Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:6

Του αυτού, ακολούθως, στο «κατ’ εἰκόνα», και απόδειξη ότι ο Θεός δεν έπλασε τον άνθρωπο σύνθετο από θνητή και αθάνατη φύση για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο ως τύπο και εικόνα της ενανθρωπήσεως και της σύνθεσης του Χριστού· λόγος δεύτερος. Με τα νοερά και προφητικά του μάτια, βλέποντας ο θεοπάτορας Δαβίδ τον Χριστό σαν να ήταν παρών κοντά του και μένοντας κατάπληκτος μπροστά στο μυστήριο της ενανθρωπήσεώς Του, απλώνει το χέρι προς Αυτόν και αναφωνεί: «Από εμένα έγινε θαυμαστή η γνώση σου· κραταιώθηκε, δεν θα μπορέσω να φθάσω ως αυτήν». Δηλαδή, λέει, από τη δική μου σύσταση της ψυχής και του σώματος, από τη δική μου διπλή κράση και σύνθεση, από τη δική μου ορατή και αόρατη σύσταση του ανθρώπου, από τη δική μου πραγματικά παράδοξη και ανέκφραστη φύση, από τη δική μου υλική και άυλη, καθ’ υπόστασιν, ένωση μέσα στη μήτρα, από εμένα έγινε θαυμαστή η γνώση σου. Γιατί σε βλέπω μέσα σε μένα τυπικώς, σαν σε κάποιο κάτοπτρο, και βλέπω τον εαυτό μου μέσα σε σένα φυσικώς. Και αυτό το βεβαιώνομαι περισσότερο, ακούγοντάς σε να λες μέσα από τη Γραφή: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωση».

«Έγινε θαυμαστή η γνώση σου από εμένα, κραταιώθηκε, δεν μπορώ να την προσεγγίσω». Αυτό που λέει είναι το εξής: Ότι υπάρχουν πάρα πολλά άλλα τα οποία έχουν γίνει από τον Θεό σε αυτόν, και δεν είναι σε θέση να τα κατανοήσει. Διότι ξεπερνά τη δύναμή μου, λέει, και η γνώση τους βρίσκεται πέρα από τη δική μου αντίληψη, ώστε να μην μπορώ να τα ανακαλύψω ή να τα εκφράσω.

Βλέποντας, λοιπόν, όπως είναι γραμμένο στον Εκκλησιαστή, ότι «είπα: θα γίνω σοφός, αλλά η σοφία απομακρύνθηκε από εμένα πολύ πιο πέρα από ό,τι ήταν, και είναι βαθύ βάθος· ποιος θα τη βρει;» και αυτό που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «έγινε θαυμαστή η γνώση Σου σε εμένα, κραταιώθηκε, δεν μπορώ να τη φτάσω», καθώς και αυτό που λέει ο Σολομώντας: «η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο», πολλές φορές σκέφτηκα να συγκρατηθώ και να σταματήσω να γράφω· ναι, πιστέψτε με. Για να μη φανεί, όμως, ότι σας λυπώ ούτε ότι ωθώ εκείνους ανάμεσά σας, οι οποίοι ερεύνησαν και φιλονίκησαν, να καταπέσουν στην ασέβεια εξαιτίας της σιωπής μου, πίεσα τον εαυτό μου να γράψει λίγα, και αυτά τα απέστειλα στη θεοσέβειά σας. Διότι, ακόμη και αν η κατάληψη της αλήθειας, όπως ακριβώς είναι, βρίσκεται τώρα μακριά από εμάς λόγω της αδυναμίας της σάρκας, εντούτοις είναι δυνατόν, όπως είπε ο ίδιος ο Εκκλησιαστής, «να γνωρίσει κανείς την αφροσύνη των ασεβών και, αφού τη βρει, να πει ότι είναι πιο πικρή από τον θάνατο». Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, επειδή το γνωρίζω αυτό και έχω τη δυνατότητα να το βρω, έγραψα, ξέροντας ότι για τους πιστούς η καταδίκη της ασέβειας αποτελεί επαρκή γνώση για την ευσέβεια. Διότι, αν και δεν είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τι ακριβώς είναι ο Θεός, είναι όμως δυνατόν να πούμε τι δεν είναι. Γνωρίζουμε δε ότι δεν είναι όπως ο άνθρωπος και ότι δεν είναι θεμιτό να επινοούμε και να αποδίδουμε σε Αυτόν τίποτα από τα κτιστά.

ΕΡΩΤΗΣΗ Πʹ. Από πού προέρχεται το να εκλείπουν από τη διάνοια οι αγαθοί λογισμοί και οι μέριμνες που είναι αρεστές στον Θεό, και πώς πρέπει να ενεργούμε για να μην το παθαίνουμε αυτό; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Δαβίδ λέγει: «Ενύσταξε η ψυχή μου από την ακηδία», είναι ολοφάνερο ότι αυτό συμβαίνει από τον νυσταγμό και την αναισθησία της ψυχής. Διότι, όταν η ψυχή γρηγορεί και νήφει, δεν εκλείπει από αυτήν η θεάρεστη μέριμνα και ο αγαθός λογισμός, αλλά βλέπει τον εαυτό της να υπολείπεται έναντι αυτών. Διότι, εάν ο σωματικός οφθαλμός δεν επαρκεί για τη θεωρία ούτε καν λίγων από τα δημιουργήματα του Θεού, ούτε χορταίνει έχοντας δει κάτι μόνο μία φορά, αλλά, παρότι βλέπει διαρκώς το ίδιο πράγμα, δεν παύει εντούτοις να το κοιτάζει· πόσο μάλλον ο οφθαλμός της ψυχής, εάν γρηγορεί και νήφει, δεν θα είναι ανεπαρκής για τη θεωρία των θαυμασίων και των κριμάτων του Θεού; Διότι λέγει η Γραφή: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή»· και αλλού: «Θαυμαστή έγινε η γνώση σου σε εμένα· κραταιώθηκε, δεν μπορώ να τη φθάσω»· και πολλά παρόμοια. Εάν λοιπόν λείπει από την ψυχή ο αγαθός λογισμός, είναι φανερό ότι της λείπει ακόμη ο φωτισμός· όχι επειδή εκλείπει εκείνο που φωτίζει, αλλά επειδή νυστάζει εκείνο που οφείλει να φωτισθεί.

Για τον λόγο αυτόν και τώρα ο λόγος, αφού διέτρεξε γρήγορα τα ξένα πράγματα, είναι νωθρός και γεμάτος οκνηρία απέναντι στην εξέταση των δικών του· αν και δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς τον Θεό από τον ουρανό και τη γη περισσότερο από ό,τι μέσα από τη δική μας κατασκευή, εφόσον βέβαια εξετάσει τον εαυτό του με σύνεση· όπως λέει ο προφήτης: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου μέσα από εμένα»· δηλαδή, αφού μελέτησα βαθιά τον εαυτό μου, διδάχθηκα το αξεπέραστο μεγαλείο της σοφίας σου. Και είπε ο Θεός: Ας ποιήσουμε άνθρωπο.

Τα δόντια αποτελούν ταυτόχρονα όργανα της φωνής, παρέχοντας ισχυρή στήριξη στη γλώσσα, αλλά και υπηρέτες της τροφής, καθώς άλλα μεν την κόβουν, άλλα δε την αλέθουν. Και έτσι, εξετάζοντας τα πάντα με τον πρέποντα λογισμό και κατανοώντας την εισπνοή του αέρα διά του πνεύμονα, τη διατήρηση της θερμότητας στην καρδιά, τα όργανα της πέψης, τους οχετούς του αίματος, μέσα από όλα αυτά θα αντικρίσεις την ανεξιχνίαστη σοφία Εκείνου που σε δημιούργησε, ώστε να πεις και εσύ μαζί με τον προφήτη: «Εθαυμαστώθη η γνώσις σου εξ εμού». Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, για να προσέχεις τον Θεό· στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας.

Διότι, ας τον εξετάσουμε, από πού ισχυρίζεται ότι έχει αποκτήσει την πλήρη κατανόησή της; Άραγε από την κοινή έννοια; Όμως αυτή μας υποδεικνύει το ότι υπάρχει ο Θεός, όχι το τι ακριβώς είναι. Μήπως, τότε, από τη διδασκαλία του Πνεύματος; Από ποια διδασκαλία; Ή πού βρίσκεται αυτή καταγεγραμμένη; Δεν είναι ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, εκείνος που ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσεως, λέγοντας: «Στάθηκε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, ξεπέρασε τις δυνάμεις μου· μου είναι αδύνατον να την φθάσω»; Ο δε Ησαΐας, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε για τη θεία ουσία; Αυτός, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό αναφωνεί λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;». Και το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, ποια διδασκαλία μας άφησε για την ουσία του Θεού; Αυτός, ο οποίος, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας Οικονομίας, σαν να τον έπιασε ίλιγγος μπροστά στο απροσπέλαστο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!»

Περί του Πνεύματος. Ας έχει θάρρος κάθε ψυχή που ερευνά τα υψηλότερα θεία ζητήματα, αν διαθέτει τέτοιο οφθαλμό ώστε να τα αναζητά και να βλέπει όσα είναι αόρατα στις αισθήσεις, και αν, αναζητώντας με αυτόν τον τρόπο, δύναται, σύμφωνα με το γεγραμμένο, να κατοικεί πλησίον του ίδιου του αναζητουμένου. Διότι έχει γραφτεί: «Εάν αναζητάς, αναζήτει, και κατοίκει κοντά μου». Και κατοικεί τότε, όταν αναζητά με πίστη. Διότι, ακόμη και αν συμβεί να μην το βρει, δεν απομακρύνεται από το να κατοικεί μέσα στην πίστη προς το αναζητούμενο, αλλά λέγει σύμφωνα με τον μακάριο Δαβίδ: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, κραταιώθηκε, δεν θα μπορέσω να τη φθάσω», και σύμφωνα με τον πατέρα του σεληνιαζομένου: «Πιστεύω, Κύριε· βοήθησε την απιστία μου». Έχοντας λοιπόν αυτόν τον σκοπό, ας ερευνήσουμε με πίστη περί της φύσεως του Αγίου Πνεύματος, ζητώντας τη γνώση από το ίδιο το αναζητούμενο. Διότι αυτό είναι το αναζητούμενο, και αυτό είναι που παρέχει τη γνώση περί του εαυτού του. Όπως δε έχουμε διδαχθεί από αυτό διά των θείων Γραφών, αυτό είναι που ανέδειξε τους αγίους, και παρέχει τη θεία ζωή σε εκείνους που ζητούν τον Θεό από αυτό. Είναι δε ανάγκη αυτό να είναι τιμιότερο από όσους το λαμβάνουν, διότι αυτοί γίνονται άγιοι όταν αυτό επιφοιτήσει, και φθείρονται όταν αυτό τους εγκαταλείψει. Ενώ αυτό υπάρχει πάντοτε, όντας πηγή της αΐδιας ζωής.

Διότι το να θεωρεί κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ίδια την ουσία του επί πάντων Θεού, αποτελεί γνώρισμα μεγάλης υπερηφάνειας και έπαρσης· διότι, με την αλαζονεία τους, σχεδόν επισκιάζουν ακόμη και εκείνον που είπε: «Πάνω από τα άστρα θα θέσω τον θρόνο μου». Μήπως ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, δεν ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσης, λέγοντας: «Υπήρξε πολύ θαυμαστή η γνώση Σου για εμένα»; Και ο Ησαΐας, ο οποίος έφθασε στη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε περί της θείας ουσίας; Ο οποίος, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό διακηρύσσει λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;»

Ας ενθυμείται κάθε ψυχή που αναζητά τα θειότερα, εάν διαθέτει τέτοιον οφθαλμό, ώστε να ερευνά τέτοια ζητήματα και να βλέπει όσα είναι αόρατα στις αισθήσεις, και εάν, αναζητώντας τα με αυτόν τον τρόπο, δύναται να κατοικεί πλησίον του ίδιου του αναζητουμένου, σύμφωνα με το γεγραμμένο· διότι έχει γραφεί: «εάν αναζητάς, να αναζητάς και να κατοικείς κοντά μου»· κατοικεί δε τότε, όταν αναζητά με πίστη. Διότι, ακόμη και αν συμβεί να μην το βρει, δεν απομακρύνεται από το να κατοικεί μέσα στην πίστη του αναζητουμένου, αλλά λέει κατά τον μακάριο Δαβίδ: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα· κραταιώθηκε· δεν θα μπορέσω να την φθάσω»· και κατά τον πατέρα του σεληνιαζομένου: «Πιστεύω, Κύριε, βοήθει μου την απιστία». Έχοντας, λοιπόν, αυτόν τον σκοπό, ας ερευνήσουμε με πίστη περί της φύσεως του Αγίου Πνεύματος, ζητώντας τη γνώση από το ίδιο το αναζητούμενο.

Διότι η ακριβέστατη επίγνωση του Πατέρα δημιουργείται στις διάνοιες των πιο φιλομαθών μέσω του Υιού, όπως ακριβώς και ο ίδιος κάπου διαβεβαίωσε λέγοντας προς τον Θεό και Πατέρα: «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Και πάλι: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου από εμένα». Διότι, επειδή γνωρίσαμε τον Υιό, γνωρίσαμε από αυτόν εκείνον που τον γέννησε. Επειδή μέσω και των δύο εισάγεται η έννοια του άλλου, και με την ονομασία του Πατέρα συντρέχει οπωσδήποτε και η ανάμνηση αυτού που γεννήθηκε· ενώ πάλι με την αναφορά στον Υιό συμβαδίζει το όνομα εκείνου που τον γέννησε. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο ο Υιός είναι σαν μια θύρα και οδός που οδηγεί στην επίγνωση του Πατέρα. Έτσι λέει και ο ίδιος: «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού»· διότι πρέπει προηγουμένως εμείς να μάθουμε, στο μέτρο του δυνατού, τι είναι κατά φύση ο Υιός, και έπειτα με αυτόν τον τρόπο, σαν από ακριβέστατη εικόνα και αποτύπωμα, να κατανοήσουμε καλά το αρχέτυπο. Διότι ο Πατέρας οράται μέσα στον Υιό, και σαν σε καθρέφτη διαφαίνεται μέσα στη φύση του δικού του γεννήματος. Και αν αυτό είναι αληθινό, όπως πράγματι είναι αληθινό, ας ντροπιαστεί πάλι ο θεομάχος Αρειανός.

Διότι παρατήρησε πώς θα διαπιστώσουμε ότι δεν αγνοούσαν το γεγονός ότι είναι Θεός και Υιός του Θεού· αλλά όταν ο Θεός δήλωσε ότι ο ίδιος είναι η οδός, δεν κατάλαβαν και πολύ καλά αυτό που φάνηκε να λέγεται αινιγματικά, και μόνο ως προς αυτό θα σταθεί εναντίον τους η κατηγορία της άγνοιας. Διότι γι' αυτό ακριβώς, αφού τους έλεγξε εν συντομία ότι δεν θα μπορέσουν να κατανοήσουν τα όσα τους ειπώθηκαν έμμεσα, έπειτα προβάλλοντας από εδώ και πέρα έναν κοινό λόγο για όλους και διδάσκοντας με σαφήνεια ότι θα στερηθεί και αυτήν ακόμη τη γνώση του Πατέρα όποιος αγνοήσει τον Υιό, εφόσον οι μαθητές είχαν ήδη ομολογήσει την πίστη τους, εύλογα επιβεβαιώνει τη γνώση τους λέγοντας: «Από τώρα τον γνωρίζετε και τον έχετε δει». Το «από τώρα», βέβαια, το λέει όχι αναγκαστικά από εκείνη την ώρα ή την ημέρα κατά την οποία τους έλεγε αυτά τα λόγια· αλλά το «από τώρα» το λέει αντιπαραβάλλοντας προς την αρχαία και παλαιά εποχή τον νεοφανή και νέο καιρό της δικής του παρουσίας, κατά τον οποίο έγινε λαμπρότερη για τους ανθρώπους σε όλη την οικουμένη η γνώση περί του Πατέρα μέσω του Υιού. Γι' αυτό ακριβώς και στο βιβλίο των Ψαλμών λέει απευθυνόμενος προς τον Θεό και Πατέρα: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου εξαιτίας μου». Διότι, έχοντας δει τον Υιό να διαπρέπει με θαύματα που ξεπερνούν τη λογική και να κατορθώνει εύκολα με θεοπρεπή εξουσία ό,τι θα ήθελε, θαυμάσαμε από αυτό τη γνώση του Πατέρα, κατανοώντας ότι αυτή δεν είναι διαφορετική από εκείνη του Υιού που προήλθε από αυτόν.

Εκείνος που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι, δεν κατανοεί; Και σε άλλο σημείο λέει: Κύριε, με δοκίμασες και με γνώρισες· εσύ γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου· εσύ κατανόησες τους διαλογισμούς μου από μακριά· την πορεία μου και την ανάπαυσή μου εσύ τις εξιχνίασες· και όλες τις οδούς μου τις προείδες· διότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου. Ιδού, Κύριε, εσύ γνώρισες τα πάντα· τα έσχατα και τα αρχαία. Εσύ με έπλασες και έθεσες πάνω μου το χέρι σου. Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε μένα, κραταιώθηκε, και δεν μπορώ να τη φτάσω. Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί, εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει το δεξί σου χέρι. Και είπα: Άραγε το σκοτάδι θα με καταπατήσει και η νύχτα θα γίνει φως στην τρυφή μου; Διότι το σκοτάδι δεν θα σκοτεινιάσει από εσένα, και η νύχτα θα φωτιστεί σαν την ημέρα· όπως είναι το σκοτάδι της, έτσι είναι και το φως της.

Η γνώση σου στάθηκε θαυμαστή για εμένα. Υπερβαίνει, λέγει, τη δική μου δύναμη, και η γνώση αυτών βρίσκεται πέρα από τη δική μου δυνατότητα κατανόησης, ώστε να μην μπορώ ούτε να τα εξιχνιάσω ούτε να τα εκφράσω. Διότι όσα και αν πω, αποδεικνύονται μικρά και ελάχιστα απέναντι στη θεϊκή δύναμη, η αντίληψη της οποίας διαφεύγει από τη δική μου μικρότητα και μηδαμινότητα.

Ο Παύλος προσπαθεί μεν να φθάσει, δεν λέω βέβαια στη φύση του Θεού, διότι γνώριζε ότι αυτό είναι παντελώς αδύνατο, αλλά μόνο στα κρίματα του Θεού. Επειδή όμως δεν βρίσκει διέξοδο ούτε στάση στην ανάβασή του, ούτε η πολυπραγμοσύνη της διάνοιας καταλήγει σε κάποιο φανερό πέρας, καθώς πάντοτε διαφαίνεται κάτι που υπολείπεται, ω του θαύματος (για να πάθω και εγώ το ίδιο), με έκπληξη κατακλείει τον λόγο, και ονομάζει το πράγμα αυτό πλούτο και βάθος του Θεού, και ομολογεί το ακατάληπτο των κριμάτων του Θεού, εκφωνώντας σχεδόν τα ίδια με τον Δαβίδ, ο οποίος άλλοτε μεν ονομάζει τα κρίματα του Θεού μεγάλη άβυσσο, τον πυθμένα της οποίας δεν είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς ούτε με μέτρηση ούτε με τις αισθήσεις, άλλοτε δε λέει, ξεκινώντας από τον εαυτό του και τη δική του σύσταση, ότι η γνώση αποδείχθηκε θαυμαστή και ότι κραταιώθηκε σε βαθμό που ξεπερνά τη δική του δύναμη και ικανότητα σύλληψης.

Πολλές πραγματείες ανάλωσαν όλη τους τη σπουδή γύρω από το δικό μας [το ανθρώπινο] σώμα, και αν ανατρέξεις στην ιατρική, θα διαπιστώσεις πόσα μας εξηγεί για τη χρησιμότητα των δικών μας [οργάνων], και πόσες κρυφές οδούς, οι οποίες συγκοινωνούν αθέατα για την ενιαία λειτουργία του σώματος, ανακάλυψε μέσω των ανατομικών εγχειρήσεων σχετικά με την εσωτερική μας κατασκευή· αγωγούς του πνεύματος, υδραγωγούς του αίματος, την έλξη της αναπνοής, την εγκατάσταση της εστίας της θερμότητας στην καρδιά, τη διαρκή κίνηση του περικάρδιου πνεύματος. Μύρια όσα έχουν φιλοσοφηθεί από αυτούς, για τα οποία κανείς μας δεν είναι γνώστης, επειδή δεν αφιερώσαμε καθόλου χρόνο σε αυτό το μέρος της έρευνας, ώστε να γνωρίσει ο καθένας τον εαυτό του, το ποιος πραγματικά είναι. Είμαστε πιο πρόθυμοι να γνωρίσουμε τον ουρανό παρά τους εαυτούς μας. Επομένως, μην περιφρονείς το θαύμα που κρύβεται μέσα σου· διότι είσαι μεν μικρός, όπως νομίζεις, όμως η έρευνα, όταν σε προσεγγίσει, θα σε βρει μεγάλο. Για τον λόγο αυτόν ο σοφός Δαβίδ, ξέροντας να εξετάζει τον εαυτό του με ακρίβεια, λέει: «Εθαυμαστώθη ἡ γνῶσίς σου ἐξ ἐμοῦ». Τη γνώση για Σένα την ανακάλυψα με θαυμαστό τρόπο. Από πού; Από εμένα τον ίδιο. «Εθαυμαστώθη ἡ γνῶσίς σου ἐξ ἐμοῦ»· έχοντας δηλαδή κατανοήσει την τέχνη που υπάρχει μέσα μου και με πόση σοφία κατασκευάστηκε το σώμα μου, μέσα από αυτό το μικρό κατασκεύασμα εννόησα τον μεγάλο Δημιουργό.

Αν και υπάρχουν πολλές πραγματείες για το σώμα μας και όχι λίγοι από τους προγενεστέρους μας ανάλωσαν σε αυτό όλη τους τη σπουδή, ακόμη και αν προστρέξεις στην ιατρική, θα διαπιστώσεις όσα αυτή μας διηγείται για τη χρησιμότητα των μελών μας, πόσες κρυμμένες οδούς ανακάλυψε στις ανατομικές της έρευνες σχετικά με την εσωτερική μας κατασκευή, οι οποίες συνυπάρχουν στο αφανές, καθώς και διάφορες ενέργειες που συντείνουν σε μία αρμονική λειτουργία, αυτήν του σώματος: τους αγωγούς του αέρα, τις διώρυγες του αίματος, την έλξη της αναπνοής, την εγκατάσταση της εστίας της θερμότητας στην καρδιά, τη διαρκή κίνηση του περικαρδιακού πνεύματος. Μύρια άλλα έχουν εξεταστεί φιλοσοφικά από εκείνους, για τα οποία κανείς από εμάς δεν έχει εμπειρία, επειδή δεν αφιερώσαμε καθόλου χρόνο σε αυτό το τμήμα της έρευνας, ούτε φροντίσαμε να γνωρίσει ο καθένας τον εαυτό του, ποιος πραγματικά είναι. Μας είναι πιο εύκολο να γνωρίσουμε τον ουρανό παρά τους εαυτούς μας. Επομένως, μην καταφρονείς το θαύμα που κρύβεται μέσα σου· διότι μπορεί να είσαι μικρός, όπως νομίζεις, αλλά καθώς προχωρά η μελέτη, θα σε αναδείξει μεγάλο. Γι' αυτό ο σοφός Δαβίδ, γνωρίζοντας να εξετάζει με ακρίβεια τον εαυτό του, λέει: «Εθαυμαστώθη η γνώσις σου εξ εμού», δηλαδή, μπόρεσα να ανακαλύψω τη γνώση σχετικά με τα θαυμάσιά σου. Από πού; Από εμένα τον ίδιο· διότι, κατανοώντας την τέχνη που υπάρχει μέσα μου, με πόση σοφία κατασκευάστηκε το σώμα μου, μέσα από αυτό το μικρό αλλά θαυμαστό κατασκεύασμα αντιλήφθηκα τον μεγάλο Δημιουργό.

Αναλογιστείτε λοιπόν το πλήθος και το μέγεθος των χαρισμάτων του Θεού προς εμάς, και το πώς προσφέρει τον εαυτό Του σε εμάς, προβάλλοντάς τον ως υπόδειγμα αγαθοεργίας. Και θα παραλείψω τώρα τις έμφυτες ευεργεσίες που μας παραχώρησε, στις οποίες και μόνο αποβλέποντας ο Δαβίδ έλεγε προς Αυτόν: «έγινε θαυμαστή η γνώση Σου σε μένα, ενισχύθηκε, δεν μπορώ να την φθάσω»· αλλά θα μιλήσω τώρα για τα εξωτερικά αγαθά και όσα βρίσκονται γύρω μας, και αυτά θα τα αναφέρω συνοπτικά. Διότι όλα τα ορατά και τα αόρατα τα δημιούργησε για τον άνθρωπο· επειδή δεν δημιούργησε για τον άνθρωπο μόνο τον ουρανό και τη γη και το νερό, τον αέρα και τη φωτιά και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά, τα κάθε λογής είδη των ζώων ή των φυτών, τα οποία δεν είναι καν δυνατόν να απαριθμήσουμε λεπτομερώς, αλλά και τα ίδια τα πολυειδή και πολυάριθμα πλήθη των αγγέλων τα δημιούργησε για τον άνθρωπο, ορίζοντας άλλους μεν ως καθοδηγητές του κόσμου και άρχοντες των εθνών, όπως ακριβώς μας διδάσκουν οι προφήτες του Θεού που διδάχθηκαν από Αυτόν, και άλλους ως λειτουργούς για εκείνους που πρόκειται να κληρονομήσουν την αιώνια σωτηρία, όπως μας αποκάλυψε ο μέγας Παύλος, έχοντας διδαχθεί και αυτός από τον Θεό. Και γιατί αναφέρομαι σε όλα όσα δημιουργήθηκαν από Αυτόν; Διότι και ο Ίδιος έγινε άνθρωπος για χάρη μας. Και ποιος λόγος θα μπορούσε να περιγράψει τα λόγια που εκστόμισε για χάρη μας ο Ίδιος, τον τρόπο ζωής, τις αρετές που μας υπέδειξε ο Ίδιος, το μέγεθος των θαυμάτων που για εμάς επιτέλεσε αυτοπροσώπως;

«Εθαυμαστώθη»: Ο Θεός λέει στον άνθρωπο: Σε έκανα γνωστό σε όλη την κτίση, καθιστώντας σε πιο τιμημένο από όλους. «Εκραταιώθη»: Διότι, όταν ο άνθρωπος παρέβη την εντολή, έχασε και την παρρησία του και δεν μπορεί πλέον να αντιμιλήσει στις ουράνιες δυνάμεις. «Πού πορευθώ»: Διότι το Άγιο Πνεύμα δεσπόζει επί πάντων, των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων. Επειδή ο Αδάμ, αφού παρέβη την εντολή, κατέφυγε σε φυγή, όπως νόμιζε. «Και από του προσώπου»: Διότι ο οφθαλμός του Θεού επιβλέπει τα πάντα, ώστε όποιος νομίζει ότι διαφεύγει της προσοχής, πλανάται. «Εάν αναβώ»: Σημαίνει (όπως σήμαινε η προφητεία), ότι ο άνθρωπος επρόκειτο να αναβεί στον ουρανό, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός. «Εάν καταβώ»: Το Άγιο Πνεύμα υποδήλωνε την κάθοδο του Χριστού και Θεού στον Άδη για τον άνθρωπο. Διότι, κατεβαίνοντας εκεί, τον κατέτρωσε, δηλαδή τον καθαίρεσε. «Εάν αναλάβω»: Σημαίνει τον καιρό της αναστάσεως· διότι τότε ο άνθρωπος έβγαλε φτερά σαν αετός και ξεπήδησε από το μνήμα, όπως από φωλιά. «Και κατασκηνώσω»: Ως θάλασσα αναφέρει αυτήν του βίου· διότι στο τέλος σαρκώθηκε ο Θεός και σώθηκε ο άνθρωπος. «Και γαρ εκεί»: Διότι και μετά τη σωτηρία του ανθρώπου, ενώ κολυμπά ακόμη στη βιωτική θάλασσα, το χέρι του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Και είπα»: Σημαίνει το σκότος που έγινε κατά το Πάθος· διότι μέσα σε αυτό πραγματοποιήθηκε η σωτηρία για τον άνθρωπο.

Διότι βεβαίως δεν έχουμε ανάγκη τη δύναμή Του μόνο για να έλθουμε στην ύπαρξη, αλλά και για να υπάρχουμε και να διατηρούμαστε. «Η γνώση Σου αποδείχθηκε θαυμαστή από εμένα, στάθηκε κραταιά· είναι αδύνατον να την φθάσω». Άλλος αναφέρει: «Με υπερβαίνει». Αντί δε του «Εκραταιώθη», έτερος αναφέρει: «Υψώθηκε υπέρμετρα».

Αυτό δε που λέγει, είναι το εξής: Και την πρόνοιά σου απολαμβάνω, και μολονότι γνωρίζω ότι προγνωρίζεις τα πάντα και ότι με δημιούργησες εκ του μηδενός, εντούτοις δεν δύναμαι να έχω πλήρη, ακριβή και σαφή γνώση περί εσού, αλλά «Εθαυμαστώθη», δηλαδή, με υπερέβη, υψώθηκε πάνω από εμένα, έγινε υπερβολικά ισχυρή για να μπορέσει να κατανοηθεί από τους δικούς μου λογισμούς· τόσο θαυμαστή είναι, τόσο μεγάλη. Τι συμβαίνει λοιπόν; Εάν είναι μεν θαυμαστή και μεγάλη, δύναται άραγε να κατανοηθεί;

Γι' αυτό, αφού είπε, «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα», πρόσθεσε: «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας». Ένας άλλος μεταφραστής λέει, «παραμείνω». «Διότι και εκεί» (άλλος λέει, «Ακόμη και εκεί») «το χέρι σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά σου». Ως πνεύμα και πρόσωπο εννοεί τον ίδιο τον Θεό. Δηλαδή, πού να πορευθώ μακριά από εσένα; Τα πάντα γεμίζεις, σε όλα είσαι παρών, όχι κατά ένα μέρος, αλλά ολόκληρος ταυτόχρονα στα πάντα. Και αναφέροντας τα πάνω, τα κάτω, πλάτος, μήκος, βάθος, ύψος, φανερώνει ότι Αυτός είναι παντού παρών. Και δεν είπε, «Όπου κι αν πάω, θα με ακολουθήσεις και θα με κρατήσεις»· αλλά, «Όπου κι αν πάω, εκεί είσαι»· δηλαδή, «Εκεί σε βρίσκω να με προλαβαίνεις». Γι' αυτό λέει, «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα». Και εάν δεν τη γνωρίζεις με ακρίβεια, λέει, πώς γνωρίζεις ότι είναι θαυμαστή; Διότι ξεπερνά τον λογισμό μου, διότι νικά τη διάνοιά μου. Επειδή και την ηλιακή ακτίνα δεν μπορούμε να την κατανοήσουμε με σαφήνεια, και όμως ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο τη θαυμάζουμε περισσότερο· έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τη γνώση του Θεού· ούτε την αγνοούμε παντελώς· διότι γνωρίζουμε ότι υπάρχει, και ότι είναι φιλάνθρωπος, και ότι είναι αγαθός, και ότι είναι χρηστός, και επιεικής, και ότι βρίσκεται παντού· το τι όμως είναι ως προς την ουσία Του, ή σε ποιο μέγεθος είναι τα όσα αναφέρθηκαν, ή πώς είναι πανταχού παρών, αυτό το αγνοούμε.

Αφού λοιπόν αναφέρθηκε σε εκείνα εξαιτίας των οποίων «εθαυμαστώθη ἡ γνῶσίς σου», και αφού διακήρυξε το προγνωστικό, το δημιουργικό, το προνοητικό, το ακατάληπτο και το ανερμήνευτο της ουσίας Του· πάλι διηγείται μία άλλη δύναμή Του, η οποία είναι και αυτή γεμάτη από πολλή απορία, εάν επιχειρηθεί να ερευνηθεί με λογισμούς. Διότι και αυτή είναι ακατάληπτη.

Και αν γνωρίζει, πώς έλεγε προηγουμένως, ότι «Έγινε θαυμαστή η γνώση Σου σε εμένα, έγινε κραταιά· μου είναι αδύνατον να τη φθάσω»; Κατά κύριο λόγο, λοιπόν, εκείνο έχει ειπωθεί για τον Ίδιο, ενώ τούτο για τα έργα Του. Αν όμως και τούτο αναφέρεται στον Ίδιο, θα λέγαμε το εξής: ότι γνωρίζει πως είναι θαυμαστός, πως είναι μέγας, πως είναι ύψιστος. Το τι είναι όμως ως προς την ουσία Του (διότι πάλι τα ίδια θα επαναλάβω), και πώς είναι η μεγαλωσύνη Του, και ποιος είναι ο τρόπος αυτών που ειπώθηκαν, το αγνοεί. Αλλά αυτή η άγνοια αποτελεί απόδειξη της γνώσης, έστω κι αν είναι παράδοξο αυτό που λέγεται. Επειδή και για τη θάλασσα, αγνοούμε πόσο μεγάλη είναι, και όμως, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο κυρίως γνωρίζουμε τη θάλασσα, επειδή αγνοούμε το μέτρο της. Αν, πάλι, κάποιος ισχυρίζεται ότι γνωρίζει την ποσότητά της, αυτός είναι προπαντός που την αγνοεί. Επομένως, υπάρχει διακήρυξη γνώσης που ελέγχει και αποκαλύπτει την άγνοια, και υπάρχει άγνοια που μας επιμαρτυρεί τη γνώση.

Γι' αυτό έλεγε: «Στη μεγαλωσύνη του δεν υπάρχει τέλος». Αλλά, όπως ακριβώς η μεγαλωσύνη του είναι άπειρη, έτσι είναι και η σύνεσή του. Γι' αυτό και, αφού είπε: «Μέγας είναι ο Κύριός μας», πρόσθεσε: «Και η σύνεσή του δεν έχει αριθμό». Και η γνώση του όμως είναι θαυμαστή· γι' αυτό και έλεγε: «Αναδείχθηκε θαυμαστή η γνώση σου για εμένα· αποδείχθηκε τόσο ισχυρή, που δεν μπορώ να την προσεγγίσω».

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου, Λόγοι κατά Ιουδαίων, Λόγος πρώτος. αʹ. Θα επιθυμούσα σήμερα να σας παραδώσω τα υπόλοιπα στοιχεία του θέματος, για το οποίο σας μίλησα προηγουμένως, και να δείξω με μεγαλύτερη σαφήνεια πώς ο Θεός είναι ακατάληπτος. Διότι περί αυτού εκφωνήσαμε την περασμένη Κυριακή εκείνους τους πολλούς και μακροσκελείς λόγους, οπότε και παρουσιάσαμε ως μάρτυρες τόσο τον Ησαΐα, όσο και τον Δαβίδ και τον Παύλο. Διότι ο μεν πρώτος αναφωνούσε: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;», ο δε δεύτερος τον ευχαριστούσε για την ακαταληψία του, λέγοντας: «Θα σε δοξολογήσω, διότι αναδείχθηκες φοβερά θαυμαστός· θαυμαστά είναι τα έργα σου»· και πάλι: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε σχέση με εμένα, υπερίσχυσε, αδυνατώ να τη φτάσω».

Γι' αυτό σας προτρέπω να αποφεύγετε τη μανία τους· διότι εγώ τουλάχιστον θεωρώ πως είναι έσχατη μανία το να φιλονικεί κανείς ισχυριζόμενος ότι γνωρίζει τι είναι ο Θεός κατά την ουσία Του. Και για να μάθεις ότι αυτό αποτελεί έσχατη μανία, θα σας το αποδείξω μέσα από τους προφήτες. Διότι οι προφήτες όχι μόνο φαίνεται να αγνοούν το τι είναι ο Θεός κατά την ουσία Του, αλλά απορούν ακόμη και για τη σοφία Του, ως προς το πόσο μεγάλη είναι· καίτοι βέβαια η ουσία δεν προέρχεται από τη σοφία, αλλά η σοφία πηγάζει από την ουσία. Όταν όμως οι προφήτες δεν μπορούν να κατανοήσουν με ακρίβεια ούτε καν αυτήν, πόσης μανίας θα ήταν δείγμα το να νομίζει κανείς ότι μπορεί να υποτάξει την ίδια την ουσία στους δικούς του συλλογισμούς; Ας ακούσουμε λοιπόν τι λέει ο προφήτης γι' αυτήν: «Έγινε θαυμαστή η γνώση Σου για εμένα». Ή μάλλον ας αναφέρουμε τα πιο πάνω λόγια: «Θα σε δοξολογήσω, διότι έγινες φοβερά θαυμαστός». Τι σημαίνει «φοβερά»; Πολλά πράγματα τα θαυμάζουμε απλώς, χωρίς ωστόσο να αισθανόμαστε φόβο, όπως το κάλλος των κιόνων, τις τοιχογραφίες, την ομορφιά των σωμάτων. Από την άλλη, θαυμάζουμε το πέλαγος της θάλασσας και τον απέραντο βυθό, αλλά με φόβο, όταν σκύβουμε να κοιτάξουμε το βάθος του. Έτσι λοιπόν και ο προφήτης, αφού έσκυψε στο απέραντο και αχανές πέλαγος της σοφίας του Θεού και ένιωσε ίλιγγο, θαύμασε με πολύ φόβο και υποχώρησε, αναφωνώντας και λέγοντας: «Θα σε δοξολογήσω, διότι έγινες φοβερά θαυμαστός· θαυμαστά είναι τα έργα Σου». Και πάλι: «Έγινε θαυμαστή η γνώση Σου για εμένα, αποδείχθηκε κραταιή, και είναι αδύνατον να την φτάσω».

Αυτά έλεγε και ο Ησαΐας φιλοσοφώντας: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Δεν είπε: ποιος τη διηγείται, αλλά: «Ποιος θα τη διηγηθεί», και με τον τρόπο αυτό απέκλεισε και το μέλλον. Και ο μεν Δαβίδ λέει: «Η γνώση σου αποδείχθηκε θαυμαστή για εμένα»· ο δε Ησαΐας δεν αναφέρεται μόνο στον εαυτό του, αλλά διακηρύσσει ότι αυτή η διήγηση έχει αποκλειστεί από ολόκληρη την ανθρώπινη φύση.

Έτσι θεωρώ ότι ο θείος παράδεισος είναι διπλός. Και αληθινά οι θεοφόροι πατέρες μάς το παρέδωσαν, διδάσκοντας άλλοι με τον έναν τρόπο και άλλοι με τον άλλον. Είναι δε δυνατόν να εννοήσουμε ως «παν ξύλο» (κάθε δέντρο) την επίγνωση της θείας δυνάμεως που προέρχεται από όλα τα κτίσματα, όπως λέει ο θείος απόστολος: «Διότι τα αόρατα αυτού κατανοούνται και καθορώνται από την κτίση του κόσμου μέσω των δημιουργημάτων». —Από όλες δε αυτές τις έννοιες και τις θεωρίες, η υψηλότερη από τη φύση της είναι αυτή που αφορά εμάς, δηλαδή της δικής μας σύστασης, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «Θαυμαστή αναδείχθηκε η γνώση σου από εμένα», δηλαδή από τη δική μου κατασκευή. Αυτή όμως ήταν επισφαλής για τον Αδάμ, ο οποίος ήταν νεοδημιούργητος, για τις αιτίες που προαναφέραμε —ή (να εννοήσουμε) ως μεν ξύλο της ζωής τη θειότερη έννοια που πηγάζει από όλα τα αισθητά και την μέσω αυτών αναγωγή προς τον γενεσιουργό, δημιουργό και αίτιο των πάντων, πράγμα που ονόμασε και «παν ξύλο», ως κάτι πλήρες και αδιαίρετο που προσφέρει τη μέθεξη μόνο του καλού, ως δε ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού την αισθητή και ηδονική βρώση, η οποία φαινομενικά μεν είναι γλυκιά, στην πραγματικότητα όμως καθιστά αυτόν που μετέχει σε αυτήν κοινωνό κακών. Διότι λέει ο Θεός: «Από κάθε δέντρο μέσα στον παράδεισο θα τρως ελεύθερα», εννοώντας νομίζω το εξής: μέσω όλων των κτισμάτων ανέβα προς εμένα τον ποιητή, και γεύσου έναν καρπό από όλα, εμένα, την όντως ζωή.

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

Από τον ίδιο λόγο, σχετικά με το χωρίο: Ότι «ούτε ο ίδιος ο κάτω κόσμος δεν θα μπορούσε να τον χωρέσει», διαβεβαίωνε ο Ιωάννης, ο πρόδρομος του Λόγου, η μεγάλη φωνή της αλήθειας. Εύκαιρο θα ήταν και για μένα, μπροστά σε αυτόν τον άγιο και μεγάλο δάσκαλο της αλήθειας, βλέποντας το μέγεθος της σοφίας που του δόθηκε από τον Θεό, να πω αυτό που ο Δαβίδ, ο επισημότερος των προφητών και βασιλέων, έχοντας εκπλαγεί από το άπειρο της μεγαλειότητάς Του στα πάντα, αναφώνησε ένθεα προς τον Θεό λέγοντας: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, κραταιώθηκε, είναι αδύνατον να την φθάσω», όπως ήταν δίκαιο, περιγράφοντας την απερίγραπτη δύναμη αποκλειστικά και μόνο με τον θαυμασμό, μην έχοντας πού αλλού να στηρίξει την πολυκίνητη βάση της ψυχής του σχετικά με τα ανέφικτα· και εγώ, όπως είπα, να αρκεστώ στο να αποκομίσω τον αγιασμό που πηγάζει από τον θαυμασμό της σύνεσης του σοφού δασκάλου, και να μην ερευνώ περιττά, πώς και για ποιο λόγο αντίθετα με την ιστορία, τα ονόματα τα οποία η θεία φωνή έδωσε μυστικά στους αγίους, ο δάσκαλος τα εναλλάσσει μεταξύ τους, ονομάζοντας εδώ τον υιό της βροντής, τον Ιωάννη, «πρόδρομο».

Ψαλμός ρλη΄ Εις το τέλος, ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, με δοκίμασες» μέσα από πειρασμούς «και με γνώρισες», εσύ που προγνωρίζεις τα πάντα, «και το κάθισμά μου και την έγερσή μου», δηλαδή την ακρίβεια του βίου μου. «Και τους διαλογισμούς μου από μακριά» γνωρίζεις, και «το μονοπάτι του βίου μου» και το άμετρο της ζωής μου, σαν να μετρούσες με σχοινί, «εσύ τα εξιχνίασες». «Και όλες μου τις οδούς προείδες, διότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου» ούτε κατά του νόμου σου ούτε κατά πιστού σου ανθρώπου. Και αυτό δεν το αγνοείς, Κύριε, «εσύ που γνωρίζεις όλα τα έσχατα και τα αρχαία. Εσύ με έπλασες και έθεσες πάνω μου το χέρι σου» για να με βελτιώσεις περισσότερο. Και «έγινε θαυμαστή η γνώση σου εξαιτίας μου». Από τη δική μου διάπλαση προκαλεί θαυμασμό το άμετρο της σοφίας σου. «Έγινε τόσο κραταιά, που δεν θα μπορέσω προς αυτήν» να ατενίσω. «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Διότι το πνεύμα σου και το πρόσωπό σου πληρούν τα πάντα απερίγραπτα. Εάν κάποιος επιχειρήσει να σου ξεφύγει, και γίνει κάποια ξένη φύση και «αναβεί στον ουρανό, ή κατασκηνώσει στον πυθμένα της θάλασσας», και στην άβυσσο και στα καταχθόνια, θα σε βρει εκεί, επειδή τα πάντα πληροίς. Και «το σκότος και η νύχτα ενώπιόν σου θα φωτιστούν σαν ημέρα». «

Είναι δε διπλός και αυτός πάλι, στεκόμενος απέναντι σε εμάς που αποτελούμαστε από δύο φύσεις· ποιος είναι όμως αυτός; Ολόκληρη η ορατή κτίση και, εννοώ, η αόρατη που βρίσκεται μέσα μας, για τα οποία ακριβώς μιλάει και ο θείος Παύλος μαζί με τον προφήτη Δαβίδ: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», και ο Δαβίδ: «Θαυμαστή έγινε η γνώση σου από εμένα, δεν θα μπορέσω να την φτάσω»· δηλαδή, μέσα από τη δική μου κατασκευή και πλάση, η οποία μάλιστα κατέστη επισφαλής τότε, επειδή ο Αδάμ ήταν νεόπλαστος και δεν είχε ακόμη τη δύναμη να φτάσει στη θεωρία και την κατανόησή της.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΩΡΟΘΕΟ, ΛΕΙΤΟΥΡΓΟ Ο θείος γνόφος είναι το «απρόσιτο φως», στο οποίο λέγεται ότι κατοικεί ο Θεός, και το οποίο είναι αόρατο εξαιτίας της υπερβάλλουσας λαμπρότητάς του και ταυτόχρονα απρόσιτο λόγω της υπερβολής της υπερούσιας φωτοχυσίας του. Μέσα σε αυτόν εισέρχεται καθένας που αξιώνεται να γνωρίσει και να δει τον Θεό, ακριβώς με το να μην Τον βλέπει ούτε να Τον γνωρίζει· ευρισκόμενος αληθινά σε κατάσταση που υπερβαίνει την όραση και τη γνώση, γνωρίζει αυτό ακριβώς το γεγονός: ότι ο Θεός βρίσκεται επέκεινα όλων των αισθητών και των νοητών, και αναφωνεί προφητικά: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, αποδείχθηκε τόσο κραταιά, που δεν μπορώ να την προσεγγίσω».

Αγνοούσε βέβαια ο βδελυρός και θεοκατάρατος, εξαιτίας της αντίληψης που είχε για τους δικούς του θεούς, ότι η θεία δύναμη βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, έχοντας την ουσία της απερίγραπτη, και ότι συγκρατεί τα πάντα και βρίσκεται πέρα από τα πάντα, όπως λέει η ίδια μέσω του Ησαΐα προς εκείνους που νομίζουν ότι περιορίζεται σε ένα μικρό τόπο: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, λέει ο Κύριος, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου; Δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;». Σε σύγκριση με την οποία, αν συγκριθούν όλα με πολλή συγκατάβαση, ο ουρανός και τα αναρίθμητα αγγελικά τάγματα στον ουρανό, η γη και τα ζώα και οι άνθρωποι πάνω στη γη, ο αέρας και τα πουλιά που πετούν στον αέρα, και για να το πούμε συνοπτικά όλα τα ορατά και τα αόρατα, στέκονται σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, και είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και λογαριάστηκαν σαν το σάλιο του στόματος. [3] Διότι, γνωρίζοντας αυτό με ακρίβεια, και ο Δαβίδ έψαλλε: «Θαυμαστή φάνηκε η γνώση σου σε μένα, έγινε κραταιά, δεν μπορώ να την προσεγγίσω»· και υποδεικνύοντας το μέγεθός της, προσθέτει και λέει:

Έντευξη προς τον Θεό. Και πώς, ερχόμενος σε ένωση με τον Θεό και βλέποντας τη δόξα του Θεού να ενεργεί μέσα του, εκπλησσόταν. Πώς σε προσκυνώ μέσα μου, και πώς σε βλέπω μακριά; πώς σε κατανοώ μέσα μου, αλλά σε βλέπω στον ουρανό; Εσύ μόνο γνωρίζεις, που τα ενεργείς αυτά και λάμπεις σαν ήλιος άυλα μέσα στην υλική μου καρδιά. Εσύ που άφησες να διαυγάσει σε εμένα το φως της δόξας σου, Θεέ μου, μέσω του αποστόλου και μαθητή και δούλου σου, του παναγίου Συμεών, εσύ ο ίδιος και τώρα λάμψε σε εμένα και δίδαξέ με εν Πνεύματι να ψάλω σε εκείνον ύμνους καινούργιους μαζί και παλαιούς, θείους και κρυμμένους, για να θαυμαστεί εξαιτίας μου η γνώση σου, Θεέ μου, και να φανερωθεί ακόμη περισσότερο η πολλή σου σοφία, και όλοι να σε αινέσουν ακούγοντας, Χριστέ μου, ότι εγώ μιλώ με νέες γλώσσες με τη δική σου χάρη.

Διότι ποιος δεν θα φρίξει και ποιος δεν θα πενθήσει για την τύφλωση και τη σκοτοδίνη όσων μιλούν τώρα και καινοτομούν κατασκευάζοντας μια αίρεση πραγματικά ξένη, η οποία κατακρημνίζει τους πάντες στο ίδιο βάραθρο, και αυτούς που ρωτούν και αυτούς που ερωτώνται; Επειδή, είτε κατ' επίνοιαν χωρίζουν τον Λόγο είτε πραγματικά, σφάλλουν κακόβουλα πέφτοντας σε αίρεση και στις δύο περιπτώσεις· διότι ο πραγματικός χωρισμός προκαλεί τομή στον Λόγο, ενώ ο κατ' επίνοιαν προκαλεί σύγχυση, σαν να μην υπάρχει καθόλου διάκριση. Φρίξε, άνθρωπε, και γνώρισε τον ίδιο σου τον εαυτό. Μίλησε για τον εαυτό σου, μίλησε, εάν θέλεις κάτι. Ίσως να αναφωνήσεις και εσύ σαν τον Δαβίδ λέγοντας: «Θαυμαστή στάθηκε η σοφία σου και η γνώση σου για μένα, Θεέ μου». Ναι, εγκατάλειψε την περιέργεια, απόβαλε τη βλασφημία των λέξεων και πες πρώτα πώς θα σωθούμε εμείς, έπειτα πες πώς σώθηκες εσύ ο ίδιος, ώστε να μη φανείς ότι μας διδάσκεις μόνο με λόγια, αλλά και με έργα να μας κάνεις πιο πρόθυμους, εκτός και αν πρόκειται να καταδικάσεις και να κατακρίνεις τον εαυτό σου επειδή δεν έπραξες αυτά που λες, και γι' αυτόν τον λόγο παραβαίνεις τους λόγους, σαν να μην έκανες ποτέ αρχή σε τέτοια πράγματα. Τοποθέτησε την πέτρα πριν από τα θεμέλια· διότι στον αέρα δεν στέκεται κανένα κτίσμα. Εφάρμοσε τις εντολές του Χριστού, της πέτρας, του οικοδόμου της θείας Εκκλησίας, του νέου λαού των λογικών προβάτων. Πράξε και μίλησε κτίζοντας πάνω στην πέτρα, ή μάλλον άφησε και τον εαυτό σου να οικοδομηθεί από την πέτρα. Αυτός ας είναι για σένα και ποιμένας, Αυτός και αρχιτέκτονας, Αυτός και θεμέλιο της ζωής σου. Ποια η ανάγκη για στέγη πριν από τα θεμέλια;

«Θαυμαστή στάθηκε η γνώση σου σε εμένα!» Και ας λέει ο καθένας τα λόγια αυτά προς τον Ιωάννη ως θεοείκελο, αυτόν που περιέλαβε όλο το πλάτος της υπ' ουρανόν κτίσης με τα κηρύγματά του, αυτόν που περιπάτησε στα ίχνη της αβύσσου της σοφίας με τους στοχασμούς του· μέσω του οποίου οι πύλες του άδη καταργήθηκαν με το πλήρωμα της φωνής του Θεού, και ανέτειλε ο ήλιος της ορθοδοξίας· μέσω του οποίου η σοφία του κόσμου αποδείχθηκε μωρία, και τα πέρατα της γης γέμισαν με θεοσοφία· καθώς οι ρήτορες και οι σοφιστές καταποντίστηκαν, ενώ βασίλευσε η θεολογία του Ιωάννη. Και δεν γνωρίζω ποια λόγια θα μπορούσα να πω, που να είναι αντάξια της υπερυψωμένης αποστολικής μεγαλειότητας, παρά να παραχωρήσω τον ιερό έπαινο στα θεία στόματα που τον εγκωμίασαν πρωτύτερα.