Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:22

«Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου αυτός που ενεργεί με υπερηφάνεια, αυτός που μιλούσε άδικα δεν ευδοκιμούσε ενώπιόν μου.» Μήπως λοιδορούσα τους κοντινούς μου, όλους όσοι δεν μπόρεσαν να πατάξουν τον Γολιάθ; «Έχει εξουθενωθεί ενώπιόν του αυτός που ενεργεί πονηρά.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν αυτός που εξουθενώνει τους πονηρούς, Κύριε, κατασκηνώνει στο όρος σου, «εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα και έλιωνα από τη θλίψη μου εξαιτίας των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου.» Διότι τους εξουθένωσα λέγοντας: «Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που χύνεται. Δοξάζει όμως αυτούς που φοβούνται τον Κύριο.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν, Κύριε, και αυτός που δοξάζει όσους σε φοβούνται κατοικεί μαζί σου, ας με πλησιάσουν όσοι σε φοβούνται, για να τους δοξάσω κατά πρόσωπο λέγοντας: «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.»

Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, εκδιώκονται, επειδή αντιλέγουν και φιλονικούν με τον Θεό, και μάταια επαίρονται, επιδεικνύοντας αλαζονεία απέναντι στον ανθρώπινο βίο. «Μήπως δεν εμίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Διότι τους μεν δικούς σου φίλους αγαπούσα και αποδεχόμουν, τους δε εχθρούς σου μισούσα ολοκληρωτικά. Εχθροί του Θεού είναι πρωτίστως και κυρίως οι ακάθαρτοι δαίμονες· δεύτεροι δε, μετά από αυτούς, είναι τόσο εκείνοι που πρεσβεύουν την ειδωλολατρία, όσο και οι αρχηγοί των αιρέσεων.

Με τέλειο μίσος τούς μισούσα. «Σμύρνα και στακτή και κασσία αναδίδουν τα ενδύματά σου, από τα ελεφάντινα παλάτια, μέσα από τα οποία σε εύφραναν θυγατέρες βασιλέων προς τιμήν σου». Προχωρώντας στη συνέχεια ο προφητικός λόγος, και αφού προηγουμένως ασχολήθηκε με όλα όσα αφορούν τη θεία Οικονομία, με την ενατένιση του Πνεύματος που του αποκαλύπτει τα κρυφά, έφτασε στο Πάθος. Διότι, λέει, «Σμύρνα και στακτή και κασσία από τα ενδύματά σου». Το ότι, λοιπόν, η σμύρνα είναι σύμβολο ταφής, μας το δίδαξε και ο ευαγγελιστής Ιωάννης, λέγοντας ότι ενταφιάστηκε από τον Ιωσήφ τον από Αριμαθαίας με σμύρνα και αλόη. Η δε στακτή είναι και αυτή το πιο λεπτό είδος της σμύρνας. Διότι, όταν εκθλιβεί το άρωμα, το μεν ρευστό μέρος του διαχωρίζεται ως στακτή, ενώ το πιο παχύρρευστο που απομένει ονομάζεται σμύρνα.

Όπως λέμε ότι υπάρχει τέλειο μίσος, εκείνο που εκδηλώνεται από εμάς δικαίως και ορθώς για κάποια πράγματα· όπως ακριβώς και ο μακάριος Δαβίδ λέει για εκείνους που αντιστέκονται στη δόξα του Θεού: «Τέλειον μίσος εμίσουν αυτούς»· έτσι τέλεια αγάπη λέμε εκείνη που προετοιμάζει όσους την επιλέγουν εν Θεώ και διά τον Θεό να αφιερώνονται ολοκληρωτικά στον Θεό, και όχι εκείνη για κάποια επίγεια και εντελώς ανάξια λόγου πράγματα. <Αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως και εγώ σας αγάπησα· κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν, το να θυσιάσει δηλαδή κανείς τη ζωή του για τους φίλους του.> Καθιστά ήδη πιο φανερή, με την προσθήκη των λόγων αυτών, τη δύναμη των όσων έχουν ήδη προειπωθεί, δηλαδή την ανάγκη να έχουν οι μαθητές τη δική Του χαρά μέσα τους· και ανοιχτά λέει, ότι αυτό εντέλλομαι και αυτό διδάσκω να πράττουν και να φρονούν όσοι νομίζουν ότι πρέπει να με ακολουθούν, να ασκούν δηλαδή μεταξύ τους τέτοια αγάπη, σαν αυτήν που εγώ προηγουμένως έδειξα και εκπλήρωσα. Ποιο θα μπορούσε λοιπόν να θεωρήσει κανείς ως το μέτρο της αγάπης του Χριστού; Ο Ίδιος πάλι το υπέδειξε, λέγοντας ότι τίποτα δεν είναι ανώτερο από την εν λόγω αγάπη, η οποία παραγγέλλει να παραδώσει κανείς ακόμη και την ίδια του τη ζωή υπέρ αυτών που αγαπά.

Εγώ είμαι για σένα, λέει, η αιτία του θρήνου, προφανώς επειδή πέθανα και υπέστην ανήκεστα πάθη, και επιπλέον επειδή έχω απομακρυνθεί από τα μνήματα. Επειδή όμως ζω και είμαι παρών, άφησε τους θρήνους και στρέψου προς τη χαρά. Επομένως, η ερώτηση προέρχεται από Εκείνον που περιορίζει τον θρήνο. Διότι έπρεπε, ναι, έπρεπε ο Κύριος να γίνει ανορθωτής και αυτού του μέρους. Διότι, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, είχε ειπωθεί προς όλη την ανθρώπινη φύση, μέσω του πρώτου ανθρώπου ως απαρχής του γένους, το: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», ενώ προς τη γυναίκα ειδικώς, το: «Με λύπες θα γεννάς τέκνα». Επομένως, το να αφθονούν οι λύπες επικρεμόταν ως ποινή στη γυναίκα. Ήταν λοιπόν αναγκαίο, με τη φωνή Εκείνου που την καταδίκασε, να διαλυθεί το βάρος εκείνης της αρχαίας κατάρας, καθώς ο Σωτήρας μας Χριστός αφαιρούσε πλέον και το δάκρυ της γυναίκας, ή μάλλον ολόκληρου του γυναικείου φύλου, στο πρόσωπο της Μαρίας ως απαρχής. Διότι αυτή πρώτη από τις γυναίκες, αφού θλίφτηκε βαθιά για το πάθος του Σωτήρα και δοκίμασε λύπη για αυτόν, αξιώθηκε της φωνής που ανακόπτει το κλάμα, διαπερνώντας προφανώς η δύναμη του λόγου αυτού και σε ολόκληρο το γυναικείο φύλο, εφόσον και αυτό θλίβεται για τα τολμήματα κατά του Χριστού, τιμώντας την πίστη προς αυτόν, και λέγοντας σχεδόν εκείνο που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Μήπως δεν εμίσησα εκείνους που σε μισούν, Κύριε, και δεν έλιωνα για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τούς μίσησα, έγιναν εχθροί μου».

15. Έλεγε πάλι: Το κακό δεν πρέπει να γίνεται ούτε για αστείο. Διότι συμβαίνει στην αρχή κάποιος να πράττει το κακό γελώντας, αλλά αργότερα, ακόμα και χωρίς να το θέλει, προσκολλάται σε αυτό. 16. Έλεγε πάλι ότι δεν πρέπει κανείς να επιθυμεί την απαλλαγή από κάποιο πάθος απλώς για να αποφύγει τη θλίψη του, αλλά επειδή το μισεί πραγματικά, όπως λέει η Γραφή: «Με τέλειο μίσος τους μίσησα».

Ας μην προσθέσουμε, λοιπόν, αμαρτίες πάνω στις ανομίες μας. Έχω δε προσδοκία ελπίδας σε αυτό και παρηγοριά αγάπης ενώπιον του Κυρίου, ότι σε όλη μου τη ζωή δεν λοιδόρησα καθόλου τον Κύριο, και ανόητος λόγος δεν προήλθε από τα χείλη μου. Διότι αυτούς που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα με τέλειο μίσος, και τους εχθρούς σου τους αποστράφηκα οριστικά.

Πάντως είναι ολοφάνερο σε όσους ακούνε σε ποια μέλη της Εκκλησίας αποβλέπει ο έπαινος των οφθαλμών· οφθαλμός ήταν ο Σαμουήλ ο βλέπων (διότι έτσι ονομαζόταν), οφθαλμός ο Ιεζεκιήλ, ο οποίος είχε ταχθεί από τον Θεό ως σκοπός για τη σωτηρία εκείνων που προστατεύονταν από αυτόν, οφθαλμός ο Μιχαίας ο ορών, και ο Μωυσής ο θεώμενος, ο οποίος για τον λόγο αυτό ονομάστηκε και θεός, οφθαλμοί ήταν όλοι εκείνοι που είχαν ταχθεί για την καθοδήγηση του λαού. Αυτούς μάλιστα οι τότε άνθρωποι τους ονόμαζαν ορώντες· και τώρα, εκείνοι που αναπληρώνουν τη θέση τους στο σώμα της Εκκλησίας ονομάζονται κυρίως οφθαλμοί, εάν βλέπουν με ακρίβεια προς τον ήλιο της δικαιοσύνης, χωρίς να αμβλύνεται καθόλου η όρασή τους από τα έργα του σκότους, και εάν διακρίνουν το οικείο από το αλλότριο, γνωρίζοντας ότι καθετί φαινόμενο και πρόσκαιρο είναι αλλότριο προς τη φύση μας, ενώ οικείο είναι αυτό που προβάλλει ενώπιόν μας μέσω της ελπίδας, του οποίου η κτήση παραμένει στο διηνεκές αναφαίρετη. Έργο των οφθαλμών είναι επίσης να διακρίνουν το φιλικό από το εχθρικό, ώστε να αγαπούν μεν τον αληθινό φίλο με όλη τους την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη, και να επιδεικνύουν τέλειο μίσος εναντίον του εχθρού της ζωής μας.

«Θα λάβουν»: Όχι τις αισθητές πόλεις, αλλά τις νοητές, τις οποίες οικοδόμησε η αμαρτία. διότι αυτές, ως βδελυρές, τις απέρριψαν οι άγιοι. «Όχι αυτούς που μισούν»: Αναφέρεται στους ασεβείς, οι οποίοι δεν γνώρισαν τον Θεό ούτε Τον σεβάστηκαν. αυτούς ως μισητούς τους αποκήρυξε ο προφήτης. «Και στους εχθρούς»: Διότι προγνώριζε ο προφήτης ότι οι Ιουδαίοι θα επιδείξουν και μίσος και έχθρα προς τον Χριστό. και γι' αυτό προανήγγειλε το θράσος τους. «Τέλειο»: Ο Χριστός ομιλεί περί του λαού των Εβραίων. διότι τους απέρριψε παντελώς. «Σε εχθρούς»: Ο Αδάμ βοά προς τον Θεό: «Εσύ γνωρίζεις», λέει, «ότι κι αν έπεσα (έφταιξα), η καρδιά μου δεν απομακρύνθηκε από Εσένα, τον Θεό». «Δοκίμασέ με»: Ο πιστός άνθρωπος, αφού σώθηκε από τον Θεό, βοά προς τον Θεό και λέει: «εξέτασέ με και μάθε τις οδούς μου», αν και βεβαίως είναι γνωστές σε Εσένα, «ότι δεν παρέκκλινα ούτε δεξιά ούτε αριστερά». «Και δες»: Διότι τίποτε ενάντια στον νόμο της χάριτος δεν πράττει ο πιστός. και κατ' αλήθειαν είναι ο Χριστός. διότι δεν έπραξε ανομία, καθώς είναι γεγραμμένο: «ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του». «Και οδήγησε»: Διότι ο Χριστός ως Θεός, αφού έσωσε τον άνθρωπο, τον ελέησε αιωνίως, αναβιβάζοντάς τον στους ουρανούς.

Σε καμία περίπτωση· αντίθετα, και τους αγαπούσε, και τα πάντα έπραττε υπέρ αυτών. Και άλλοτε μεν λέει: «Η αγαθή μου επιθυμία και η δέησή μου προς τον Θεό υπέρ αυτών είναι για τη σωτηρία τους»· άλλοτε δε: «Θα ευχόμουν να γίνω εγώ ανάθεμα χωρισμένος από τον Χριστό υπέρ αυτών». Έτσι και ο Ιεζεκιήλ, βλέποντάς τους να σφαγιάζονται, έλεγε: «Αλίμονο, Κύριε, εσύ θα εξαλείψεις το υπόλοιπο του Ισραήλ;». Και ο Μωυσής: «Εάν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την». Τι λέει λοιπόν ο Δαβίδ; «Αυτούς που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα, και εξαιτίας των εχθρών σου κατατηκόμουν· με τέλειο μίσος τους μίσησα».

Εμείς όμως όχι μόνο δεν μισούμε τους παραβάτες, αλλά και τους ασπαζόμαστε ως φίλους, ενώ θα έπρεπε σε τέτοιους ανθρώπους ούτε καν να απευθύνουμε χαιρετισμό. Διότι «δεν υπάρχει ειρήνη για τους ασεβείς», λέει ο Κύριος· και τρώμε και πίνουμε μαζί με αυτούς, των οποίων οφείλουμε να αποφεύγουμε ακόμη και τη συνάντηση. Και ούτε καν να θεωρούμε ανθρώπους αυτούς που έχουν παραδώσει τον εαυτό τους στους δαίμονες και έχουν εναποθέσει τη ζωή τους σε άψυχες πέτρες και ξύλα. Ή μήπως δεν μας διδάσκει αλλού ο ίδιος προφήτης λέγοντας: «Μήπως, Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν έλιωνα από αγανάκτηση για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου»; Ας μιμηθούμε, λοιπόν, και εμείς τον προφήτη και ας μισήσουμε αυτούς που διαπράττουν τις παραβάσεις, ώστε να μην βρεθούμε συνεργοί της παράβασής τους εξαιτίας της αδιάκριτης κοινωνίας και συναναστροφής μας μαζί τους. Διότι με κάθε τρόπο πρέπει να αποστρεφόμαστε την κοινωνία μαζί τους, επειδή, έχοντας αποστραφεί το φως, πορεύονται στο σκοτάδι («Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;»), και επειδή, έχοντας αρνηθεί το όνομα του Χριστού, περιβάλλουν τον εαυτό τους με το όνομα του Βελίαρ («Και ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ Χριστού και Βελίαρ;»), και επειδή, αποφεύγοντας την είσοδο εδώ, περιφέρονται με μανία στους ναούς των ειδώλων, μολύνοντας τη ζωή τους με τα μιάσματα· «Και ποια συγκατάθεση υπάρχει μεταξύ του ναού του Θεού και των ειδώλων;»

Διότι τέτοια είναι τα καυχήματα των αγίων. Και σε άλλον ψαλμό, άλλωστε, λέει: Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν, και δεν κατατηκόμουν εξαιτίας των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα· έγιναν εχθροί μου. Όπως ακριβώς εκείνος που αγαπά το φως απεχθάνεται το σκοτάδι, έτσι και εκείνος που αγαπά τον νόμο του Θεού μισεί τους παράνομους λογισμούς και τις πράξεις, και η αποστροφή προς αυτά αποτελεί αγάπη προς τις επαγγελίες του νόμου. Αυτός, λοιπόν, που βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση, αναφωνεί: Βοηθός μου και αντιλήπτοράς μου είσαι εσύ· στους λόγους σου ήλπισα.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Είπε ο προφήτης Δαβίδ: Δεν υπάρχει αλήθεια στο στόμα τους. Και πάλι λέει: Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν αγανάκτησα εναντίον των εχθρών σου; Τους μίσησα με τέλειο μίσος, και έγιναν εχθροί μου. Και ο Σολομών λέει ότι οι δυσσεβείς υποκρίνονται την ευσέβεια. Και πάλι λέει: Γιε μου, ας μην σε πλανήσουν ασεβείς άνδρες, ούτε να βαδίσεις στον ίδιο δρόμο με αυτούς. Ο δε προφήτης Ησαΐας, ή μάλλον ο Κύριος μέσω του προφήτη, λέει: Γιους γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν· και πάλι, Δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς, λέει ο Κύριος.

Ιδού, σας τα έχω προείπει· εάν πλανήσουν κάποιον από εσάς, θα είναι ασυγχώρητος. Ιδού, σας τα έχω προείπει· κανείς δεν έχει εύλογη πρόφαση. Ιδού, σας τα έχω προείπει όλα· προσέχετε μην πλανηθείτε. Προσέξτε να μη δεχθείτε άλλον, ψευδόχριστο, αντί για εμένα τον αληθινό. Διότι πολλοί θα έρθουν στο όνομά μου, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Χριστός», και θα πλανήσουν πολλούς· και: «Ο καιρός είναι εγγύς». Μην πορευθείτε, λοιπόν, οπίσω τους. Βλέπετε πόσος λόγος γίνεται στις άγιες Γραφές για αυτούς. Γι' αυτό πολλές φορές σας υπενθύμισα για τους άθεους αιρετικούς, και τώρα σας παρακαλώ να μη συγκαταβείτε σε αυτούς σε κανένα πράγμα, ούτε σε βρώσεις ούτε σε πόσεις, ούτε με φιλία ή συναναστροφή, ούτε με αγάπη ή ειρήνη. Διότι εκείνος που εξαπατάται σε αυτά και συγκαταβαίνει σε αυτούς, καθιστά τον εαυτό του ξένο προς την Καθολική Εκκλησία. Ενώ ο αληθινός και άδολος μαθητής του Θεού αναφωνεί με παρρησία: «Εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα»· και ψάλλει τα λόγια του Δαβίδ: «Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν τηκόμουν από αγανάκτηση εναντίον των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα».

«Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου.» Και οι άγιοι μάρτυρες οργίζονταν εναντίον των τυράννων, δικαίως οργιζόμενοι. Και εάν οργιστώ εναντίον του δικού μου λογισμού, ο οποίος με χωρίζει από τον Θεό, αυτό είναι καλό. Εάν κάποιος με στερεί από τη σωτηρία, είναι καλό να οργιστώ και να μισήσω· εάν όμως με λυπεί κατά κόσμον και γίνεται πρόξενος ωφέλειας στερώντας μου τα υλικά, τότε μάλλον θα τον αγαπήσω παρά θα τον μισήσω. Ο φόνος είναι κακό· διότι μόνο στον Θεό ανήκει το να χωρίζει την ψυχή από το σώμα, σε Αυτόν δηλαδή που τα συνέδεσε· εάν όμως φονεύσω κατόπιν προσταγής του Θεού, είναι καλό· διότι καθετί που προέρχεται από τον Αγαθό είναι αγαθό. Κακό, επομένως, είναι να επιθυμούμε να αρπάξουμε αυτό που δεν είναι δικό μας, αλλά του Θεού. Η κατάκριση είναι κακή· διότι μόνο στον Θεό ανήκει το να κρίνει, και είναι κακό να αρπάζουν το αξίωμα του Θεού εκείνοι στους οποίους δεν έχει δοθεί από τον Θεό το δικαίωμα να κρίνουν. Η κενοδοξία και η υπερηφάνεια είναι κακές· διότι μόνο στον Θεό πρέπει το μεγαλείο και η δόξα.

XI. Λέγει προς αυτόν ο Ιωάσαφ: Όλα τα λόγια σου είναι καλά και θαυμαστά, και εγώ πίστεψα και πιστεύω, έχοντας μισήσει από καρδιάς κάθε ειδωλολατρία· διότι, και πριν να έλθεις σε εμένα, η ψυχή μου διέκειτο κάπως δυσμενώς και διστακτικά απέναντί της· τώρα όμως τη μίσησα με τέλειο μίσος, μαθαίνοντας από εσένα τη ματαιότητά τους και την αφροσύνη εκείνων που τα λατρεύουν.

Πότε περπάτησαν ή έλαβαν κάποια αίσθηση; Διότι ούτε όσοι στέκονται όρθιοι σκέφτηκαν ποτέ να καθίσουν, ούτε όσοι κάθονται φάνηκαν ποτέ να σηκώνονται. Αφού λοιπόν έμαθα από έναν άγιο άνδρα για το ειδεχθές, το δυσώδες και το αναίσθητο αυτών, καθώς και για τη σαθρότητα και την αδυναμία των δαιμόνων που ενεργούν μέσα τους και σας εξαπατούν μέσω αυτών, και αφού αποστράφηκα μετά βδελυγμίας την κακία τους και τους μίσησα με τέλειο μίσος, συντάχθηκα με τον ζωντανό και αληθινό Θεό· και σε Αυτόν θα δουλεύω μέχρι την τελευταία μου αναπνοή, ώστε να έλθει το πνεύμα μου στα δικά Του χέρια. Εφόσον λοιπόν με συνάντησαν τέτοια ανεκδιήγητα αγαθά, χαιρόμουν αφενός επειδή απαλλάχθηκα από τη δουλεία των πονηρών δαιμόνων, ανακλήθηκα από τη φοβερή αιχμαλωσία και περιλούστηκα από το φως του προσώπου του Κυρίου· αφετέρου όμως λυπόμουν και διχαζόταν η ψυχή μου, διότι εσύ ο ίδιος, ο κύριος και πατέρας μου, δεν συμμετείχες σε τέτοιες ευεργεσίες. Επειδή όμως φοβόμουν το αμετάπειστο της γνώμης σου, συγκρατούσα μέσα μου τη λύπη, μη θέλοντας να σε εξοργίσω, αλλά ικέτευα ακατάπαυστα τον Θεό να σε ελκύσει κοντά Του και να σε ανακαλέσει από τη μακρά εξορία την οποία ο ίδιος προξένησες στον εαυτό σου, αφού έγινες, αλίμονο, δραπέτης της ευσέβειας και υπηρέτης κάθε κακίας και ασέβειας.

Γι' αυτό πρέπει να κατανοήσουμε ότι από δική μας αιτία ενεργούμαστε από την αμαρτία. Διότι ελευθερωθήκαμε από την καταναγκαστική δουλεία. «Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου». Και εξαρτάται από εμάς πλέον, που ακούσαμε και μάθαμε τα προστάγματα του Πνεύματος, είτε να πορευόμαστε κατά σάρκα είτε κατά πνεύμα. Είναι όμως αδύνατον να πορευθούν κατά πνεύμα όσοι έχουν αγαπήσει τον έπαινο των ανθρώπων και την άνεση της σάρκας· και είναι αδύνατον να ζήσουν κατά σάρκα όσοι προτιμούν εκ διαθέσεως τα μέλλοντα από τα παρόντα. Γι' αυτό πρέπει εμείς που πλανηθήκαμε πολύ, να μισήσουμε πλέον τον έπαινο των ανθρώπων και την άνεση του σώματος, μέσα από τα οποία γεννιούνται οι πονηροί λογισμοί ακόμη και χωρίς να το θέλουμε, και με όλη μας τη διάθεση να πούμε στον Κύριο το ρητό του προφήτη: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν, και δεν έλιωνα από θλίψη για τους εχθρούς σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν για μένα εχθροί». Διότι πράγματι εχθροί του Θεού είναι οι πονηροί λογισμοί, αυτοί που εμποδίζουν να γίνει το θέλημά Του, εφόσον Εκείνος «θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας», ενώ εκείνοι μέσω της εμπαθούς προσκόλλησης μας πλανούν και μας απομακρύνουν από τη σωτηρία. Για αυτούς και ο Κύριος είπε ότι δεν εκπορεύονται από τον Αδάμ, αλλά από την καρδιά, και γι' αυτό μολύνουν τον άνθρωπο, και είναι φανερό ότι δεν προέρχονται από πιστή καρδιά, αλλά από κενόδοξη. «

Δεν έρχεται σε αντίθεση το «λίγοι είναι αυτοί που σώζονται». Διότι το «λίγοι» έχει λεχθεί εν συγκρίσει με τα άπιστα έθνη. Τα πλήθη όμως των σωζόμενων πιστών, των δικαίων, των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων, των οσίων και των λοιπών ομηγύρεων, με τη χάρη του Χριστού στη βασιλεία των ουρανών «θα πληθυνθούν περισσότερο από την άμμο». «Αναστήθηκα» από τους νεκρούς «και είμαι ακόμη μαζί σου», που ανέστησες εμένα, την ομήγυρή σου. Διότι έτσι οι οφθαλμοί των προφητών βλέπουν πνευματικά ως ήδη γενόμενα αυτά που δεν έχουν ακόμη συμβεί. «Εάν θανατώσεις τους αμαρτωλούς, Θεέ», δηλαδή τους δαίμονες και τους ασεβείς, αυτό είναι καλό· για να μην «καταλάβουν με ματαιότητες τις πόλεις σου», στις οποίες κατοικεί ο πιστός λαός σου. «Εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα, και για τους εχθρούς σου έλιωνα· με τέλειο μίσος τους μίσησα», επειδή σε μισούν και είναι εχθροί σου. Διότι είναι αθέμιτο ο φίλος του Θεού να αγαπά τους εχθρούς του Θεού.

Και εξαιτίας αυτού εκείνοι «έγιναν εχθροί μου. Δοκίμασέ με, Θεέ, και δες εάν υπάρχει σε εμένα οδός ανομίας, οδήγησέ με σε οδό αιώνια» και μην με αφήσεις μέχρι τέλους στην «οδό της ανομίας».

Γι' αυτό σας «διδάσκω την αλήθεια», «ώστε να εναποτεθεί η ελπίδα σας στον Κύριο» και να «πληρωθείτε από το Πνεύμα»· διότι το Πνεύμα είναι Θεός φιλαλήθης, όπως ο Πατέρας και ο Υιός· και εάν η ελπίδα σας δεν εναποτεθεί στον Κύριο, δεν θα «πληρωθείτε από το Πνεύμα»· και εάν δεν «πληρωθείτε από το Πνεύμα», δεν θα μισήσετε το ψεύδος με «τέλειο μίσος»· και εάν δεν μισήσετε το ψεύδος με «τέλειο μίσος», δεν θα κατανοήσετε την αλήθεια· και εάν δεν κατανοήσετε την αλήθεια, η γλώσσα σας δεν θα διδαχθεί καλά, διότι «εξαιτίας της αμαρτίας των χειλέων του ο αμαρτωλός πέφτει σε παγίδα», ενώ ο δίκαιος ξεφεύγει από αυτήν· και εάν η γλώσσα σας δεν διδαχθεί καλά, η σοφία δεν θα αναπαυθεί στην καρδιά σας —διότι «η γλώσσα των σοφών γνωρίζει καλά» και «στην καρδιά τους» αναπαύεται «η σοφία», και «από τους καρπούς του στόματος ενός ανθρώπου η ψυχή του θα γεμίσει με αγαθά», «και η ανταπόδοση των χειλέων του θα του αποδοθεί»—· και εάν η σοφία δεν αναπαυθεί στην καρδιά, δεν θα φωτιστεί με τον φωτισμό της γνώσης και της σύνεσης —διότι η «σοφία» του Κυρίου, λέει, «θα φωτίσει το πρόσωπο» του συνετού—· και εάν δεν φωτιστεί με τον φωτισμό της γνώσης και της σύνεσης, δεν θα επιθυμήσει τη σοφία, ούτε θα εκπαιδευτεί σε όσα είναι αντάξιά της —επιθυμήστε, λέει, ώ άνδρες, τη σοφία και ποθήστε την, και θα εκπαιδευτείτε—· και εάν δεν επιθυμήσει τη σοφία και δεν εκπαιδευτεί στα αντάξιά της, πώς άραγε θα την τιμήσει, ή πώς θα βασιλεύσει μαζί της εις τον αιώνα; «