Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:17

Καθ' όλες τις ημέρες της ζωής τους διήγαγαν τον βίο τους με ευρυθμία και καλή διάπλαση, και ούτε μία ημέρα δεν υπήρξε για αυτούς αδιαμόρφωτη ή άπλαστη. Για εμένα δε, τιμήθηκαν εξαιρετικά οι φίλοι σου, Θεέ. Παρόμοιο με αυτό είναι το εξής: Εκείνος που δέχεται προφήτη στο όνομα προφήτη, θα λάβει μισθό προφήτη. Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΘ'. «Αλίμονο, διότι η παροικία μου παρατάθηκε.» (F f. 227) Βαρυεστημένος με την παρούσα ζωή, με το να έχει μακρύνει γι' αυτόν αυτή η παροικία, οδύρεται στενάζοντας με οιμωγές και θρήνο για την παράταση της παροικίας μέσα στη σάρκα. «Και στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν.» Ως βιβλία πρέπει να κατανοήσουμε τη γνώση του Θεού που περιέχει τα πάντα, και την αλησμόνητη μνήμη. «Από εμένα όμως τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου.» Εκείνος που δύναται από τους καρπούς να αναγνωρίζει τους φίλους του Θεού, θα τους τιμήσει υπερβολικά· διότι και οι αρχές τους, δηλαδή αυτά που φρονούν περί των αρχών, κραταιώθηκαν πάρα πολύ.

Άνδρες των αιμάτων, απομακρυνθείτε από εμένα. Θα καταλάβουν μάταια τις πόλεις σου. Αφού είπε, «Για εμένα όμως, Θεέ, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου», είναι επόμενο να αποστρέφεται τους εχθρούς του Θεού και να τους απομακρύνει από κοντά του. Αλλά και αφού υπενθύμισε ότι θα υπάρξει κάποιος καιρός κατά τον οποίο ο ίδιος ο Θεός θα εξολοθρεύσει τους αμαρτωλούς, από τώρα κιόλας τους διώχνει μακριά του, για να μη γίνει συμμέτοχός τους, ούτε πλησιάζοντάς τους να υποστεί τη βλάβη που προέρχεται από αυτούς.

Δόξασέ το λοιπόν τώρα, ώστε με παρρησία να το ατενίσεις τότε και να συνδοξαστείς μαζί του. Και τις εικόνες των αγίων θα προσκυνήσεις, ως ανθρώπων που συσταυρώθηκαν με τον Κύριο, σχηματίζοντας το σημείο του σταυρού στο πρόσωπό σου και φέρνοντας στη μνήμη την κοινωνία των παθημάτων του Χριστού που ενεργήθηκε σε αυτούς. Ομοίως και τις άγιες σορούς τους, καθώς και κάθε λείψανο των οστών τους. Διότι η χάρη του Θεού δεν αποχωρίστηκε από αυτά, όπως ακριβώς δεν αποχωρίστηκε η θεότητα από το προσκυνητό σώμα του Χριστού κατά τον ζωοποιό θάνατό του. Πράττοντας αυτό και δοξάζοντας εκείνους που δόξασαν τον Θεό, επειδή αναδείχθηκαν μέσα από τα έργα τους τέλειοι στην αγάπη του Θεού, θα δοξαστείς και εσύ από τον Θεό και θα ψάλεις μαζί με τον Δαβίδ λέγοντας: Σε εμένα, Θεέ, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου.

Επειδή, λοιπόν, όπως λέει και ο απόστολος, «η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα», ο Θεός όμως είναι πνεύμα και η ίδια η αγαθότητα και η αρετή, και κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του είναι το δικό μας πνεύμα, το οποίο εξαιτίας της αμαρτίας έχει αχρειωθεί, πώς ήταν δυνατόν να ανανεωθεί οποιοσδήποτε και να συμφιλιωθεί με τον Θεό εν πνεύματι, εάν δεν καταργούνταν η αμαρτία και η σαρκική ζωή; Αυτό ακριβώς είναι ο Σταυρός του Χριστού: η κατάργηση της αμαρτίας. Γι' αυτό και κάποιος από τους θεοφόρους πατέρες μας, όταν ρωτήθηκε από κάποιον άπιστο εάν πιστεύει στον εσταυρωμένο, απάντησε: «Ναι, πιστεύω σε αυτόν που σταύρωσε την αμαρτία». Πολλοί όμως, και πριν από τον Νόμο και μετά τον Νόμο, προτού ακόμη φανερωθεί ο Σταυρός, έχουν μαρτυρηθεί από τον ίδιο τον Θεό ως φίλοι Του· και ο βασιλιάς και προφήτης Δαβίδ, επειδή ακριβώς υπήρχαν τότε φίλοι του Θεού, λέει: «Για μένα, Θεέ μου, οι φίλοι σου τιμήθηκαν πάρα πολύ». Το πώς λοιπόν υπήρξαν κάποιοι που ονομάστηκαν φίλοι του Θεού πριν από τον Σταυρό, εγώ θα σας το εξηγήσω, εάν μου προσφέρετε αυτιά φιλόθεα και πρόθυμα να ακούσουν.

Διότι πολλοί από τους ανθρώπους όλων των αιώνων έτυχαν θείας εύνοιας, δόξας και δύναμης, ώστε και ο Δαβίδ να λέει: «Σε μένα δε, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ μου, έγιναν πάρα πολύ ισχυροί οι άρχοντές τους· θα τους απαριθμήσω και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο»· και «πολλοί», σύμφωνα με τον Σολομώντα, «απέκτησαν πλούτο, και πολλές θυγατέρες έδειξαν δύναμη· αυτή όμως βρίσκεται υπεράνω και ξεπέρασε όλους και όλες», σε βαθμό απερίγραπτο. Διότι, αφού στάθηκε μόνη της μεταξύ του Θεού και ολόκληρου του ανθρώπινου γένους, τον μεν Θεό τον έκανε υιό ανθρώπου, τους δε ανθρώπους τους έκανε υιούς του Θεού, κάνοντας τη γη ουρανό και θεώνοντας το γένος· και αυτή μόνη από όλες αναδείχθηκε εκ φύσεως, πάνω από κάθε φύση, μητέρα του Θεού, και έγινε βασίλισσα κάθε εγκόσμιας και υπερκόσμιας κτίσης χάρη στον άρρητο τόκο της. Και έτσι, αφού ανύψωσε δι' εαυτής όσους βρίσκονται υπό αυτήν, και ανέδειξε τους επί γης υπηκόους ουράνιους αντί για επίγειους, έχοντας η ίδια μετάσχει σε ανώτερη αξία και υπέρτερη δύναμη και στην εξ ουρανών διά του θείου Πνεύματος χειροτονία, έχει εγκατασταθεί ως η υψηλοτάτη των υψηλών και η μακαριωτάτη βασίλισσα του μακάριου γένους.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟ ΚΑΙ ΜΥΡΟΒΛΥΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟ «Για εμένα υπήρξαν εξαιρετικά πολύτιμοι οι φίλοι σου, Θεέ μου, εξαιρετικά κραταιώθηκαν οι αρχές τους», λέει εκείνος ο Δαβίδ, ο πιο ένθεος από τους υμνωδούς όλων των αιώνων. Αρχές δε της χορείας των Αποστόλων είναι οι κορυφαίοι, της χορείας των προφητών εκείνοι που διακρίνονται για τη θεοπτία, των ιερών διδασκάλων και όλης της ομήγυρης των οσίων εκείνοι που ονομάστηκαν μεγάλοι σύμφωνα με την υπόσχεση του κοινού Σωτήρος, όπως ακριβώς και μεταξύ των μαρτύρων του Χριστού ασφαλώς οι μεγαλομάρτυρες, ανάμεσα στους οποίους περίλαμπρα διαπρέπει και ξεχωρίζει κατεξοχήν από τους περισσότερους αυτός που υμνείται και τιμάται ιδιαίτερα σήμερα από εμάς, ο γηγενής και δικός μας πολιούχος, το μεγάλο θαύμα της οικουμένης, το μεγάλο στολίδι της Εκκλησίας, ο σπουδαίος στα πάντα και θαυματουργός και μυροβλύτης Δημήτριος. Αλλά βέβαια, ενώ ανάμεσα στους μάρτυρες, όπως ανάμεσα στα άστρα, αυτός αποτελεί μέγα φωστήρα, κατέχοντας τον λόγο της αιώνιας ζωής και λαμποκοπώντας εξαιρετικά με θεόσταλτες ακτίνες και ξεπερνώντας σε λάμψη τους περισσότερους, μήπως άραγε στερήθηκε την προφητική χάρη; Ή μήπως, αν και ήταν στολισμένος με προφητική δύναμη, θεωρήθηκε ανάξιος της αποστολικής και διδασκαλικής διακονίας και προεδρίας; Ή μήπως, ενώ κοσμήθηκε έμπρακτα με αυτές, υστέρησε ως προς την άσκηση των οσίων και την αντίστοιχη προς αυτούς λαμπρότητα του βίου;

«Εθαυμαστώθη»: Ο Θεός λέει στον άνθρωπο: Σε έκανα γνωστό σε όλη την κτίση, καθιστώντας σε πιο τιμημένο από όλους. «Εκραταιώθη»: Διότι, όταν ο άνθρωπος παρέβη την εντολή, έχασε και την παρρησία του και δεν μπορεί πλέον να αντιμιλήσει στις ουράνιες δυνάμεις. «Πού πορευθώ»: Διότι το Άγιο Πνεύμα δεσπόζει επί πάντων, των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων. Επειδή ο Αδάμ, αφού παρέβη την εντολή, κατέφυγε σε φυγή, όπως νόμιζε. «Και από του προσώπου»: Διότι ο οφθαλμός του Θεού επιβλέπει τα πάντα, ώστε όποιος νομίζει ότι διαφεύγει της προσοχής, πλανάται. «Εάν αναβώ»: Σημαίνει (όπως σήμαινε η προφητεία), ότι ο άνθρωπος επρόκειτο να αναβεί στον ουρανό, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός. «Εάν καταβώ»: Το Άγιο Πνεύμα υποδήλωνε την κάθοδο του Χριστού και Θεού στον Άδη για τον άνθρωπο. Διότι, κατεβαίνοντας εκεί, τον κατέτρωσε, δηλαδή τον καθαίρεσε. «Εάν αναλάβω»: Σημαίνει τον καιρό της αναστάσεως· διότι τότε ο άνθρωπος έβγαλε φτερά σαν αετός και ξεπήδησε από το μνήμα, όπως από φωλιά. «Και κατασκηνώσω»: Ως θάλασσα αναφέρει αυτήν του βίου· διότι στο τέλος σαρκώθηκε ο Θεός και σώθηκε ο άνθρωπος. «Και γαρ εκεί»: Διότι και μετά τη σωτηρία του ανθρώπου, ενώ κολυμπά ακόμη στη βιωτική θάλασσα, το χέρι του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Και είπα»: Σημαίνει το σκότος που έγινε κατά το Πάθος· διότι μέσα σε αυτό πραγματοποιήθηκε η σωτηρία για τον άνθρωπο.

Το ακατέργαστο και όσα δεν είχα ακόμη σκεφτεί, τα προγνώριζες ως Θεός, λέει ο άνθρωπος, και τα μέλλοντα εσύ τα γνωρίζεις (εσύ τα προέγνωσες). Και στο βιβλίο: Και οι παρόντες και όσοι δεν έχουν γεννηθεί ακόμη (νοηθεί), όλοι ενώπιον του Θεού και γνωρίζονται και αριθμούνται, και οι ίδιοι και τα έργα τους. Ημέρες: Διότι την ημέρα της αναστάσεως αναπλάστηκε ο άνθρωπος και κανένας από τους δαίμονες δεν του αντιστάθηκε· διότι σε μία στιγμή ανακαινίστηκαν τα πάντα και δεν υπήρξε κανένας που να φέρει αντίρρηση. Σε εμένα δε: Εδώ η φωνή του προφήτη λέει: πάρα πολύ έντιμοι (με τιμή) είναι για εμένα οι άγιοι, τους οποίους αγαπάς, Θεέ. Προέλεγε δε για τους αποστόλους. Λίαν: Διότι αυτοί εξουσίασαν την οικουμένη, για τους οποίους λέει: θα τους καταστήσεις άρχοντες σε όλη τη γη. Διότι κυριάρχησαν και επί των παθών και γι' αυτόν τον λόγο έγιναν φίλοι [του Θεού] όλοι οι άγιοι. Θα απαριθμήσω: Διότι ποιος είναι ικανός να απαριθμήσει όλους τους αγίους; Μόνο στον Θεό είναι γνωστός [ο αριθμός τους]. Εξεγέρθηκα: Ο Θεός Λόγος μαζί με τον άνθρωπο, διότι όταν αναστήθηκε, αναστήθηκε μαζί με τη σάρκα· διότι δεν γνώρισε φθορά. Εάν αποκτείνεις: Δηλαδή θανάτωσε τους δαίμονες και τότε σώθηκε πλήρως ο άνθρωπος. Άνδρες: Δηλαδή απομακρυνθείτε τελείως από τον άνθρωπο· διότι εσείς είστε αυτοί που από την αρχή βλάπτετε, λέει στους δαίμονες ο Χριστός. Ότι θα πείτε: Διότι με έριδα και πονηρούς διαλογισμούς οι δαίμονες εξέτρεψαν τον άνθρωπο.

«Διότι, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση· τα παλαιά πέρασαν, ιδού τα πάντα έγιναν νέα». Γιατί όμως η γη; Επειδή σε αυτήν κατέβηκε αυτός που έκλινε τους ουρανούς. Και πώς την έκτισε, παρά μόνο μέσω των υδάτων, όπως ακριβώς την παρήγαγε και εξαρχής; Μέσω των υδάτων του βαπτίσματος, είναι προφανές· διότι αυτό φανερώνει το επόμενο: «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη». Μεγάλη είναι η χάρη του βαπτίσματος, καθώς περιέχει μεγάλα μυστήρια. Και ευρύχωρη, καθώς χωρά όλη την ενέργεια του Πνεύματος. Με τα «ερπετά» εννόησε τους αμαρτωλούς, επειδή αυτοί σέρνονται στα γήινα πράγματα· οι οποίοι εξαιτίας του πλήθους τους δικαιολογημένα λέγονται ότι είναι αναρίθμητοι, ή επειδή μόνο οι δίκαιοι ταιριάζει να αριθμούνται. Διότι λέει: «Σε εμένα δε, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ. Θα τους μετρήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». «Ζώα μικρά μαζί με μεγάλα». Είναι οι μετρίως δίκαιοι και οι πάρα πολύ δίκαιοι. Διότι όλους αυτούς τους δέχεται το βάπτισμα, και δεν έχουν ανάγκη το λουτρό της παλιγγενεσίας μόνο οι αμαρτωλοί, αλλά και οι δίκαιοι.

Σϟ΄. Στον Πέτρο. Προς άρχοντες. Η ισχύς των εξουσιών είναι φιλία προς τον Θεό. Επομένως, όποιος άρχει με ισχύ, είναι φίλος του Θεού. Διότι, όπως είναι γραμμένο: «Για μένα τιμήθηκαν οι φίλοι σου, Θεέ, και έγιναν κραταιές οι εξουσίες τους». Εάν λοιπόν θέλεις να είσαι φίλος του Θεού, κυβέρνα με ισχύ· απονέμοντας το δίκαιο όχι έναντι δώρων, ούτε λόγω φιλίας, αλλά με βάση την αξία.

ΣΙ΄. Στον ίδιο. Όπως φαίνεται, είσαι αχόρταγος στο να αγαπάς εκείνους στους οποίους αστράφτει η λαμπρότητα της αρετής. Ακόρεστα, λοιπόν, όπως πληροφορούμαι, ψάλλεις εκείνο το άσμα του Ψαλμωδού: «Για μένα, Θεέ, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου». Διότι είναι τόσο μεγάλος ο πόθος σου γι' αυτούς, ώστε στεφανώνεις με πολλά και ποικίλα εγκώμια ακόμη και αυτούς που δεν διαθέτουν κανένα ίχνος αρετής (διότι εμείς δεν είμαστε σαν εκείνους, αν και ίσως έτσι φαινόμαστε). Σε εσένα, λοιπόν, έστω και αν εμείς δεν είμαστε τέτοιοι, θα αποδοθεί ο μισθός.

Διότι, αφού απαρίθμησε τις υπόλοιπες αρετές εκείνου που πρόκειται να τιμηθεί από τον Θεό, και αφού περιέγραψε πώς πρέπει να είναι αυτός που κατοικεί στο άγιο σκήνωμα, ότι δηλαδή πρέπει να είναι άμεμπτος, να εργάζεται τη δικαιοσύνη και να είναι απαλλαγμένος από πονηριά, πρόσθεσε και τούτο: διότι, αφού είπε, «Εκείνος που δεν μετήλθε δόλο με τη γλώσσα του και δεν έκανε κακό στον πλησίον του», συμπλήρωσε: «Ενώπιόν του έχει εξουθενωθεί ο πονηρός, ενώ δοξάζει εκείνους που φοβούνται τον Κύριο». Με αυτό έδειξε ότι και τούτο αποτελεί ένα από τα κατορθώματα της αρετής, δηλαδή το να περιφρονεί κανείς τους πονηρούς και να επαινεί και να μακαρίζει τους αγαθούς. Και πάλι σε άλλο σημείο, δηλώνοντας αυτό ακριβώς, έλεγε: «Σε εμένα όμως τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ, και κραταιώθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους».

Με μία άλλη διδασκαλία του πίστεψαν πέντε χιλιάδες. Προχώρησε από τις εκατοντάδες στις χιλιάδες, από τις χιλιάδες στις μυριάδες, και από τις μυριάδες σε τεράστιο αριθμό. Λένε στα Ιεροσόλυμα στον Παύλο: «Βλέπεις, αδελφέ, πόσες μυριάδες είναι οι Ιουδαίοι που έχουν πιστέψει;». Βλέπεις πώς από τον έναν έγιναν δώδεκα, από τους δώδεκα εβδομήντα, από τους εβδομήντα πεντακόσιοι, από τους πεντακόσιους χιλιάδες, από τις χιλιάδες μυριάδες, και από τις μυριάδες άπειρο πλήθος; Έτσι φαίνεται να παρουσιάζεται στα προοίμια η αρετή· στην πορεία όμως, παρέχει αιώνιο πλούτο, που ξεπερνά και τη διάνοια και τον λόγο και κάθε υπολογισμό, σε εκείνους που κηρύττουν με ευσέβεια την αλήθεια. Έτσι και ο μακάριος Δαβίδ, έχοντας πειστεί κάποτε στον νου του ότι μπορεί να υποβάλει σε αρίθμηση τους φίλους του Θεού, φανερώνει τον πόθο του και εξηγεί το ανέφικτο, λέγοντας: «Σε εμένα τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ, ενισχύθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους· θα τους απαριθμήσω, και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο». Αυτήν τη θεία οικονομία μαρτυρεί και η πρόοδος που παρατηρείται σε τούτη την εκκλησία. Αναλογίσου ποια είναι η σύναξη της ορθοδοξίας σε τούτον τον τόπο. Πόσο λίγοι ήταν; Πώς έπειτα από αυτά έγιναν πλήθος; Πώς προόδευσε και έγινε λαός;

Διότι λέγει και ο ευαγγελιστής Λουκάς: «Και ο Ιησούς διανυκτέρευε στην προσευχή του Θεού», διδάσκοντάς μας να κάνουμε τούτο. Αυτό έπραξε και ο θείος απόστολος μαζί με τον Σίλα. Διότι, όντας δεσμώτης μαζί με τον Σίλα, και δεμένος στο ξύλο μετά από κακώσεις και μαστιγώσεις, συνδύασε την προσευχή με την υμνωδία, και τρύγησε τον καρπό της καλής αγρυπνίας· διότι απήλαυσαν τη θεία δωρεά. «Εγώ είμαι μέτοχος όλων εκείνων που σε φοβούνται, και εκείνων που τηρούν τις εντολές σου». Ο δε Σύμμαχος αντί της λέξης «Μέτοχος», χρησιμοποίησε το «Συνημμένος»· ο δε Σύρος, το «Φίλος». Διότι, αποστρεφόμενος εκείνους που προτιμούν τα αντίθετα από τα δικά σου προστάγματα, είχα ως κοινωνούς και οικείους εκείνους που εκτιμούσαν βαθύτατα τον φόβο σου και επέλεγαν να ζουν σύμφωνα με τον νόμο. Αυτό το είπε και σε άλλον ψαλμό: «Σε εμένα δε, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ». Σύμφωνα με την Παροιμία, λοιπόν, ακούσαμε: «Εκείνος που συμπορεύεται με σοφούς, θα γίνει σοφός· ενώ εκείνος που συμπορεύεται με άφρονες, θα γίνει γνωστός». Όσοι λοιπόν διαθέτουν τη φιλοξενία του Αβραάμ, έχουν γίνει μέτοχοί του· ομοίως και όσοι διαθέτουν τον ζήλο του Ηλία, και την πραότητα του Μωυσή και του Δαβίδ· ενώ όσοι έχουν γίνει μιμητές κακών έργων, ακούνε: «Εάν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες με αυτόν, και με μοιχό έθετες τη μερίδα σου». Ας μη γίνουμε, λοιπόν, αδελφοί, συμμέτοχοι αυτών, αλλά εκείνων που έπραξαν τα αγαθά. Διότι με πολλούς τρόπους χάθηκαν ορισμένοι διαπράττοντας αμαρτίες, συμπαρασύροντας στην απώλεια και άλλους μαζί τους.

Αδιαμόρφωτο με είδαν τα μάτια σου· δηλαδή, ενώ δεν είχα λάβει ακόμη σχήμα, ενώ ακόμη πλαθόμουν, ενώ ακόμη υφαινόμουν, και έτσι με είδαν καθαρά, σαν εκείνον που έχει πλέον διαμορφωθεί, σαν εκείνον που έχει λάβει σχήμα, σαν εκείνον που έχει ολοκληρωθεί και δεν χρειάζεται ούτε μία επιπλέον ημέρα για την αποπεράτωσή του. Και για να μάθεις ότι αυτό ακριβώς εννοεί, άκουσε την ερμηνεία του άλλου μεταφραστή: «Αδιαμόρφωτο με προείδαν τα μάτια σου, μαζί με όλα όσα έχουν γραφτεί στο βιβλίο σου, τα οποία πλάθονται στο πέρασμα των ημερών, χωρίς να λείπει καμία». Μαζί με εκείνα με είδες, λέει, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που είδες εκείνα τα οποία πλάθονται στις ημέρες τους, ημέρες από τις οποίες δεν έλειπε καμία απολύτως ημέρα. Και τα λέει αυτά, όχι επειδή υπάρχει κάποιο βιβλίο ψηλά στον ουρανό, ούτε επειδή καταγράφονται κάποια πράγματα, αλλά θέλοντας να δηλώσει μέσω του βιβλίου την ακριβή γνώση του Θεού, όπως όταν λέει: «Άκουσε ο Κύριος, και έγραψε σε βιβλίο». Και πάλι: «Βιβλία ανοίχτηκαν». Για εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ. Άλλος μεταφραστής αναφέρει: «Τίμιοι έγιναν οι σύντροφοί σου». Δεν είναι μικρή αρετή και τούτο, το να περιβάλλει κανείς τους φίλους του Θεού με μεγάλη τιμή. Προνόησες για εμένα, λέει, με έφερες στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, με συγκρατείς στη ζωή, και εγώ προσφέρω ως ανταπόδοση αυτό, τιμώντας τους φίλους σου. Ενισχύθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους. Δηλαδή, οι ίδιοι ενισχύθηκαν.

Κάποιος άλλος λέει: «Πόσο πολυάριθμες είναι οι κεφαλές τους;». Το οποίο είναι και σαφέστερο, διότι προσθέτει: «Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». Εγώ μεν τους τιμώ, εσύ όμως τους καθιστάς πολλούς, περισσότερους και από την άμμο· και όχι μόνο πολλούς, αλλά και ισχυρούς. Διότι το «Εκραταιώθησαν», αυτό ακριβώς σημαίνει. Και αναφέρει διπλή την ευημερία, αφενός μεν ως προς το πλήθος, αφετέρου δε ως προς την αύξηση της ισχύος. «Εγέρθηκα, και είμαι ακόμη μαζί σου». Άλλος λέει: «Θα ξυπνήσω, και θα είμαι παντοτινά κοντά σου».

Γιατί όμως αναφέρει, «Η γη»; Επειδή σε αυτήν κατέβηκε Εκείνος που έκλινε τους ουρανούς. Και πώς την ανακαίνισε; Μέσω των υδάτων, όπως ακριβώς από την αρχή την παρήγαγε, και είναι ολοφάνερο ότι το έπραξε μέσω των υδάτων του βαπτίσματος· διότι αυτό δηλώνει η επόμενη φράση: «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη». Διότι μεγάλη είναι η χάρη του βαπτίσματος, επειδή περιέχει μεγάλα μυστήρια· και ευρύχωρη, επειδή χωράει όλη την ενέργεια του Πνεύματος. Ως «ερπετά» εννοεί τους αμαρτωλούς, επειδή έρπουν στα γήινα, οι οποίοι εξαιτίας του πλήθους τους δικαιολογημένα λέγεται ότι υπερβαίνουν κάθε αριθμό· ή επειδή πρέπει να αριθμούνται μόνο οι δίκαιοι· διότι λέει: «Εγώ δε τίμησα πάρα πολύ τους φίλους σου, Θεέ. Θα τους εξαριθμήσω, και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο». «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρη· εκεί υπάρχουν ερπετά αναρίθμητα. Ζώα μικρά μαζί με μεγάλα». Και αυτό αποτελεί τεκμήριο της θείας πρόνοιας, το ότι τα μικρά είδη συγκατοικούν με τα μεγάλα και δεν καταναλώνονται ολοκληρωτικά από εκείνα. Παραβάλλει, λοιπόν, τον ανθρώπινο βίο με τη γνωστή μας θάλασσα εξαιτίας του ασταθούς και του αεικίνητου των πραγμάτων σε αυτόν· και με το αναρίθμητο γένος των ερπετών εννοεί το πολυειδές και οιονεί πολυπρόσωπο πλήθος των ανθρώπων, καθώς η διαφοροποίηση κατανοείται ως προς την ποικιλία των έξεων. Διότι η φύση είναι η ίδια για όλους, και ο τρόπος της γέννησης δεν διαφέρει· όμως ο νους είναι πολυσχιδής, και η καρδιά μέσα μας έχει ποικίλες διαθέσεις.

Με φόβο θαυμάζουν οι συνετοί τα δημιουργήματά σου· «θαυμαστά είναι τα έργα σου», δηλαδή τα κτίσματά σου, «και η ψυχή μου γνωρίζοντάς τα» εκπλήσσεται «πάρα πολύ». «Δεν κρύφτηκε το οστό μου από εσένα, το οποίο έπλασες στα κρυφά». Στα κρυφά έπλασες το οστό του Αδάμ σε γυναίκα· «δεν κρύφτηκε από εσένα», δηλαδή δεν εξαφανίστηκε μετά θάνατον. Διότι, αν και «στα κατώτατα της γης η υπόσταση του ανθρώπου» καταλήγει και γίνεται αδρανής, ωστόσο, σαν να είναι γραμμένοι σε βιβλίο, όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν πάλι, όταν έρθει ο καιρός. «Ημέρες θα διαπλαστούν και κανένας δεν θα είναι ανάμεσά τους», δηλαδή θα αναπλαστούν και θα αναστηθούν και κανείς από αυτούς δεν θα στερηθεί την ανάσταση, έστω κι αν είναι λίγοι αυτοί που σώζονται σύμφωνα με τη θεία φωνή. «Από εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι» σωζόμενοι «φίλοι σου, Θεέ», και «κραταιώθηκαν πάρα πολύ οι αρχές» των ένθεων πράξεών τους. «Θα τους απαριθμήσω και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο».

Επειδή όμως η άγνοιά σου περί των Γραφών δεν σου επιτρέπει να ακούσεις μακροσκελέστερους ή βαθύτερους λόγους, η απάντησή μας στην ερώτησή σου θα είναι απλή: ότι χωριζόμαστε μεν, επειδή και ο Κύριος ήρθε να φέρει μάχαιρα και να διχάσει το ανώτερο από το κατώτερο, και ακούμε τον Δαβίδ να μισεί αυτούς που μισούν τον Κύριο και να τιμά πάρα πολύ τους φίλους του Θεού. Χριστιανούς, όμως, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να θεωρήσουμε αυτούς που δεν αποδέχονται το Ευαγγέλιο. Διότι εκεί, ενώ ο ένας της Τριάδος, ο Υιός του Θεού, είπε 'το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα', αυτοί ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Καίτοι βεβαίως, εάν συνέβαινε αυτό, τι θα εμπόδιζε τον Κύριο να πει 'το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από εμένα';