουν οριστεί από τον Θεό και έχουν προγνωσθεί. Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Και Αυτός γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων και τα κρύφια της καρδιάς, και το ακατέργαστο της υπάρξεώς μας έχουν προδεί οι οφθαλμοί Του.

Ας μην θεωρούμε, λοιπόν, αόριστα τα περί της ζωής και του θανάτου των ανθρώπων. Διότι ούτε η θεία γνώση περιορίζεται χρονικά, αποκτώντας γνώση των πεπραγμένων μόνο τη στιγμή της πράξης, και ορίζοντας μόνο τότε σε όσους πράττουν τα πρέποντα και τα κατάλληλα για το συμφέρον τους. Αυτό άλλωστε αποτελεί γνώρισμα της ανθρώπινης πενίας και όχι της θεϊκής υπερούσιας μεγαλειότητας, στην οποία μαρτυρείται ότι ανήκει και η γνώση των κρυφών της καρδιάς και η επίγνωση των πάντων πριν από τη δημιουργία τους. Ακόμη, ο προφήτης αναφέρει ότι αυτό που για εμάς είναι ακατέργαστο, στα θεία μάτια φαίνεται ως ολοκληρωμένο, και η θεόπνευστη διδασκαλία παραδίδει ότι ο Θεός πληροί τα πάντα, και ομοίως έχουμε διδαχθεί από τα ιερά λόγια ότι η πρόνοιά Του είναι απλωμένη και έτοιμη πάνω σε όλα τα έργα Του.