Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 138:8

Διότι όσα είπα είναι μικρά και ελάχιστα. Επειδή η κατάληψη της θεϊκής δυνάμεως διαφεύγει από τη δική μου μικρότητα. Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί. Όμοιο με το: Ο ουρανός είναι θρόνος μου. Εάν κατεβώ στον άδη, παρίστασαι. Προφητεύει τη γενόμενη κάθοδο του Κυρίου στον άδη.

Περί του Πνεύματος. «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών.» Άλλο: «Εσείς όμως τον γνωρίζετε, και κοντά σας μένει.» Και ο Ησαΐας: «Αυτός που στερέωσε τον ουρανό και τη γη, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω σε αυτήν, καθώς και πνεύμα σε όσους περπατούν πάνω της·» και, «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη» και, «Το Πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας.» Βλέπεις πώς το Πνεύμα προτάσσεται του Πατρός;

«Και τώρα εισέλθετε στους βράχους και κρυφτείτε στη γη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του, όταν εγερθεί για να συντρίψει τη γη.» Αυτή είναι μία άλλη προτροπή προς τον οίκο του Ιακώβ, η οποία παρακαλεί για το συμφέρον του. Διότι όπως ακριβώς το «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου», και το «Ελάτε να πορευτούμε στο φως του Κυρίου», έτσι είναι και το τωρινό «Εισέλθετε στους βράχους και κρυφτείτε στη γη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου». Άραγε υπάρχει κάποιος που να παρερμηνεύει και να συκοφαντεί τόσο τη Γραφή, ώστε να νομίζει ότι συμβουλεύει να ξεφύγουν κάποιοι από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου, κρύβοντας τον εαυτό τους στις κοιλότητες των βράχων; Αντιθέτως, λέει: «Πού να πορευτώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί». Και πάλι λέει ο Κύριος: «Εάν κρυφτούν στον Κάρμηλο, από εκεί θα τους πιάσω· εάν φύγουν στη θάλασσα, εκεί θα δώσω εντολή στον δράκοντα και θα τους δαγκώσει». Πώς λοιπόν συμβούλευσε να προβάλουν την πέτρα ως σκέπη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου; —Αλλά μήπως ως τη μόνη απαλλαγή από τα κακά, όσα απαρίθμησε στη συνέχεια, εννοεί την είσοδο στη σκέπη της πέτρας, δηλαδή στο στερέωμα της πίστεως στον Χριστό; Εκεί ακριβώς όπου τοποθετήθηκε και ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να δει τον Θεό. Εκεί, λέει, «Εισέλθετε και κρυφτείτε στη γη», δηλαδή θάψτε τους εαυτούς σας. Για ποιο λόγο;

Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, διότι και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά σου.

«Με τον λόγο του Κυρίου», λέει ο Ψαλμωδός, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Και στο βιβλίο του Ιώβ είναι γραμμένο: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε». Και όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε κανέναν άλλον Λόγο, εκτός από τον Υιό, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν οι ουρανοί (διότι τότε δεν θα είχαν πλέον δημιουργηθεί μέσω του Κυρίου, εάν είχαν δημιουργηθεί μέσω κάποιου άλλου λόγου)· έτσι δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε και κάποιο άλλο Πνεύμα, το οποίο μαζί με τον Λόγο στερεώνει τις δυνάμεις των ουρανών. Και όταν ακούμε για Πνεύμα του στόματος, δεν το κατανοούμε με ανθρώπινο τρόπο, αλλά όπως αρμόζει στον Θεό, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον Λόγο. Διότι ούτε ο Λόγος είναι ένας απλός φθόγγος που διαλύεται, αλλά όπως λέει ο ψαλμωδός: «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος Σου παραμένει στον ουρανό». Ούτε το Πνεύμα είναι κάποια πνοή που διασκορπίζεται, αλλά έχει σταθερή υπόσταση και παραμένει. «Διότι πού να πάω μακριά από το Πνεύμα Σου;» λέει ο Δαβίδ, εφόσον δηλαδή αυτό είναι υπαρκτό, και έχει πληρώσει τα σύμπαντα, και κατέχει θεϊκή αξία. Διότι αυτό που είπε για το Πνεύμα, το ίδιο λέει και για το πρόσωπο του Θεού, και για τη δεξιά Του, αναφέροντας στη συνέχεια: «Και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, Εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τις φτερούγες μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας· γιατί και εκεί το χέρι Σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά Σου».

Είναι, λοιπόν, ευσεβές με αυτόν τον τρόπο να νοούμε τον Υιό ταυτόχρονα με τον Πατέρα. Εάν όμως, σαν σε υποκείμενο τόπο, νοούν κάποια υποβάθμιση του Υιού ως προς τον Πατέρα, ώστε από τη μία ο Πατέρας να κάθεται υπεράνω, από την άλλη δε ο Υιός να απωθείται στη συνέχεια προς τα κάτω, ας το ομολογήσουν αυτό, και εμείς θα σιωπήσουμε, αφού η ίδια η ενάργεια του πράγματος καταδεικνύει αμέσως το άτοπο. Διότι δεν διασώζουν ούτε τη λογική ακολουθία εκείνοι που δεν παραδέχονται ότι ο Πατέρας διήκει μέσα στα πάντα, ενώ η αντίληψη αυτών που φρονούν υγιώς πιστεύει ότι ο Θεός έχει πληρώσει τα πάντα· ούτε θυμούνται τον προφήτη που λέει: «Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών», αυτοί που μοιράζουν το πάνω και το κάτω στον Πατέρα και στον Υιό. Και για να αποσιωπήσω τον έλεγχο της αμάθειάς τους, αφού καθορίζουν τόπο για τα ασώματα όντα, με τι θα δικαιολογήσουν την τόσο αναίσχυντη μάχη και εναντίωσή τους προς τις Γραφές, δηλαδή το: «Κάθου εκ δεξιών μου», και το: «Εκάθισε στα δεξιά της μεγαλοσύνης του Θεού»; Διότι το δεξιό δεν δηλώνει την κατώτερη θέση —όπως είναι ο ισχυρισμός τους—, αλλά τη σχέση της ισότητας· χωρίς βέβαια να λαμβάνεται το δεξιό με σωματική έννοια —γιατί έτσι θα υπήρχε και κάτι αριστερό στον Θεό—, αλλά επειδή ο λόγος παριστάνει τη μεγαλοπρέπεια της τιμής προς τον Υιό μέσα από τις λέξεις που δηλώνουν την τιμή της συγκαθεδρίας.

«Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών.» Επομένως, εάν δεν υπάρχει κανένας τόπος όπου δεν είναι παρόν το Πνεύμα, και εφόσον το Πνεύμα γεμίζει τα πάντα, αυτός που γεμίζει τα πάντα είναι Θεός, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε ορθά από κάποιον ότι: «Το Πνεύμα του Κυρίου γέμισε την οικουμένη, και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής»· πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι αόρατο και ασαφές ότι, λόγω της φυσικής του ενώσεως με τον Θεό, το Πνεύμα είναι Θεός; Και αν συγκρατεί τα πάντα, πώς θα μπορούσε να είναι κτιστό ή δημιουργημένο, παρόλο που η λέξη «πάντα» περικλείει μέσα της, τρόπον τινά, κάθε είδος και γένος ουσίας, που προφανώς έχει δημιουργηθεί, και αποδεικνύει ολοφάνερα ότι εκείνο που τα συγκρατεί είναι διαφορετικό από όλα αυτά; Αυτό όμως που δεν συγκαταλέγεται στα πάντα, αλλά βρίσκεται έξω από τα «πάντα», φυσικά βρίσκεται υπεράνω των δημιουργημάτων, και υπερβαίνει τη φύση αυτών που γεμίζουν και συγκρατούνται από αυτό. Όμως, αυτό που είναι πάνω από την κτίση είναι ήδη Θεός· ή μήπως δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Συμφωνώ· μάθε όμως ότι πάλι θα πουν πως το Πνεύμα είναι κτιστό και δημιουργημένο. Διότι λέει κάπου ο Θεός, όπως ανέφερε κάποιος από τους παλαιότερους: «Εγώ είμαι ο Κύριος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, που κάνει την αυγή και την ομίχλη, και που βαδίζει πάνω στα ύψη της γης.» Α. Και όμως, φίλε μου, αυτό που μόλις αναφέρθηκε δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να βλάψει τη δόξα του Αγίου Πνεύματος, εκτός αν κάποιος έχει αδρανή και διεφθαρμένο νου.

Βλέπεις λοιπόν πώς δικαιολογημένα έχει αποκληθεί λαός όντως μωρός και ασύνετος· διότι, μη μπορώντας να ανασηκώσουν το μάτι της διανοίας ούτε κατ' ελάχιστον από τα επίγεια, αποδεικνύουν αληθινό αυτό που ελέχθη γι' αυτούς: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν, και κύρτωσε διαπαντός τη ράχη τους»· διότι των μεν άλογων ζώων οι ράχες έχουν κυρτωθεί, καθώς αυτό το σχήμα το έχουν από τη φύση τους, και δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το όρθιο. Αλλά και ο νους των Ιουδαίων έγινε, κατά κάποιον τρόπο, σαν των κτηνών, και γέρνει πάντα προς τα κάτω, και δεν βλέπει τίποτα από τα επουράνια. Ή μήπως, καθοδηγούμενοι άριστα από το ίδιο το γεγονός προς αυτόν τον συλλογισμό, δεν σκεπτόμαστε και δεν κρίνουμε γι' αυτούς το αληθές; Διότι, αν πράγματι αναλογίζονταν τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό, πώς θα αναζητούσαν τον ασώματο σε κάποιον τόπο; Και πώς, πες μου, λέγοντας τόσο απερίσκεπτα για τον Θεό που γεμίζει τα πάντα το «Πού είναι;», δεν έρχονται σε αντίθεση με ολόκληρη τη θεία Γραφή, μολονότι ο θεσπέσιος μελωδός, αναπτύσσοντας τον λόγο περί Θεού όσο είναι δυνατόν, και αποδίδοντάς Του την ιδιότητα να πληροί τα πάντα, λέει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Αν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί, αν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών· αν πάρω τα φτερά μου την αυγή και πορευθώ στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά σου».

«Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί, εάν κατεβώ στον άδη, παρίστασαι· εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και πορευθώ στα έσχατα της θάλασσας, διότι και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει η δεξιά σου». Αυτοί όμως, ριψοκίνδυνα και αντιπαραθέτοντας τη δική τους γνώμη στις φωνές του Πνεύματος, υποβάλλουν τον Μονογενή σε ορισμούς και περιορισμούς, καίτοι όφειλαν ως προς αυτό να κάνουν μια αναγκαία και χρήσιμη σκέψη. Διότι, αν βέβαια έχει γεμίσει τους ουρανούς και τα έσχατα της γης, δηλαδή τα μέρη του άδη, πώς δεν είναι εξαιρετικά παράλογο να του προσάπτουν τον όρο του περιορισμού, χωρίς καν να αναλογιστούν ότι, αν το πρόσωπό του, δηλαδή το Πνεύμα -διότι αποκαλεί το Πνεύμα πρόσωπο του Υιού- πληροί τα πάντα, πώς θα μπορούσε ο ίδιος να βρεθεί εντός περιορισμού, έστω και αν ισχυρίζεται κανείς ότι πρόκειται για τον περιορισμό του Θεού και Πατρός; Αλλά, παρ' όλα αυτά, θα διαπράξει ύβρη, αν περιορίσει το ασώματο και αν θέσει μέτρο σε αυτό που δεν έχει πέρας. Διότι το να λέγεται ότι περιέχεται ουσιωδώς από τον Θεό και Πατέρα, τι άλλο φανερώνει από το ότι έχει πεπερασμένη ουσία, όπως ακριβώς συμβαίνει βεβαίως και με καθένα από τα δημιουργήματά του, τα οποία με ασφάλεια και αλήθεια θα παραδεχτούμε ότι περιέχονται; Επειδή είναι σώματα, έστω κι αν τυχόν δεν είναι σαν τα δικά μας.

«Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει η δεξιά σου». Διότι το θείο είναι παντεπόπτη και, επιπλέον, παντοδύναμο, και κανείς δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από το άγρυπνο μάτι του. Επειδή είπε: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά. Μήπως θα μπορούσε κάτι να κρυφτεί από εμένα;» Αλλά κανείς δεν θα μπορούσε ποτέ να αποφύγει τη συμφορά που του επιβλήθηκε από θεϊκό πρόσταγμα, διότι «Το υψωμένο χέρι ποιος θα το αποτρέψει;» σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Ποιο μέσο άραγε θα μας ωφελήσει; Ή με ποιον τρόπο γενικά θα μπορέσουμε να προστατευθούμε, όταν ο Θεός καθορίζει ότι πρέπει να υποστούμε τη δοκιμασία;

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ψάλλοντας ο μακάριος Δαβίδ, και απευθύνοντας τα λόγια του προς τον Θεό: «Πού να πάω μακριά από το Πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου το πρωί και κατασκηνώσω στα έσχατα της θάλασσας, ακόμη και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά σου.» Εφόσον, λοιπόν, αποκαλεί το Πνεύμα και πρόσωπο του Πατρός, επειδή εικονίζει μέσω της θεοπρεπούς ενέργειας την ουσία από την οποία προέρχεται· το αποκαλεί δε και χέρι, λόγω της παντουργικής δύναμης που ενυπάρχει σε αυτό, πώς θα μπορούσε να μην είναι Θεός, ενωμένο κατ' ουσίαν με τον Πατέρα, προερχόμενο από αυτόν και ευρισκόμενο μέσα σε αυτόν, ακριβώς όπως και το χέρι δεν είναι χωρισμένο από το ανθρώπινο σώμα, αλλά μάλλον είναι συνδεδεμένο με αυτό και φυσικά ριζωμένο;

Άλλο. Λέει κάπου ο Θεός: «Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» Και προφανώς τα γεμίζει, όντας πανταχού παρών μέσω του Πνεύματος. Γνωρίζοντας αυτό ο Ψαλμωδός έλεγε: «Πού να πάω μακριά από το Πνεύμα σου; Εάν ανέβω στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί.»

«Εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών.» Εάν λοιπόν διά του Πνεύματος ο Θεός πληροί τα πάντα, και είναι πανταχού παρών, άρα το Πνεύμα είναι Θεός, το οποίο πληροί τα πάντα ως Θεός.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Κάποιοι, όπως έμαθα, περιφέρουν λόγια άπιστα και γεμάτα από την έσχατη γελοιότητα, μιλώντας «από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Διότι, όπου δεν διαφαίνεται το κάλλος της αλήθειας, εκεί οπωσδήποτε ο πατέρας του ψεύδους εκχέει τον ανθρωποκτόνο ιό της σκαιότητας που υπάρχει μέσα του. Μαθαίνω λοιπόν ότι κάποιοι, από υπερβολική ασυνεσία, υποστηρίζουν και λένε ότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού, όταν έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε με σάρκα με αυτούς που βρίσκονται στη γη, άφησε τους ουρανούς κενούς από τη θεότητά Του. Αυτό όμως δεν είναι τίποτε άλλο από το να ισχυρίζονται ότι είναι μετρήσιμος ως προς την ποσότητα, ότι έχει φύση που μπορεί να περιοριστεί, και ότι μένει σε κάποιον τόπο όπως τα σώματα, δηλαδή όπως τα υπόλοιπα κτίσματα. Αγνοούν ίσως ότι το θείο είναι ασώματο, χωρίς σχήμα, αμερές, δεν μετριέται με ποσότητα, δεν περιγράφεται από τόπο, αλλά γεμίζει τα πάντα και υπάρχει μέσα σε όλα, όντας αχώρητο από την ίδια του τη φύση. Διότι έχει γραφτεί: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει».

Διότι κάποιοι από τους Έλληνες είπαν ότι ο Θεός είναι η ψυχή του κόσμου· και άλλοι, ότι η εξουσία του φτάνει μόνο μέχρι τον ουρανό, και όχι πλέον και στη γη. Και κάποιοι, έχοντας πλανηθεί μαζί με αυτούς, χρησιμοποιώντας κακώς το ρητό που λέει, «Και η αλήθειά σου φτάνει έως τα νέφη», τόλμησαν να περιορίσουν την πρόνοια του Θεού μέχρι τα νέφη και τον ουρανό, και να αποξενώσουν από τον Θεό τα επίγεια· λησμονώντας τον ψαλμό που λέει, «Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών».

Ας φροντίσουμε λοιπόν, αδελφοί, για την αλήθεια, ώστε η αλήθεια να μας περικυκλώσει. Διότι εδώ, εάν κάποιος διαπράξει κάτι κακό και καταγγελθεί στον άρχοντα, διαφεύγοντας σε άλλους τόπους ίσως σωθεί. Από το πρόσωπο του Θεού όμως πού να φύγουμε; Σύμφωνα με εκείνον που λέει: Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμά σου και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί, εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, ακόμη και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει η δεξιά σου.

Εκείνος που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι, δεν κατανοεί; Και σε άλλο σημείο λέει: Κύριε, με δοκίμασες και με γνώρισες· εσύ γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου· εσύ κατανόησες τους διαλογισμούς μου από μακριά· την πορεία μου και την ανάπαυσή μου εσύ τις εξιχνίασες· και όλες τις οδούς μου τις προείδες· διότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου. Ιδού, Κύριε, εσύ γνώρισες τα πάντα· τα έσχατα και τα αρχαία. Εσύ με έπλασες και έθεσες πάνω μου το χέρι σου. Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε μένα, κραταιώθηκε, και δεν μπορώ να τη φτάσω. Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί, εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει το δεξί σου χέρι. Και είπα: Άραγε το σκοτάδι θα με καταπατήσει και η νύχτα θα γίνει φως στην τρυφή μου; Διότι το σκοτάδι δεν θα σκοτεινιάσει από εσένα, και η νύχτα θα φωτιστεί σαν την ημέρα· όπως είναι το σκοτάδι της, έτσι είναι και το φως της.

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

ΙΣΤ΄. Είναι λοιπόν φοβερό, αδελφοί, το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού· φοβερό είναι και το πρόσωπο του Κυρίου απέναντι σε όσους πράττουν το κακό, το οποίο εξαφανίζει την κακία με πανωλεθρία· φοβερή είναι και η ακοή του Θεού, η οποία αντιλαμβάνεται τη φωνή του Άβελ μέσα από το σιωπηλό αίμα· φοβερά και τα πόδια που καταλαμβάνουν την πονηρία· φοβερή και η παρουσία Του που γεμίζει τα πάντα, ώστε να μην υπάρχει πουθενά τρόπος να αποφύγει κανείς την κίνηση του Θεού, ούτε αν πετάξει στον ουρανό, ούτε αν κατεβεί στον άδη, ούτε αν αποδράσει προς την ανατολή, ούτε αν κρυφτεί στα βάθη ή στα πέρατα της θάλασσας. Πριν από εμένα φοβάται και ο Ναούμ ο Ελκεσαίος, στα λόγια με τα οποία δημοσιοποιεί την προφητεία κατά της Νινευή, τον ζηλωτή Θεό και τον Κύριο που εκδικείται με οργή τους αντιπάλους Του, και ο οποίος μεταχειρίζεται τόση περίσσεια αυστηρότητας, ώστε να μην υπολείπεται δεύτερη εκδίκηση κατά των πονηρών. Διότι, όταν ακούω τον Ησαΐα να απειλεί τον λαό των Σοδόμων και τους άρχοντες των Γομόρρων, και να λέει: «Γιατί να δεχθείτε κι άλλες πληγές, αυξάνοντας την ανομία;», σχεδόν γεμίζω από φρίκη και συγχύζομαι από τα δάκρυα. Δεν είναι δυνατόν, λέει, να βρεθεί επιπλέον πληγή για την επιπλέον αμαρτία· τόσο πολύ τα έχετε διατρέξει όλα και έχετε εξαντλήσει κάθε είδος πληγής, προκαλώντας πάντοτε κάποια νεότερη εξαιτίας της δικής σας κακίας.

Διότι ύψωσε το βλέμμα σου προς τον ουρανό και κατανόησε με τον λογισμό σου τα κατώτατα βάθη, άπλωσε τη διάνοιά σου στα πλάγια και στα άκρα της σύστασης του σύμπαντος και αναλογίσου, ποια είναι η δύναμη που τα συγκρατεί αυτά, αποτελώντας τρόπον τινά έναν σύνδεσμο των πάντων. Και θα δεις πώς αυτομάτως, κατά την ενθύμηση της θείας δυνάμεως, χαράσσεται στη διάνοιά σου το σχήμα του σταυρού, το οποίο κατέρχεται από τα ύψη προς τα βάθη και εκτείνεται εγκάρσια προς τα πέρατα των άκρων. Αυτό το σχήμα ύμνησε και ο μέγας Δαβίδ στους λόγους του, λέγοντας: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό (αυτό είναι το ύψος), εάν καταβώ στον άδη (αυτό είναι το βάθος), εάν αναλάβω τις πτέρυγές μου την αυγή (δηλαδή την ανατολή του ηλίου — αυτό είναι το πλάτος), ή εάν κατασκηνώσω στα έσχατα της θάλασσας (διότι έτσι ονομάζει τη δύση — αυτό είναι το μήκος)». Βλέπεις πώς διαζωγραφίζει το σχήμα του σταυρού μέσα από τα λόγια του; Εσύ είσαι, λέγει, εκείνος που διαπερνά τα πάντα και γίνεται ο σύνδεσμος των πάντων, εμπεριέχοντας όλα τα πέρατα μέσα στον εαυτό σου· επάνω είσαι εσύ, κάτω εσύ παρευρίσκεσαι, σε τούτο το πέρας βρίσκεται το χέρι σου και στο έτερο η δεξιά σου καθοδηγεί.

«Εθαυμαστώθη»: Ο Θεός λέει στον άνθρωπο: Σε έκανα γνωστό σε όλη την κτίση, καθιστώντας σε πιο τιμημένο από όλους. «Εκραταιώθη»: Διότι, όταν ο άνθρωπος παρέβη την εντολή, έχασε και την παρρησία του και δεν μπορεί πλέον να αντιμιλήσει στις ουράνιες δυνάμεις. «Πού πορευθώ»: Διότι το Άγιο Πνεύμα δεσπόζει επί πάντων, των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων. Επειδή ο Αδάμ, αφού παρέβη την εντολή, κατέφυγε σε φυγή, όπως νόμιζε. «Και από του προσώπου»: Διότι ο οφθαλμός του Θεού επιβλέπει τα πάντα, ώστε όποιος νομίζει ότι διαφεύγει της προσοχής, πλανάται. «Εάν αναβώ»: Σημαίνει (όπως σήμαινε η προφητεία), ότι ο άνθρωπος επρόκειτο να αναβεί στον ουρανό, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός. «Εάν καταβώ»: Το Άγιο Πνεύμα υποδήλωνε την κάθοδο του Χριστού και Θεού στον Άδη για τον άνθρωπο. Διότι, κατεβαίνοντας εκεί, τον κατέτρωσε, δηλαδή τον καθαίρεσε. «Εάν αναλάβω»: Σημαίνει τον καιρό της αναστάσεως· διότι τότε ο άνθρωπος έβγαλε φτερά σαν αετός και ξεπήδησε από το μνήμα, όπως από φωλιά. «Και κατασκηνώσω»: Ως θάλασσα αναφέρει αυτήν του βίου· διότι στο τέλος σαρκώθηκε ο Θεός και σώθηκε ο άνθρωπος. «Και γαρ εκεί»: Διότι και μετά τη σωτηρία του ανθρώπου, ενώ κολυμπά ακόμη στη βιωτική θάλασσα, το χέρι του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Και είπα»: Σημαίνει το σκότος που έγινε κατά το Πάθος· διότι μέσα σε αυτό πραγματοποιήθηκε η σωτηρία για τον άνθρωπο.

Ως προς τη μετάνοια, ποιος καιρός θα μπορούσε να είναι καταλληλότερος από τον καιρό της νηστείας; Αλλά ας επανέλθουμε στην ιστορία. Διότι, όταν άκουσε αυτά τα λόγια ο προφήτης, κατέβηκε στην Ιόππη για να διαφύγει στη Θαρσείς, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Πού φεύγεις, άνθρωπε; Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»; Στη γη; Μα, «του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της». Μήπως στον άδη; «Ακόμη κι αν καταβώ», λέει, «στον άδη, είσαι παρών». Στον ουρανό; «Αν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί». Μήπως στη θάλασσα; «Και εκεί», λέει, «θα με κρατήσει η δεξιά σου». Αυτό ακριβώς συνέβη και στη δική του περίπτωση.

Διότι εσύ, λέει, είσαι ο ίδιος. Πώς λοιπόν είναι παλαιός; Διότι και τα έτη σου, λέει, δεν θα εκλείψουν. Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει ένδυμα γύρω από τον άπειρο και ασώματο; Διότι δεν υπάρχει τέλος, λέει, στη μεγαλωσύνη του. Και πάλι: Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον Άδη, είσαι παρών. Πώς λοιπόν περιοριζόταν σε ανθρώπινο ιμάτιο, και ούτε αυτό δεν το ανάλωνε;

Γι' αυτό, αφού είπε, «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα», πρόσθεσε: «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών. Εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας». Ένας άλλος μεταφραστής λέει, «παραμείνω». «Διότι και εκεί» (άλλος λέει, «Ακόμη και εκεί») «το χέρι σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά σου». Ως πνεύμα και πρόσωπο εννοεί τον ίδιο τον Θεό. Δηλαδή, πού να πορευθώ μακριά από εσένα; Τα πάντα γεμίζεις, σε όλα είσαι παρών, όχι κατά ένα μέρος, αλλά ολόκληρος ταυτόχρονα στα πάντα. Και αναφέροντας τα πάνω, τα κάτω, πλάτος, μήκος, βάθος, ύψος, φανερώνει ότι Αυτός είναι παντού παρών. Και δεν είπε, «Όπου κι αν πάω, θα με ακολουθήσεις και θα με κρατήσεις»· αλλά, «Όπου κι αν πάω, εκεί είσαι»· δηλαδή, «Εκεί σε βρίσκω να με προλαβαίνεις». Γι' αυτό λέει, «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα». Και εάν δεν τη γνωρίζεις με ακρίβεια, λέει, πώς γνωρίζεις ότι είναι θαυμαστή; Διότι ξεπερνά τον λογισμό μου, διότι νικά τη διάνοιά μου. Επειδή και την ηλιακή ακτίνα δεν μπορούμε να την κατανοήσουμε με σαφήνεια, και όμως ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο τη θαυμάζουμε περισσότερο· έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τη γνώση του Θεού· ούτε την αγνοούμε παντελώς· διότι γνωρίζουμε ότι υπάρχει, και ότι είναι φιλάνθρωπος, και ότι είναι αγαθός, και ότι είναι χρηστός, και επιεικής, και ότι βρίσκεται παντού· το τι όμως είναι ως προς την ουσία Του, ή σε ποιο μέγεθος είναι τα όσα αναφέρθηκαν, ή πώς είναι πανταχού παρών, αυτό το αγνοούμε.

Βλέπεις την ευγνωμοσύνη του δούλου; «Σε ευχαριστώ», λέγει, «γι’ αυτό, διότι έχω ακατάληπτο Δεσπότη», χωρίς να ομιλεί εδώ για την ουσία· διότι εκείνο το ζήτημα, ως ομολογουμένως ακατάληπτο, το άφησε κατά μέρος. Ομιλεί όμως για το ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, λέγοντας αυτά και δεικνύοντας ότι ούτε και αυτό το ίδιο γνωρίζει, το πώς δηλαδή είναι πανταχού παρών. Διότι, για να βεβαιωθείς ότι γι’ αυτά ομιλεί, άκουσε τα παρακάτω: «Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών». Είδες πώς είναι πανταχού παρών; Όμως ο προφήτης δεν γνωρίζει το πώς, αλλά ιλιγγιά και απορεί και ταράσσεται, μόνο και μόνο που το φέρνει στον νου του;

Στον άγιο τόπο της Βηθλεέμ σπεύσαμε να αποδώσουμε την οφειλόμενη προσκύνηση στον Δεσπότη Θεό όλων μας, ο οποίος καταδέχθηκε να ενανθρωπήσει για εμάς. Διότι και ο ίδιος εμφανίστηκε στη γη, κατεβαίνοντας από τον ουρανό για τη δική μας σωτηρία, χωρίς να εγκαταλείψει τα επουράνια στερημένα από την παρουσία του· «Διότι τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», αναφέρει ο Ησαΐας· και πάλι ο Δαβίδ λέγει: «Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών».

Αλλά δεν είναι δυνατόν, επειδή στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του· τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, και δεν θα μπορέσεις να κρυφτείς από το πρόσωπό του. Εάν ανεβείς στον ουρανό, αυτός είναι εκεί· εάν κατεβείς στην άβυσσο, είναι εκεί παρών. Διότι είναι γραμμένο ότι όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους. Τι να κάνουμε λοιπόν, αδελφοί; Βρισκόμαστε σε αδιέξοδο από παντού· διότι Αυτός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και τα νεφρά. Το να ξεφύγουμε δεν είναι δυνατόν· διότι δεν υπάρχει κανείς που θα μας γλιτώσει από τα χέρια του. Το να κρυφτούμε είναι αδύνατον· διότι κατέχει τον γύρο της γης, και όσους κατοικούν σε αυτήν σαν να είναι ακρίδες. Το να αντισταθούμε δεν γίνεται, καθώς είναι γραμμένο: Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί; Διότι Αυτός δεσπόζει στα επουράνια, στα επίγεια και στα καταχθόνια, αυτός που πρόκειται να καταργήσει κάθε αρχή, εξουσία και δύναμη. Απολογία δεν υπάρχει, ούτε πρόφαση, ούτε δικαιολογία. Γι' αυτό, από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα, η θεία Γραφή βοά, και προτρέπει, και ελέγχει, και νουθετεί, και διαμαρτύρεται, και απειλεί. Για τον λόγο αυτό λέει ο Δεσπότης μας: Εκείνος που με αθετεί και δεν δέχεται τα λόγια μου, δεν κρίνεται από εμένα· ο λόγος που ελάλησα, αυτός θα τον κρίνει κατά την έσχατη ημέρα.

Το δε Άγιο Πνεύμα είναι δεύτερο μετά τον Υιό, και τρίτο μετά τον Πατέρα· και πάλι πιο κοντά στα γήινα από τον Υιό και κατώτερο, και το πλέον κατώτερο από τον Πατέρα, και πιο κοντά σε εμάς, εφόσον απέχει από το ανώτατο προς τα κάτω· και μόνος μεν ο Πατέρας είναι ο μόνος άμεσος και προσεχής αίτιος του Υιού· και αποτελεί μόνο το ανώτερο άκρο, και όχι το μέσο κανενός· ο δε Υιός μόνος, είναι το μέσο μεταξύ του Πατέρα και του Πνεύματος, κατέχοντας θέση κέντρου, και είναι μόνο άμεσος και προσεχής, και δεν αποτελεί άκρο ή έμμεσο κανενός· το Άγιο Πνεύμα όμως, είναι το μόνο έμμεσο άκρο του Πατέρα, άμεσο όμως του Υιού, και μέσο κανενός· και όλα βαίνουν από πάνω προς τα κάτω, και τα πρόσωπα τίθενται στη σειρά· κανένα από αυτά δεν είναι εκ δεξιών, κανένα εξ αριστερών· ούτε ο Πατέρας είναι η ένωση του Υιού και του Πνεύματος, ούτε το Άγιο Πνεύμα είναι το μέσο του αγεννήτου και του γεννητού, ούτε βρίσκονται όλα μέσα σε όλα. Και η ισότητα μεταξύ τους απουσιάζει παντελώς, και ούτε διασώζουν καμία λογική συνέπεια όσοι δεν αποδέχονται ότι ο Υιός διήκει στα πάντα, όπως και το Πνεύμα· ούτε θυμούνται τον προφήτη που λέει: «Πού να πορευτώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών»· και τι θα μπορούσε να δικαιολογήσει τη μάχη και την εναντίωσή τους προς τις Γραφές;

«Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· και εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών». Τι άραγε θα μετριάσει τη μάχη και την εναντίωσή τους προς τις Γραφές; Το «κάθου εκ δεξιών μου»; Και το «κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη», που λέγεται για τον Υιό; Και το «ο Κύριος εκ δεξιών σου συνέτριψε βασιλείς την ημέρα της οργής του», που έχει ειπωθεί για το Πνεύμα; Διότι το δεξιό μέρος δεν δηλώνει εδώ την κατώτερη θέση, όπως θέλει ο ισχυρισμός τους, αλλά φανερώνει ρητά τη σχέση ισότητας, καθώς μέσα από τα τιμητικά ονόματα της παρακαθεδρίας, ο λόγος παρουσιάζει τη μεγαλοπρέπεια της τιμής προς τον Υιό και το Πνεύμα.

Ψαλμός ρλη΄ Εις το τέλος, ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, με δοκίμασες» μέσα από πειρασμούς «και με γνώρισες», εσύ που προγνωρίζεις τα πάντα, «και το κάθισμά μου και την έγερσή μου», δηλαδή την ακρίβεια του βίου μου. «Και τους διαλογισμούς μου από μακριά» γνωρίζεις, και «το μονοπάτι του βίου μου» και το άμετρο της ζωής μου, σαν να μετρούσες με σχοινί, «εσύ τα εξιχνίασες». «Και όλες μου τις οδούς προείδες, διότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου» ούτε κατά του νόμου σου ούτε κατά πιστού σου ανθρώπου. Και αυτό δεν το αγνοείς, Κύριε, «εσύ που γνωρίζεις όλα τα έσχατα και τα αρχαία. Εσύ με έπλασες και έθεσες πάνω μου το χέρι σου» για να με βελτιώσεις περισσότερο. Και «έγινε θαυμαστή η γνώση σου εξαιτίας μου». Από τη δική μου διάπλαση προκαλεί θαυμασμό το άμετρο της σοφίας σου. «Έγινε τόσο κραταιά, που δεν θα μπορέσω προς αυτήν» να ατενίσω. «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Διότι το πνεύμα σου και το πρόσωπό σου πληρούν τα πάντα απερίγραπτα. Εάν κάποιος επιχειρήσει να σου ξεφύγει, και γίνει κάποια ξένη φύση και «αναβεί στον ουρανό, ή κατασκηνώσει στον πυθμένα της θάλασσας», και στην άβυσσο και στα καταχθόνια, θα σε βρει εκεί, επειδή τα πάντα πληροίς. Και «το σκότος και η νύχτα ενώπιόν σου θα φωτιστούν σαν ημέρα». «

Και πού να απελθούμε ή πού να φύγουμε, αδελφοί, από το πρόσωπό του; Διότι εάν ανεβούμε στον ουρανό, εκεί θα τον βρούμε να υπάρχει· εάν κατεβούμε στον άδη, και εκεί παρευρίσκεται· εάν πάμε στα πέρατα της θάλασσας, δεν θα ξεφύγουμε από το χέρι του, αλλά η δεξιά του θα κρατήσει τις ψυχές και τα σώματά μας. Επειδή λοιπόν δεν μπορούμε να αντισταθούμε, αδελφοί, ή να ξεφύγουμε από το πρόσωπο του Κυρίου, ελάτε να παραδώσουμε τους εαυτούς μας ως δούλους στον Κύριο και Θεό, ο οποίος για εμάς ενδύθηκε μορφή δούλου και πέθανε για εμάς, ελάτε να ταπεινωθούμε κάτω από το κραταιό του χέρι, το οποίο αναβλύζει σε όλους την αιώνια ζωή και τη μεταδίδει πλουσιοπάροχα σε όσους την αναζητούν, μέσω του Πνεύματος.

Γιατί δεν προστρέχουμε, αδελφοί, στον εύσπλαχνο Θεό που μας αγάπησε τόσο πολύ; Γιατί δεν παραδίδουμε τις ψυχές μας στον θάνατο υπέρ του Χριστού και Θεού, ο οποίος πέθανε για εμάς; Ή δεν βλέπουμε πολλούς ανθρώπους, εξαιτίας της επιθυμίας τους για ορισμένα πρόσκαιρα πράγματα, να υπομένουν πολλούς κόπους και πόνους και να πραγματοποιούν μακρινά ταξίδια, και όχι μόνο αυτό, αλλά και να περιφρονούν τη γυναίκα και τα παιδιά τους και κάθε άλλη δόξα και απόλαυση, μη προτιμώντας τίποτε άλλο πέρα από το δικό τους θέλημα, ώστε να μην αποτύχουν στον σκοπό τους; Εάν, λοιπόν, για πρόσκαιρα και φθαρτά πράγματα κάποιοι άνθρωποι καταβάλλουν όλο αυτόν τον αγώνα και θυσιάζουν ακόμη και την ίδια τους την ψυχή, εμείς για τον Βασιλέα των βασιλευόντων και τον Κύριο των κυριευόντων, τον Κτίστη και Εξουσιαστή των πάντων, δεν θα παραδώσουμε τις ψυχές και τα σώματά μας στον θάνατο; Διότι ο Ίδιος λέει: Εκείνος που θα χάσει την ψυχή του, δηλαδή θα την νεκρώσει ως προς τον κόσμο και δεν θα βρεθεί σε κανένα σαρκικό θέλημα, για εμένα και το Ευαγγέλιο, αυτός θα τη σώσει· ενώ εκείνος που θα βρει την ψυχή του σε κάποια αμαρτία, θα την χάσει. Πού να φύγουμε λοιπόν, αδελφοί, από το πρόσωπό Του ή πού να πάμε; Διότι, εάν ανεβούμε στον ουρανό, εκεί θα Τον βρούμε· εάν κατεβούμε στον άδη, και εκεί είναι παρών· εάν πάμε στα πέρατα της θάλασσας, δεν θα ξεφύγουμε από το χέρι Του, αλλά η δεξιά Του θα κρατήσει τις ψυχές και τα σώματά μας.