Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:18

Αυτοί είναι εκείνοι για τους οποίους λέει ο Δαβίδ: «θα τους εξαριθμήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο», τόσο εκείνοι που παλαιότερα αγωνίστηκαν μαρτυρικά υπέρ του Χριστού, όσο και εκείνοι που κατά τους έσχατους καιρούς άθλησαν με ανδρεία από κάθε φυλή και γλώσσα και, με την έκχυση του δικού τους αίματος για τον Χριστό, λεύκαναν και πρόκειται να λευκάνουν τις στολές των πράξεών τους, έχοντας στα χέρια τους τα χαρακτηριστικά της νίκης κλαδιά των εύχρηστων και ορθότατων φοινίκων με τις λευκές καρδιές, χορεύοντας γύρω από τον θείο θρόνο της θεαρχικής αναπαύσεως και, ως ευγνώμονες δούλοι, αποδίδοντας στον Χορηγό τη νίκη κατά των δαιμόνων.

Και η πόλη είναι χτισμένη τετράγωνη, και το μήκος της είναι όσο και το πλάτος. Και μέτρησε την πόλη με το καλάμι σε δώδεκα χιλιάδες στάδια· το μήκος, το πλάτος και το ύψος της είναι ίσα. Αυτή είναι τετράγωνη λόγω του σταθερού και ακλόνητου χαρακτήρα της· διότι το σχήμα που είναι ισόπλευρο ως προς το βάθος, το μήκος και το ύψος έχει ονομαστεί από κάποιους κύβος, και λέγεται ότι φανερώνει τη σταθερότητα. Οι δε δώδεκα χιλιάδες των σταδίων, που αναφέρει ότι έχει η πόλη, ίσως αφενός να σημαίνουν το μέγεθός της· διότι, όπως λέει ο Δαβίδ, οι κάτοικοί της θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο, ίσως όμως να αναφέρονται και εξαιτίας του αριθμού των δώδεκα αποστόλων, μέσω των οποίων αυτή κατοικείται. Και ο εβδοματικός αριθμός, όντας μυστικός, μέσω κάποιας ανάλυσης παρουσιάζει το ζητούμενο. Διότι οι προαναφερθείσες χιλιάδες των σταδίων σχηματίζουν τα λεγόμενα μίλια, χίλια επτακόσια δεκατέσσερα, εκ των οποίων τα χίλια φανερώνουν την τελειότητα της απέραντης ζωής, τα επτακόσια το τέλειο κατά την ανάπαυση και τα δεκατέσσερα τον διπλό σαββατισμό της ψυχής και του σώματος. Διότι δύο φορές το επτά κάνει δεκατέσσερα.

Ο μεν ποταμός που εκπορεύεται από την Εκκλησία κατά τον παρόντα βίο υποδηλώνει το βάπτισμα της παλιγγενεσίας, το οποίο ενεργείται μεν διά του Πνεύματος, καθιστά δε αυτούς που λούζονται σε αυτό καθαρότερους από το χιόνι και το κρύσταλλο. Την δε άνω Ιερουσαλήμ διασχίζει ο ποταμός του Θεού ο γεμάτος ύδατα, το ζωοποιό Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Θεό και Πατέρα και διά του Αρνίου, περνώντας διαμέσου των υπέρτατων δυνάμεων, οι οποίες ονομάζονται θρόνος της θεότητας, γεμίζοντας τις πλατείες της αγίας πόλεως, δηλαδή το πλήθος της, το οποίο σύμφωνα με τον ψαλμωδό πληθύνεται περισσότερο και από την άμμο.

Καθ' όλες τις ημέρες της ζωής τους διήγαγαν τον βίο τους με ευρυθμία και καλή διάπλαση, και ούτε μία ημέρα δεν υπήρξε για αυτούς αδιαμόρφωτη ή άπλαστη. Για εμένα δε, τιμήθηκαν εξαιρετικά οι φίλοι σου, Θεέ. Παρόμοιο με αυτό είναι το εξής: Εκείνος που δέχεται προφήτη στο όνομα προφήτη, θα λάβει μισθό προφήτη. Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο.

Πολλά είναι εκείνα που αναβλύζουν στην καρδιά σου. Και λέγει: «Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». Αδελφέ, κανείς δεν γνωρίζει σε ποιο σημείο πρόκειται να φθάσει αυτός ο τόπος, παρά μόνον ο «καρδιογνώστης» Θεός, ο Οποίος και εμένα εβεβαίωσε. Να γνωρίζεις, λοιπόν, ότι ο Κύριος δεν τον εγκαταλείπει, αλλά τον διαφυλάσσει και τον δοξάζει, προς δόξαν του ενδόξου ονόματός Του. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν. Επομένως, αφού αποβάλεις κάθε μέριμνα, ησύχασε.

Το ακατέργαστο και όσα δεν είχα ακόμη σκεφτεί, τα προγνώριζες ως Θεός, λέει ο άνθρωπος, και τα μέλλοντα εσύ τα γνωρίζεις (εσύ τα προέγνωσες). Και στο βιβλίο: Και οι παρόντες και όσοι δεν έχουν γεννηθεί ακόμη (νοηθεί), όλοι ενώπιον του Θεού και γνωρίζονται και αριθμούνται, και οι ίδιοι και τα έργα τους. Ημέρες: Διότι την ημέρα της αναστάσεως αναπλάστηκε ο άνθρωπος και κανένας από τους δαίμονες δεν του αντιστάθηκε· διότι σε μία στιγμή ανακαινίστηκαν τα πάντα και δεν υπήρξε κανένας που να φέρει αντίρρηση. Σε εμένα δε: Εδώ η φωνή του προφήτη λέει: πάρα πολύ έντιμοι (με τιμή) είναι για εμένα οι άγιοι, τους οποίους αγαπάς, Θεέ. Προέλεγε δε για τους αποστόλους. Λίαν: Διότι αυτοί εξουσίασαν την οικουμένη, για τους οποίους λέει: θα τους καταστήσεις άρχοντες σε όλη τη γη. Διότι κυριάρχησαν και επί των παθών και γι' αυτόν τον λόγο έγιναν φίλοι [του Θεού] όλοι οι άγιοι. Θα απαριθμήσω: Διότι ποιος είναι ικανός να απαριθμήσει όλους τους αγίους; Μόνο στον Θεό είναι γνωστός [ο αριθμός τους]. Εξεγέρθηκα: Ο Θεός Λόγος μαζί με τον άνθρωπο, διότι όταν αναστήθηκε, αναστήθηκε μαζί με τη σάρκα· διότι δεν γνώρισε φθορά. Εάν αποκτείνεις: Δηλαδή θανάτωσε τους δαίμονες και τότε σώθηκε πλήρως ο άνθρωπος. Άνδρες: Δηλαδή απομακρυνθείτε τελείως από τον άνθρωπο· διότι εσείς είστε αυτοί που από την αρχή βλάπτετε, λέει στους δαίμονες ο Χριστός. Ότι θα πείτε: Διότι με έριδα και πονηρούς διαλογισμούς οι δαίμονες εξέτρεψαν τον άνθρωπο.

«Διότι, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση· τα παλαιά πέρασαν, ιδού τα πάντα έγιναν νέα». Γιατί όμως η γη; Επειδή σε αυτήν κατέβηκε αυτός που έκλινε τους ουρανούς. Και πώς την έκτισε, παρά μόνο μέσω των υδάτων, όπως ακριβώς την παρήγαγε και εξαρχής; Μέσω των υδάτων του βαπτίσματος, είναι προφανές· διότι αυτό φανερώνει το επόμενο: «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη». Μεγάλη είναι η χάρη του βαπτίσματος, καθώς περιέχει μεγάλα μυστήρια. Και ευρύχωρη, καθώς χωρά όλη την ενέργεια του Πνεύματος. Με τα «ερπετά» εννόησε τους αμαρτωλούς, επειδή αυτοί σέρνονται στα γήινα πράγματα· οι οποίοι εξαιτίας του πλήθους τους δικαιολογημένα λέγονται ότι είναι αναρίθμητοι, ή επειδή μόνο οι δίκαιοι ταιριάζει να αριθμούνται. Διότι λέει: «Σε εμένα δε, τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ. Θα τους μετρήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». «Ζώα μικρά μαζί με μεγάλα». Είναι οι μετρίως δίκαιοι και οι πάρα πολύ δίκαιοι. Διότι όλους αυτούς τους δέχεται το βάπτισμα, και δεν έχουν ανάγκη το λουτρό της παλιγγενεσίας μόνο οι αμαρτωλοί, αλλά και οι δίκαιοι.

Κάποιος άλλος λέει: «Πόσο πολυάριθμες είναι οι κεφαλές τους;». Το οποίο είναι και σαφέστερο, διότι προσθέτει: «Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». Εγώ μεν τους τιμώ, εσύ όμως τους καθιστάς πολλούς, περισσότερους και από την άμμο· και όχι μόνο πολλούς, αλλά και ισχυρούς. Διότι το «Εκραταιώθησαν», αυτό ακριβώς σημαίνει. Και αναφέρει διπλή την ευημερία, αφενός μεν ως προς το πλήθος, αφετέρου δε ως προς την αύξηση της ισχύος. «Εγέρθηκα, και είμαι ακόμη μαζί σου». Άλλος λέει: «Θα ξυπνήσω, και θα είμαι παντοτινά κοντά σου».

Γιατί όμως αναφέρει, «Η γη»; Επειδή σε αυτήν κατέβηκε Εκείνος που έκλινε τους ουρανούς. Και πώς την ανακαίνισε; Μέσω των υδάτων, όπως ακριβώς από την αρχή την παρήγαγε, και είναι ολοφάνερο ότι το έπραξε μέσω των υδάτων του βαπτίσματος· διότι αυτό δηλώνει η επόμενη φράση: «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη». Διότι μεγάλη είναι η χάρη του βαπτίσματος, επειδή περιέχει μεγάλα μυστήρια· και ευρύχωρη, επειδή χωράει όλη την ενέργεια του Πνεύματος. Ως «ερπετά» εννοεί τους αμαρτωλούς, επειδή έρπουν στα γήινα, οι οποίοι εξαιτίας του πλήθους τους δικαιολογημένα λέγεται ότι υπερβαίνουν κάθε αριθμό· ή επειδή πρέπει να αριθμούνται μόνο οι δίκαιοι· διότι λέει: «Εγώ δε τίμησα πάρα πολύ τους φίλους σου, Θεέ. Θα τους εξαριθμήσω, και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο». «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρη· εκεί υπάρχουν ερπετά αναρίθμητα. Ζώα μικρά μαζί με μεγάλα». Και αυτό αποτελεί τεκμήριο της θείας πρόνοιας, το ότι τα μικρά είδη συγκατοικούν με τα μεγάλα και δεν καταναλώνονται ολοκληρωτικά από εκείνα. Παραβάλλει, λοιπόν, τον ανθρώπινο βίο με τη γνωστή μας θάλασσα εξαιτίας του ασταθούς και του αεικίνητου των πραγμάτων σε αυτόν· και με το αναρίθμητο γένος των ερπετών εννοεί το πολυειδές και οιονεί πολυπρόσωπο πλήθος των ανθρώπων, καθώς η διαφοροποίηση κατανοείται ως προς την ποικιλία των έξεων. Διότι η φύση είναι η ίδια για όλους, και ο τρόπος της γέννησης δεν διαφέρει· όμως ο νους είναι πολυσχιδής, και η καρδιά μέσα μας έχει ποικίλες διαθέσεις.

Πες μας, εσύ που είσαι η τυραννία όλων των θνητών, που εξαγόρασες τους πάντες με τον χρυσό της απληστίας, από πού απέκτησες την είσοδο μέσα μας; Και τι γεννάς από τη φύση σου μετά την είσοδο; Και ποια είναι η έξοδός σου από εμάς; Εκείνη δε, δυσαρεστημένη από τις ύβρεις, αυτή που ορμά τυραννικά και άγρια εναντίον μας, αποκρίθηκε: Γιατί με χτυπάτε με λοιδορίες, εσείς που είστε υπόλογοι σε μένα; Και πώς πασχίζετε να χωριστείτε από εμένα; Αφού εγώ είμαι συνδεδεμένη με τη φύση. Δική μου θύρα είναι η φύση των τροφών. Στις δικές μου απληστίες αιτία είναι η συνήθεια. Του δικού μου πάθους η αφορμή είναι η προϋπάρχουσα συνήθεια, και η αναλγησία της ψυχής, και η λήθη του θανάτου. Πώς ζητάτε να μάθετε τα ονόματα των απογόνων μου; Αν τους απαριθμήσω, θα πληθυνθούν περισσότερο και από την άμμο. Όμως, ακούστε πώς ονομάζονται οι πρωτότοκοι και αγαπητοί μου.

Και πώς θα μπορούσα να σου διηγηθώ τα κακά της; Αν τα απαριθμήσω, θα γίνουν περισσότερα και από την άμμο. Διότι είναι αγκίστρι του διαβόλου, που έχει τριγύρω της ως δόλωμα τη βδελυρή ηδονή, μέσω του οποίου τραβά αυτούς που εξαπατώνται στον πυθμένα του άδη. Τα αγαθά, όμως, που έχει υποσχεθεί ο δικός μου Δεσπότης, τα οποία εσύ ονόμασες ελπίδα αβέβαιης ζωής, είναι αληθινά και αναλλοίωτα, δεν γνωρίζουν τέλος και δεν υπόκεινται σε φθορά. Δεν υπάρχει λόγος που να έχει τη δύναμη να παραστήσει το μέγεθος εκείνης της δόξας και της τερπνότητας, της ανεκλάλητης χαράς, της παντοτινής ευφροσύνης. Διότι όλοι, όπως βλέπεις και ο ίδιος, πεθαίνουμε, και δεν υπάρχει άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο. Πρόκειται όμως όλοι να αναστηθούμε, όταν θα έλθει ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Υιός του Θεού, με δόξα ανεκλάλητη και δύναμη φοβερή, ο μόνος Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ενώπιον του οποίου θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων. Και τόση έκσταση θα προκαλέσει τότε, ώστε να εκπλαγούν ακόμη και αυτές οι ουράνιες δυνάμεις· και θα παρασταθούν ενώπιόν του με τρόμο χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγγέλων και αρχαγγέλων, και τα πάντα θα είναι γεμάτα από φόβο και τρόμο.

Αλλά ποιοι είναι οι άγιοι που λέγουν ότι μόνος ο Πατέρας είναι αίτιος του Υιού και του Πνεύματος; Θα τους απαριθμήσω, και θα ξεπεράσουν σε πλήθος την άμμο. Όμως, αντί για όλους, αυτοί εδώ αρκούν προς επιβεβαίωση: Ο θείος Ιάκωβος, ο αδελφός του Κυρίου. Ο Διονύσιος από τον Άρειο Πάγο, ο μέγας στα θεία. Ο Σίλβεστρος Ρώμης και ο πολύπαθος Αθανάσιος. Ο αοίδιμος Δάμασος. Ο ουρανοφάντωρ Βασίλειος. Ο μέγας Ιερώνυμος. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος. Ο Ιουστίνος ο φιλόσοφος. Ο Γρηγόριος Νύσσης.

Με φόβο θαυμάζουν οι συνετοί τα δημιουργήματά σου· «θαυμαστά είναι τα έργα σου», δηλαδή τα κτίσματά σου, «και η ψυχή μου γνωρίζοντάς τα» εκπλήσσεται «πάρα πολύ». «Δεν κρύφτηκε το οστό μου από εσένα, το οποίο έπλασες στα κρυφά». Στα κρυφά έπλασες το οστό του Αδάμ σε γυναίκα· «δεν κρύφτηκε από εσένα», δηλαδή δεν εξαφανίστηκε μετά θάνατον. Διότι, αν και «στα κατώτατα της γης η υπόσταση του ανθρώπου» καταλήγει και γίνεται αδρανής, ωστόσο, σαν να είναι γραμμένοι σε βιβλίο, όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν πάλι, όταν έρθει ο καιρός. «Ημέρες θα διαπλαστούν και κανένας δεν θα είναι ανάμεσά τους», δηλαδή θα αναπλαστούν και θα αναστηθούν και κανείς από αυτούς δεν θα στερηθεί την ανάσταση, έστω κι αν είναι λίγοι αυτοί που σώζονται σύμφωνα με τη θεία φωνή. «Από εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι» σωζόμενοι «φίλοι σου, Θεέ», και «κραταιώθηκαν πάρα πολύ οι αρχές» των ένθεων πράξεών τους. «Θα τους απαριθμήσω και θα πληθύνουν περισσότερο από την άμμο».

Δεν έρχεται σε αντίθεση το «λίγοι είναι αυτοί που σώζονται». Διότι το «λίγοι» έχει λεχθεί εν συγκρίσει με τα άπιστα έθνη. Τα πλήθη όμως των σωζόμενων πιστών, των δικαίων, των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων, των οσίων και των λοιπών ομηγύρεων, με τη χάρη του Χριστού στη βασιλεία των ουρανών «θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». «Αναστήθηκα» από τους νεκρούς «και είμαι ακόμη μαζί σου», που ανέστησες εμένα, την ομήγυρή σου. Διότι έτσι οι οφθαλμοί των προφητών βλέπουν πνευματικά ως ήδη γενόμενα αυτά που δεν έχουν ακόμη συμβεί. «Εάν θανατώσεις τους αμαρτωλούς, Θεέ», δηλαδή τους δαίμονες και τους ασεβείς, αυτό είναι καλό· για να μην «καταλάβουν με ματαιότητες τις πόλεις σου», στις οποίες κατοικεί ο πιστός λαός σου. «Εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα, και για τους εχθρούς σου έλιωνα· με τέλειο μίσος τους μίσησα», επειδή σε μισούν και είναι εχθροί σου. Διότι είναι αθέμιτο ο φίλος του Θεού να αγαπά τους εχθρούς του Θεού.

Και αυτός μεν με τέτοιες τιμωρίες, έστω και αν διέφυγε, παραδίδει τον εαυτό του, ενώ το δρεπάνι που ίπταται εναντίον των επιόρκων, το βαρύ και μεγάλο και ισχυρό, αφού κατέπεσε με ορμή από ψηλά στη Δαλματία μέσω εσού, εισήλθε στον οίκο εκείνου που ορκίζεται με ψέματα και τον κατέστρεψε ολοσχερώς, μαζί με τα ξύλα και τις πέτρες του. Διότι το παμφάγο πυρ, το οποίο είχες διατάξει να ριχτεί εναντίον των εκεί κτισμάτων, όχι μόνο τύλιξε τα ξύλινα περιφράγματα και κατατρώγοντάς τα τα έκανε λεπτή θερινή σκόνη, αλλά κατέστρεψε εντελώς και τις ίδιες τις πέτρες. Το δε πλήθος αυτών που έπεσαν και το μέρος αυτών που αιχμαλωτίστηκαν ξεπέρασε κάθε μέτρο και αριθμό. Θα τους μετρήσω και θα αποδειχθούν πολυπληθέστεροι από την άμμο. Διότι δεν ήρθες για να φέρεις ειρήνη εκεί, όπως έδειξες, αλλά μάχαιρα που χωρίζει το ένα από το άλλο όσα πρωτύτερα ήταν ενωμένα με αγάπη. Εξάλλου, άλλους τους προόρισες για σφαγή και άλλους για αιχμαλωσία, και για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της Γραφής, κάθε κεφάλι εκεί βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη. Η γη είναι έρημη, οι πόλεις καμένες από τη φωτιά.

Διότι, εάν κάτι έχει διαφύγει του δικού μας λόγου ή νου και έχει υπερβεί τα μέτρα της δικής μας αντιλήψεως, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι από μόνο του τέτοιο ώστε να μην είναι αντιληπτό ούτε σε Εκείνον που βρίσκεται υπεράνω ημών, από τον οποίο και τα πλήθη των άστρων έχουν αριθμηθεί με τέτοιον τρόπο, ώστε να ονομάζονται όλα από αυτόν με τα οικεία και ταιριαστά ονόματά τους· έχουν δε καταμετρηθεί ακόμη και όσα έχουν πληθυνθεί περισσότερο από την άμμο· απεναντίας, συγκέντρωσέ μου το νοερό μάτι της ψυχής και στρέψε το προς την ενοειδή φύση των όρων· και εάν όχι με την πρώτη προσπάθεια, πάντως σταδιακά συμπτύσσοντας τους περισσότερους σε μικρότερο αριθμό, και αυτούς πάλι συγχωνεύοντάς τους, όσο είναι δυνατόν, σύμφωνα με την αρμόζουσα μετοχή τους στο ένα. Διότι δεν υπάρχει πλήθος που να μη μετέχει καθόλου στο ένα, αλλά τα μεν πολλά ως προς τα μέρη είναι ένα, τα δε πολλά ως προς τα συμβεβηκότα είναι ένα ως προς το υποκείμενο, και τα πολλά ως προς τον αριθμό ή τις δυνάμεις είναι ένα ως προς το είδος, και τα πολλά ως προς τα είδη είναι ένα ως προς το γένος, και τα πολλά ως προς τις προόδους είναι ένα ως προς την αρχή· με αυτόν λοιπόν τον τρόπο, δηλαδή τον οικείο, συμπτύσσοντας πάντοτε και συνάγοντας το πλήθος των όρων, θα καταλήξεις κάποτε στον έναν και μοναδικό, ο οποίος έχει συμπεριλάβει τα πάντα ενιαία μέσα στο κατά πάντα ενικό, και ο οποίος αποτελεί τον αναπόσπαστο από το ένα αιτιώδη όρο των πάντων.

Προς τον ηγούμενο Θεόφιλο. Ήθελα να στείλω επιστολή ταχύτερα στην αγιωσύνη σου, αλλά δεν τα κατάφερνα, επειδή φρουρούμαι αυστηρά. Όταν όμως ευδόκησε ο αγαθός Θεός να μου χαρίσει και τον τρόπο και το πρόσωπο, τότε εκπληρώνω τον πόθο μου ο ταπεινός και προσαγορεύω και ασπάζομαι τον πνευματικό μου πατέρα, τον οποίο πραγματικά αγαπώ πάρα πολύ. Διότι, δεν σημαίνει ότι, επειδή μας χώρισαν σωματικά οι άρχοντες του αιώνα τούτου, διέλυσαν κιόλας την εν Θεώ μεταξύ μας ομόνοια και σχέση· αντίθετα μάλιστα, την επιβεβαίωσαν. Έχω την πεποίθηση ότι και η δική σου οσιότητα ποθεί τη δική μας αναξιότητα και παραμένει ακλόνητη στην ορθόδοξη και θεάρεστη αντίσταση, από όσα έδειξε και παλαιότερα και αργότερα στον Θεό και στους ανθρώπους, ώστε να συμμετέχει μαζί με εμάς τους ταπεινούς και στον διωγμό υπέρ της ευσέβειας, έστω κι αν δεν το θέλησαν οι κρατούντες, προσέχοντας να μην εξορίσουν και φυλακίσουν πολλούς, ώστε να δημιουργήσουν την εντύπωση και να πείσουν τον κόσμο πως μόνο σε εμάς περιορίζεται η διαφωνία μαζί τους και ότι δεν υπάρχουν άλλοι που να αντιστέκονται. Οι οποίοι όμως είναι τόσοι πολλοί στο πλήθος υπό την εξουσία τους, έστω κι αν από φόβο είτε από οικονομία κρύβουν τους εαυτούς τους, ώστε να μπορεί κανείς να ακούσει τον θείο Δαβίδ να ανακράζει: «Θα τους απαριθμήσω, και θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο».