Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:21

«Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου αυτός που ενεργεί με υπερηφάνεια, αυτός που μιλούσε άδικα δεν ευδοκιμούσε ενώπιόν μου.» Μήπως λοιδορούσα τους κοντινούς μου, όλους όσοι δεν μπόρεσαν να πατάξουν τον Γολιάθ; «Έχει εξουθενωθεί ενώπιόν του αυτός που ενεργεί πονηρά.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν αυτός που εξουθενώνει τους πονηρούς, Κύριε, κατασκηνώνει στο όρος σου, «εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα και έλιωνα από τη θλίψη μου εξαιτίας των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου.» Διότι τους εξουθένωσα λέγοντας: «Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που χύνεται. Δοξάζει όμως αυτούς που φοβούνται τον Κύριο.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν, Κύριε, και αυτός που δοξάζει όσους σε φοβούνται κατοικεί μαζί σου, ας με πλησιάσουν όσοι σε φοβούνται, για να τους δοξάσω κατά πρόσωπο λέγοντας: «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.»

Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, εκδιώκονται, επειδή αντιλέγουν και φιλονικούν με τον Θεό, και μάταια επαίρονται, επιδεικνύοντας αλαζονεία απέναντι στον ανθρώπινο βίο. «Μήπως δεν εμίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Διότι τους μεν δικούς σου φίλους αγαπούσα και αποδεχόμουν, τους δε εχθρούς σου μισούσα ολοκληρωτικά. Εχθροί του Θεού είναι πρωτίστως και κυρίως οι ακάθαρτοι δαίμονες· δεύτεροι δε, μετά από αυτούς, είναι τόσο εκείνοι που πρεσβεύουν την ειδωλολατρία, όσο και οι αρχηγοί των αιρέσεων.

Διότι ο Θεός έδωσε κάθε δύναμη στη λογική ψυχή για ωφέλιμο σκοπό· όπως τη δύναμη του να αγαπά, έτσι και τη δύναμη του να μισεί, ώστε, καθοδηγούμενοι από τον ορθό λόγο, να αγαπούμε μεν την αρετή, να μισούμε δε την κακία. Διότι είναι δυνατόν κάποιες φορές να χρησιμοποιηθεί το μίσος και με τρόπο αξιέπαινο: «Δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν, και δεν έλιωνα από αγανάκτηση εναντίον των εχθρών σου;»

Εγώ είμαι για σένα, λέει, η αιτία του θρήνου, προφανώς επειδή πέθανα και υπέστην ανήκεστα πάθη, και επιπλέον επειδή έχω απομακρυνθεί από τα μνήματα. Επειδή όμως ζω και είμαι παρών, άφησε τους θρήνους και στρέψου προς τη χαρά. Επομένως, η ερώτηση προέρχεται από Εκείνον που περιορίζει τον θρήνο. Διότι έπρεπε, ναι, έπρεπε ο Κύριος να γίνει ανορθωτής και αυτού του μέρους. Διότι, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, είχε ειπωθεί προς όλη την ανθρώπινη φύση, μέσω του πρώτου ανθρώπου ως απαρχής του γένους, το: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», ενώ προς τη γυναίκα ειδικώς, το: «Με λύπες θα γεννάς τέκνα». Επομένως, το να αφθονούν οι λύπες επικρεμόταν ως ποινή στη γυναίκα. Ήταν λοιπόν αναγκαίο, με τη φωνή Εκείνου που την καταδίκασε, να διαλυθεί το βάρος εκείνης της αρχαίας κατάρας, καθώς ο Σωτήρας μας Χριστός αφαιρούσε πλέον και το δάκρυ της γυναίκας, ή μάλλον ολόκληρου του γυναικείου φύλου, στο πρόσωπο της Μαρίας ως απαρχής. Διότι αυτή πρώτη από τις γυναίκες, αφού θλίφτηκε βαθιά για το πάθος του Σωτήρα και δοκίμασε λύπη για αυτόν, αξιώθηκε της φωνής που ανακόπτει το κλάμα, διαπερνώντας προφανώς η δύναμη του λόγου αυτού και σε ολόκληρο το γυναικείο φύλο, εφόσον και αυτό θλίβεται για τα τολμήματα κατά του Χριστού, τιμώντας την πίστη προς αυτόν, και λέγοντας σχεδόν εκείνο που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Μήπως δεν εμίσησα εκείνους που σε μισούν, Κύριε, και δεν έλιωνα για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τούς μίσησα, έγιναν εχθροί μου».

Εάν λοιπόν ο Σίμων, επειδή θέλησε να λάβει την εξουσία με χρήματα, βρίσκεται στην απώλεια, ο Μάνης, ο οποίος δήλωσε ότι ο ίδιος είναι το Άγιο Πνεύμα, πόση ασέβεια έχει; Ας μισήσουμε εκείνους που είναι άξιοι μίσους, ας αποστραφούμε αυτούς που αποστρέφεται ο Θεός. Ας πούμε και εμείς με κάθε παρρησία προς τον Θεό για όλους τους αιρετικούς: «Μήπως, Κύριε, δεν μίσησα αυτούς που σε μισούν και δεν αγανάκτησα με τους εχθρούς σου;» Διότι υπάρχει και καλή έχθρα, όπως είναι γραμμένο: «Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στο σπέρμα της». Διότι η φιλία προς τον όφι κατεργάζεται έχθρα προς τον Θεό και θάνατο.

Ας μην προσθέσουμε, λοιπόν, αμαρτίες πάνω στις ανομίες μας. Έχω δε προσδοκία ελπίδας σε αυτό και παρηγοριά αγάπης ενώπιον του Κυρίου, ότι σε όλη μου τη ζωή δεν λοιδόρησα καθόλου τον Κύριο, και ανόητος λόγος δεν προήλθε από τα χείλη μου. Διότι αυτούς που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα με τέλειο μίσος, και τους εχθρούς σου τους αποστράφηκα οριστικά.

Ερώτηση. Πώς είναι γραμμένο για τους αιρετικούς, ότι «αυτούς που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα»; Και αλλού έχει ειπωθεί, ότι «ως εχθρούς του Θεού μισήστε τους». Και πάλι αλλού, ότι «δεν πρέπει να μισήσεις κανέναν άνθρωπο». Απόκριση. Τους αιρετικούς, ως βλάσφημους και εχθρούς του Θεού, η Γραφή δεν τους ονόμασε ανθρώπους, αλλά σκύλους και λύκους και χοίρους και αντίχριστους, καθώς λέει ο Κύριος: «μην δώσετε το άγιο στους σκύλους». Και ο Ιωάννης λέει, ότι πολλοί έχουν γίνει αντίχριστοι. Αυτούς λοιπόν δεν πρέπει να τους αγαπάμε, ούτε να συνδεόμαστε μαζί τους, ούτε να προσευχόμαστε μαζί, ούτε να συντρώγουμε, ούτε να τους δεχόμαστε στο σπίτι, ούτε να τους λέμε χαίρε, για να μην γίνουμε συμμέτοχοι στα πονηρά τους έργα.

Παρουσιάζοντας δε τον Θεό ωσάν να κοιμάται, όταν για λόγους δοκιμασίας μάς παρέδωσε στις αντικείμενες δυνάμεις, τον εξεγείρει. Ίσως δε και όταν παρέδωσε τον Σωτήρα υπέρ όλων ημών, ο Πατέρας κοιμόταν ως προς αυτόν· εγείρεται όμως σώζοντάς τον, πατάσσοντας τους εχθρούς του, είτε τους Ιουδαίους είτε τους νοητούς που παραλόγως τον εχθρεύονται. Διότι ο άγιος είναι ειρηνικός με αυτούς που τον μισούν, αγαπώντας τους εχθρούς του· κατά τα ανθρώπινα, όποιος δεν εχθρεύεται μάταια επιθυμεί να αμυνθεί, κατά τον θεοσεβέστερο τρόπο όμως, αυτό γίνεται επειδή λέει την αλήθεια. Διότι είπε ο Παύλος: «Έγινα εχθρός σας λέγοντάς σας την αλήθεια». Παρόμοιο είναι και εκείνο που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Αλλά δεν πρέπει να εννοηθεί ως επιβουλευτική έχθρα, αλλά ως αποτρεπτική, καθώς η κακία διαχέεται σε πολλούς.

Διότι, είτε μέσω του εαυτού του είτε μέσω κάποιου άλλου, πρέπει κανείς, προσφέροντας την εφικτή βοήθεια, να θεραπεύει· ή, τουλάχιστον, να προσεύχεται να τιμωρηθεί η πονηρή έξη, δηλαδή να εκριζωθεί από εκείνον που την έχει. Αυτό διδάσκει και το «Προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται», και το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Εκείνος που δεν αγαπά επιφανειακά, συνεργεί και στο να γίνει καλά ο άλλος, και εκείνο που αναφέρεται στον έβδομο ψαλμό: «Αν ανταπέδωκα σε εκείνους που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω λοιπόν άδειος από τους εχθρούς μου», διδάσκει σαφώς να μη μισούμε κανέναν. Πώς, λοιπόν, έχει ειπωθεί: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Αλλά μάλλον, ποιος είναι τόσο άθεος, ώστε να μισεί αυτόν που θεωρεί Θεό; Είναι φανερό, λοιπόν, πως εκείνοι που μισούν και αναθεματίζουν τον Ιησού, μισούν τον Θεό. Διότι «αυτός που δέχεται εμένα», λέει, «δέχεται εκείνον που με απέστειλε»· και, «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα»· επομένως, και εκείνος που μισεί τον Υιό, μισεί και τον Πατέρα. Και καθένας που αμαρτάνει μισεί τον Θεό· διότι μισεί τη σοφία και τη δικαιοσύνη, τα οποία είναι ο Χριστός. Και τι το παράδοξο, εφόσον ο αμαρτωλός μισεί τον ίδιο του τον εαυτό; Διότι σύμφωνα με τον Σολομώντα: «Εκείνος που αποστρέφεται την παιδεία, μισεί τον εαυτό του». Επομένως, εκείνος που μισεί αυτούς που μισούν τον Θεό, με εξαίρεση τους ευσεβεστάτους λογίους, θα μισήσει τους πάντες, ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό όταν αμαρτάνει.

«Θα λάβουν»: Όχι τις αισθητές πόλεις, αλλά τις νοητές, τις οποίες οικοδόμησε η αμαρτία. διότι αυτές, ως βδελυρές, τις απέρριψαν οι άγιοι. «Όχι αυτούς που μισούν»: Αναφέρεται στους ασεβείς, οι οποίοι δεν γνώρισαν τον Θεό ούτε Τον σεβάστηκαν. αυτούς ως μισητούς τους αποκήρυξε ο προφήτης. «Και στους εχθρούς»: Διότι προγνώριζε ο προφήτης ότι οι Ιουδαίοι θα επιδείξουν και μίσος και έχθρα προς τον Χριστό. και γι' αυτό προανήγγειλε το θράσος τους. «Τέλειο»: Ο Χριστός ομιλεί περί του λαού των Εβραίων. διότι τους απέρριψε παντελώς. «Σε εχθρούς»: Ο Αδάμ βοά προς τον Θεό: «Εσύ γνωρίζεις», λέει, «ότι κι αν έπεσα (έφταιξα), η καρδιά μου δεν απομακρύνθηκε από Εσένα, τον Θεό». «Δοκίμασέ με»: Ο πιστός άνθρωπος, αφού σώθηκε από τον Θεό, βοά προς τον Θεό και λέει: «εξέτασέ με και μάθε τις οδούς μου», αν και βεβαίως είναι γνωστές σε Εσένα, «ότι δεν παρέκκλινα ούτε δεξιά ούτε αριστερά». «Και δες»: Διότι τίποτε ενάντια στον νόμο της χάριτος δεν πράττει ο πιστός. και κατ' αλήθειαν είναι ο Χριστός. διότι δεν έπραξε ανομία, καθώς είναι γεγραμμένο: «ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του». «Και οδήγησε»: Διότι ο Χριστός ως Θεός, αφού έσωσε τον άνθρωπο, τον ελέησε αιωνίως, αναβιβάζοντάς τον στους ουρανούς.

Με έναν τέτοιο άνθρωπο να μη συναναστρέφεστε, για να μη χαθείτε μαζί του, έστω κι αν είναι πατέρας ή γιος ή αδελφός ή συγγενής. Διότι «δεν θα τον σπλαχνιστεί», λέει η Γραφή, «το μάτι σου». Πρέπει λοιπόν και εσείς να μισείτε αυτούς που μισούν τον Θεό και να λιώνετε από θλίψη για τους εχθρούς Του· όχι βέβαια να τους χτυπάτε ή να τους καταδιώκετε, όπως τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Κύριο και Θεό, αλλά να τους θεωρείτε μεν εχθρούς και να αποχωρίζεστε από αυτούς, να τους νουθετείτε δε και να τους προτρέπετε σε μετάνοια, μήπως τυχόν ακούσουν, μήπως τυχόν ενδώσουν. Διότι ο Θεός μας είναι φιλάνθρωπος και θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας. Γι' αυτό ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Θέλοντας ο Κύριος να γίνουμε και εμείς μιμητές αυτής της χρηστότητας, λέει: Γίνεσθε τέλειοι, όπως και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι τέλειος.

Σε καμία περίπτωση· αντίθετα, και τους αγαπούσε, και τα πάντα έπραττε υπέρ αυτών. Και άλλοτε μεν λέει: «Η αγαθή μου επιθυμία και η δέησή μου προς τον Θεό υπέρ αυτών είναι για τη σωτηρία τους»· άλλοτε δε: «Θα ευχόμουν να γίνω εγώ ανάθεμα χωρισμένος από τον Χριστό υπέρ αυτών». Έτσι και ο Ιεζεκιήλ, βλέποντάς τους να σφαγιάζονται, έλεγε: «Αλίμονο, Κύριε, εσύ θα εξαλείψεις το υπόλοιπο του Ισραήλ;». Και ο Μωυσής: «Εάν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την». Τι λέει λοιπόν ο Δαβίδ; «Αυτούς που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα, και εξαιτίας των εχθρών σου κατατηκόμουν· με τέλειο μίσος τους μίσησα».

Εμείς όμως όχι μόνο δεν μισούμε τους παραβάτες, αλλά και τους ασπαζόμαστε ως φίλους, ενώ θα έπρεπε σε τέτοιους ανθρώπους ούτε καν να απευθύνουμε χαιρετισμό. Διότι «δεν υπάρχει ειρήνη για τους ασεβείς», λέει ο Κύριος· και τρώμε και πίνουμε μαζί με αυτούς, των οποίων οφείλουμε να αποφεύγουμε ακόμη και τη συνάντηση. Και ούτε καν να θεωρούμε ανθρώπους αυτούς που έχουν παραδώσει τον εαυτό τους στους δαίμονες και έχουν εναποθέσει τη ζωή τους σε άψυχες πέτρες και ξύλα. Ή μήπως δεν μας διδάσκει αλλού ο ίδιος προφήτης λέγοντας: «Μήπως, Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν έλιωνα από αγανάκτηση για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου»; Ας μιμηθούμε, λοιπόν, και εμείς τον προφήτη και ας μισήσουμε αυτούς που διαπράττουν τις παραβάσεις, ώστε να μην βρεθούμε συνεργοί της παράβασής τους εξαιτίας της αδιάκριτης κοινωνίας και συναναστροφής μας μαζί τους. Διότι με κάθε τρόπο πρέπει να αποστρεφόμαστε την κοινωνία μαζί τους, επειδή, έχοντας αποστραφεί το φως, πορεύονται στο σκοτάδι («Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;»), και επειδή, έχοντας αρνηθεί το όνομα του Χριστού, περιβάλλουν τον εαυτό τους με το όνομα του Βελίαρ («Και ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ Χριστού και Βελίαρ;»), και επειδή, αποφεύγοντας την είσοδο εδώ, περιφέρονται με μανία στους ναούς των ειδώλων, μολύνοντας τη ζωή τους με τα μιάσματα· «Και ποια συγκατάθεση υπάρχει μεταξύ του ναού του Θεού και των ειδώλων;»

Διότι τέτοια είναι τα καυχήματα των αγίων. Και σε άλλον ψαλμό, άλλωστε, λέει: Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν, και δεν κατατηκόμουν εξαιτίας των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα· έγιναν εχθροί μου. Όπως ακριβώς εκείνος που αγαπά το φως απεχθάνεται το σκοτάδι, έτσι και εκείνος που αγαπά τον νόμο του Θεού μισεί τους παράνομους λογισμούς και τις πράξεις, και η αποστροφή προς αυτά αποτελεί αγάπη προς τις επαγγελίες του νόμου. Αυτός, λοιπόν, που βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση, αναφωνεί: Βοηθός μου και αντιλήπτοράς μου είσαι εσύ· στους λόγους σου ήλπισα.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Είπε ο προφήτης Δαβίδ: Δεν υπάρχει αλήθεια στο στόμα τους. Και πάλι λέει: Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν αγανάκτησα εναντίον των εχθρών σου; Τους μίσησα με τέλειο μίσος, και έγιναν εχθροί μου. Και ο Σολομών λέει ότι οι δυσσεβείς υποκρίνονται την ευσέβεια. Και πάλι λέει: Γιε μου, ας μην σε πλανήσουν ασεβείς άνδρες, ούτε να βαδίσεις στον ίδιο δρόμο με αυτούς. Ο δε προφήτης Ησαΐας, ή μάλλον ο Κύριος μέσω του προφήτη, λέει: Γιους γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν· και πάλι, Δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς, λέει ο Κύριος.

Ιδού, σας τα έχω προείπει· εάν πλανήσουν κάποιον από εσάς, θα είναι ασυγχώρητος. Ιδού, σας τα έχω προείπει· κανείς δεν έχει εύλογη πρόφαση. Ιδού, σας τα έχω προείπει όλα· προσέχετε μην πλανηθείτε. Προσέξτε να μη δεχθείτε άλλον, ψευδόχριστο, αντί για εμένα τον αληθινό. Διότι πολλοί θα έρθουν στο όνομά μου, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Χριστός», και θα πλανήσουν πολλούς· και: «Ο καιρός είναι εγγύς». Μην πορευθείτε, λοιπόν, οπίσω τους. Βλέπετε πόσος λόγος γίνεται στις άγιες Γραφές για αυτούς. Γι' αυτό πολλές φορές σας υπενθύμισα για τους άθεους αιρετικούς, και τώρα σας παρακαλώ να μη συγκαταβείτε σε αυτούς σε κανένα πράγμα, ούτε σε βρώσεις ούτε σε πόσεις, ούτε με φιλία ή συναναστροφή, ούτε με αγάπη ή ειρήνη. Διότι εκείνος που εξαπατάται σε αυτά και συγκαταβαίνει σε αυτούς, καθιστά τον εαυτό του ξένο προς την Καθολική Εκκλησία. Ενώ ο αληθινός και άδολος μαθητής του Θεού αναφωνεί με παρρησία: «Εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα»· και ψάλλει τα λόγια του Δαβίδ: «Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν τηκόμουν από αγανάκτηση εναντίον των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα».

Η παρακοή όμως σε αυτόν (στον Θεό) αποτελεί στέρηση του νόμου που υπήρχε μέσα μας. Για παράδειγμα, η επιθυμία, ο θυμός, η πράξη, η ενέργεια και, πριν από αυτά, ο λογισμός δεν είναι κακά, αλλά καλά, εάν τα χρησιμοποιούμε για τον σκοπό που τα λάβαμε, σύμφωνα με τον νόμο Εκείνου που τα έδωσε· κακά δεν είναι αυτά καθαυτά, αλλά το να μην τα χρησιμοποιούμε σύμφωνα με τον νόμο Εκείνου που τα έδωσε. Διότι, εάν για τη συντήρηση της ζωής χρησιμοποιούμε την τροφή, το ποτό, τον ύπνο και τα παρόμοια, το καθένα από αυτά είναι καλό. Και εάν χρησιμοποιούμε την επιθυμία και την αγάπη προς τον Θεό, τον μόνο από τη φύση Του επιθυμητό, και προς τον πλησίον σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, είναι καλό. Και εάν χρησιμοποιούμε τη σαρκική ένωση με τις δικές μας γυναίκες για τεκνογονία, σύμφωνα με τον νόμο που δόθηκε στη φύση από τον Θεό, είναι καλό· εάν όμως χρησιμοποιούμε την επιθυμία για τα ξένα πρόσωπα, αντίθετα προς τον νόμο του Θεού, είναι κακό. Διότι είπε ο Θεός: «Δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον σου ούτε τη γυναίκα του ούτε όσα του ανήκουν». Η πορνεία δεν είναι κακή εξαιτίας της συνάφειας (της σαρκικής ένωσης), αλλά εξαιτίας του ότι η συνάφεια γίνεται με ξένη. Η κενοδοξία δεν είναι κακή επειδή αγαπά κανείς τη δόξα, αλλά επειδή δεν αγαπά τη δόξα που προέρχεται από τον Θεό. Το μίσος και ο θυμός, εάν στρέφονται εναντίον εκείνων που εμποδίζουν τη σωτηρία της ψυχής και την ένωση με τον Θεό μέσω της υπακοής σε Αυτόν, και οι οποίοι απομακρύνουν από τον Θεό, δηλαδή εναντίον του διαβόλου και των υπηρετών του, είναι καλό. Διότι λέει: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, αυτούς που Σε μισούν και δεν κατατηκόμουν εξαιτίας των εχθρών Σου;»

Γι' αυτό πρέπει να κατανοήσουμε ότι από δική μας αιτία ενεργούμαστε από την αμαρτία. Διότι ελευθερωθήκαμε από την καταναγκαστική δουλεία. «Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου». Και εξαρτάται από εμάς πλέον, που ακούσαμε και μάθαμε τα προστάγματα του Πνεύματος, είτε να πορευόμαστε κατά σάρκα είτε κατά πνεύμα. Είναι όμως αδύνατον να πορευθούν κατά πνεύμα όσοι έχουν αγαπήσει τον έπαινο των ανθρώπων και την άνεση της σάρκας· και είναι αδύνατον να ζήσουν κατά σάρκα όσοι προτιμούν εκ διαθέσεως τα μέλλοντα από τα παρόντα. Γι' αυτό πρέπει εμείς που πλανηθήκαμε πολύ, να μισήσουμε πλέον τον έπαινο των ανθρώπων και την άνεση του σώματος, μέσα από τα οποία γεννιούνται οι πονηροί λογισμοί ακόμη και χωρίς να το θέλουμε, και με όλη μας τη διάθεση να πούμε στον Κύριο το ρητό του προφήτη: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν, και δεν έλιωνα από θλίψη για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν για μένα εχθροί». Διότι πράγματι εχθροί του Θεού είναι οι πονηροί λογισμοί, αυτοί που εμποδίζουν να γίνει το θέλημά Του, εφόσον Εκείνος «θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας», ενώ εκείνοι μέσω της εμπαθούς προσκόλλησης μας πλανούν και μας απομακρύνουν από τη σωτηρία. Για αυτούς και ο Κύριος είπε ότι δεν εκπορεύονται από τον Αδάμ, αλλά από την καρδιά, και γι' αυτό μολύνουν τον άνθρωπο, και είναι φανερό ότι δεν προέρχονται από πιστή καρδιά, αλλά από κενόδοξη. «

Δεν έρχεται σε αντίθεση το «λίγοι είναι αυτοί που σώζονται». Διότι το «λίγοι» έχει λεχθεί εν συγκρίσει με τα άπιστα έθνη. Τα πλήθη όμως των σωζόμενων πιστών, των δικαίων, των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων, των οσίων και των λοιπών ομηγύρεων, με τη χάρη του Χριστού στη βασιλεία των ουρανών «θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». «Αναστήθηκα» από τους νεκρούς «και είμαι ακόμη μαζί σου», που ανέστησες εμένα, την ομήγυρή σου. Διότι έτσι οι οφθαλμοί των προφητών βλέπουν πνευματικά ως ήδη γενόμενα αυτά που δεν έχουν ακόμη συμβεί. «Εάν θανατώσεις τους αμαρτωλούς, Θεέ», δηλαδή τους δαίμονες και τους ασεβείς, αυτό είναι καλό· για να μην «καταλάβουν με ματαιότητες τις πόλεις σου», στις οποίες κατοικεί ο πιστός λαός σου. «Εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα, και για τους εχθρούς σου έλιωνα· με τέλειο μίσος τους μίσησα», επειδή σε μισούν και είναι εχθροί σου. Διότι είναι αθέμιτο ο φίλος του Θεού να αγαπά τους εχθρούς του Θεού.

Όποιος λοιπόν βρεθεί πιστός και φρόνιμος, θα εγκατασταθεί στην υπηρεσία του Κυρίου, δηλαδή πάνω από όλους τους δούλους, ώστε να δίνει στον καθένα στην κατάλληλη ώρα το σιτηρέσιο, είτε αυτό είναι δογματικός λόγος, με τον οποίο τρέφονται οι ψυχές, είτε υπόδειγμα πράξεων και κανόνας για το πώς πρέπει να ζει κανείς. Ένας τέτοιος άνθρωπος, αν βρεθεί να πράττει έτσι, είναι μακάριος, και ο Κύριος θα τον καταστήσει επιστάτη σε όλα τα υπάρχοντά Του. Όχι μόνο πάνω στους δούλους, αλλά, αφού τον έχει πλέον αξιώσει υψηλότερου βαθμού, θα τον καταστήσει κύριο στα πάντα, ώστε να τον υπακούν και τα επίγεια και τα ουράνια, όπως ακριβώς συνέβη με τον Ιησού του Ναυή και με τον Ηλία, από τους οποίους ο μεν πρώτος διέταζε τον ήλιο, ο δε δεύτερος τα σύννεφα του ουρανού, και γενικώς με όλους τους αγίους, οι οποίοι ως φίλοι του Θεού χρησιμοποιούν τα αγαθά του φίλου τους, διότι τα αγαθά των φίλων είναι κοινά. Και καθένας που ασκεί την πρακτική αρετή στον ησυχαστικό βίο, και διαχειρίζεται τα δουλικά πάθη, δηλαδή τον θυμό και την επιθυμία, και παρέχει στον καθένα στην κατάλληλη ώρα το σιτηρέσιό του: στον μεν θυμό, ώστε να μισεί αυτούς που μισούν τον Κύριο και να αναλώνεται εναντίον των εχθρών Του, στην δε επιθυμία, ώστε να έχει την αναγκαία πρόνοια για τη σάρκα και να την αναπέμπει ολόκληρη προς τον Θεό. Καθένας λοιπόν τέτοιος άνθρωπος είναι μακάριος, και βεβαίως θα επιτύχει και τη θεωρία, και θα εγκατασταθεί σε όλα τα υπάρχοντα του Κυρίου, αφού αξιώθηκε να βλέπει και να εποπτεύει τα πάντα με τον θεωρητικό νου. Και όχι μόνο αυτά που δεν είναι κυρίως υπάρχοντα, αλλά και τα όντως υπάρχοντα, εννοώ δηλαδή τα αιώνια. «

Επειδή όμως η άγνοιά σου περί των Γραφών δεν σου επιτρέπει να ακούσεις μακροσκελέστερους ή βαθύτερους λόγους, η απάντησή μας στην ερώτησή σου θα είναι απλή: ότι χωριζόμαστε μεν, επειδή και ο Κύριος ήρθε να φέρει μάχαιρα και να διχάσει το ανώτερο από το κατώτερο, και ακούμε τον Δαβίδ να μισεί αυτούς που μισούν τον Κύριο και να τιμά πάρα πολύ τους φίλους του Θεού. Χριστιανούς, όμως, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να θεωρήσουμε αυτούς που δεν αποδέχονται το Ευαγγέλιο. Διότι εκεί, ενώ ο ένας της Τριάδος, ο Υιός του Θεού, είπε 'το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα', αυτοί ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Καίτοι βεβαίως, εάν συνέβαινε αυτό, τι θα εμπόδιζε τον Κύριο να πει 'το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από εμένα';