Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 139:6

«Κοντά στα μονοπάτια μού έστησαν σκάνδαλα». Όλα αυτά, λέει, τα έκαναν για να ανακόψουν τον δρόμο της κατά Θεόν πορείας του, περιβάλλοντας τα πόδια του με παγίδες, προκειμένου να τον καταρρίψουν από την εν Θεώ στάση του. «Μη με παραδώσεις, Κύριε, αποσπώντας με από την επιθυμία μου, σε αμαρτωλό». Εγώ, λέει, Κύριε, τρέφω σφοδρή επιθυμία για σωτηρία· μη με εγκαταλείψεις λοιπόν, ώστε, αφού εκτραπώ από αυτήν, να παραδοθώ σε αμαρτωλό, δηλαδή στον διάβολο.

«Στην οδό αυτή που πορευόμουν, έκρυψαν παγίδα για μένα». Εάν κανείς αναλογιστεί τον τόπο του σπηλαίου, θα διαπιστώσει ότι τα λεγόμενα αρμόζουν απόλυτα. «Κοιτούσα προσεκτικά προς τα δεξιά και παρατηρούσα, και δεν υπήρχε κανείς που να με αναγνωρίζει». Τοποθετώντας τις παρακείμενες κακίες δίπλα σε εκείνους που ασκούνται στις αρετές. Για παράδειγμα, σε εκείνον που οδεύει προς τη σοφία, έκρυβαν ως παγίδα μια σοφία που δεν προέρχεται από τον Θεό· και σε εκείνον που αναζητούσε τη γνώση, παρουσίαζαν την ψευδώνυμη. Έχει δε κάποια ομοιότητα το ρητό αυτό με το: «Κοντά στο μονοπάτι μού έστησαν σκάνδαλα». Μπορούν όμως και οι υπερβολές να υποδηλώνουν παγίδες, στις οποίες εμπερίπτει όποιος δεν προφυλάσσεται, και για τις οποίες λέει: «Κοιτούσα προσεκτικά προς τα δεξιά». Διότι για τους πιο φιλότιμους, οι παγίδες βρίσκονται προς τα δεξιά.

Αυτοί, λοιπόν, εάν δουν όλους μεν τους Χριστιανούς, και μάλιστα τους μοναχούς, να φιλοπονούν και να προκόπτουν, πρώτα μεν επιχειρούν και τους πειράζουν, τοποθετώντας σκάνδαλα στον δρόμο τους· και τα σκάνδαλά τους είναι οι πονηροί λογισμοί. Δεν πρέπει όμως εμείς να φοβόμαστε τις υποβολές τους· διότι με τις προσευχές, τις νηστείες και την πίστη στον Κύριο καταπίπτουν αμέσως εκείνοι. Αλλά, και όταν καταπέσουν, δεν παύουν, αλλά προσέρχονται και πάλι με πανουργία και δόλο.

Ο μακάριος απόστολος, λοιπόν, και οι όμοιοί του γνώριζαν τέτοια πράγματα, λέγοντας: «Διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του»· εμείς δε, από όσα έχουμε πειραστεί από αυτούς, οφείλουμε να διορθώνουμε ο ένας τον άλλον, προφυλάσσοντάς τον από αυτούς. Εγώ, λοιπόν, έχοντας εν μέρει πείρα από αυτούς, σας ομιλώ όπως σε τέκνα. 1. Αυτοί, λοιπόν, εάν δουν όλους μεν τους χριστιανούς, και ιδιαίτερα τους μοναχούς, να επιδεικνύουν φιλοπονία και να προκόβουν, πρώτα επιχειρούν και προσπαθούν να τοποθετήσουν σκάνδαλα στον δρόμο τους· και τα σκάνδαλά τους είναι οι ρυπαροί λογισμοί. 2. Δεν πρέπει όμως εμείς να φοβόμαστε τις υποβολές τους· διότι με τις προσευχές, με τις νηστείες και με την πίστη στον Κύριο, εκείνοι πίπτουν αμέσως. Αλλά και όταν πέσουν δεν σταματούν, παρά έρχονται και πάλι με πανουργία και δόλο. 3. Διότι, όταν δεν μπορέσουν να εξαπατήσουν την καρδιά φανερά και ρυπαρά μέσω της ηδονής, επιτίθενται και πάλι με άλλον τρόπο. Και στη συνέχεια, πλάθοντας φαντασιώσεις, προσποιούνται ότι εκφοβίζουν, μετασχηματιζόμενοι και μιμούμενοι γυναίκες, θηρία, ερπετά, γιγάντια σώματα και πλήθος στρατιωτών. Αλλά ούτε και έτσι πρέπει να δειλιάζει κανείς μπροστά στις φαντασιώσεις τους. 4. Διότι δεν είναι απολύτως τίποτα, αλλά και γρήγορα εξαφανίζονται, ιδιαίτερα εάν κανείς οχυρώσει τον εαυτό του με την πίστη και το σημείο του σταυρού. 5. Είναι όμως τολμηροί και εξαιρετικά αναιδείς. Διότι, εάν ηττηθούν και με αυτόν τον τρόπο, επιτίθενται και πάλι με άλλη μέθοδο.

Το να εκπίπτει στο κακό μία ψυχή που ξεκίνησε από το καλό, δεν είναι καθόλου παράδοξο· διότι πολλά τέτοια παραδείγματα θα μπορούσε να βρει κανείς. Γι' αυτό, πρέπει να θυμόμαστε τη θεόπνευστη Γραφή που λέει: «Δίπλα στον δρόμο έστησαν σκάνδαλα για εμένα»· και πάλι: «Εάν κάποιος αγωνίζεται, δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί νομίμως»· και να προφυλασσόμαστε παντού τόσο από την αμετρία και την ακαιρία, όσο και από την αταξία. Διότι, εξαιτίας καθενός από τα προαναφερθέντα, ακόμη και αυτό που φάνηκε να είναι καλό, πολλές φορές μετέπεσε σε κακό.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΜΑ Πώς είναι στενή η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή· και πώς εισέρχεται κανείς διά μέσου αυτής. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Και πάλι εδώ, το «στενό» και το «τεθλιμμένο» δεν δηλώνουν κάτι διαφορετικό, αλλά το «τεθλιμμένο» παριστάνει την επίταση της στενότητας· σε τέτοιο βαθμό έχει στενέψει η οδός, ώστε να θλίβεται, δηλαδή να πιέζεται ασφυκτικά από κάθε πλευρά ο οδοιπόρος, καθώς κάθε παρέκβαση είναι επικίνδυνη, είτε προς τα δεξιά είτε προς τα αριστερά· όπως ακριβώς πάνω σε μια γέφυρα, όπου από παντού ο ποταμός που ρέει από κάτω υποδέχεται αυτόν που παρεκκλίνει. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: «Κοντά στο μονοπάτι έθεσαν σκάνδαλα για μένα». Πρέπει λοιπόν, αυτός που προτίθεται να εισέλθει στη ζωή διά της στενής και τεθλιμμένης οδού, να προφυλάσσει τον εαυτό του από κάθε παρέκβαση και παρεκτροπή από τις εντολές του Κυρίου, εκπληρώνοντας το γεγραμμένο: «Μην παρεκκλίνεις ούτε δεξιά ούτε αριστερά».

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας. «φύλαξον»: Εννοεί σε νοητό επίπεδο από τον διάβολο, και σε αισθητό τον Ιούδα· διότι προσεύχεται ως άνθρωπος, για να επιβεβαιώσει την σάρκα. «ἀπὸ ἀνθρώπων»: Αναφέρει μεν να ρυστεί ο πιστός από απατεώνες, αιρετικούς και κακόπιστους, αλλά ολόκληρος ο λόγος αφορά τον λαό των Ιουδαίων και τον Χριστό. Υπαινίσσεται δε, ότι διέπραξαν αδικία εναντίον του Χριστού, ή μάλλον εναντίον των εαυτών τους. «οἵτινες»: Διότι μεγάλος ήταν ο φθόνος των Ιουδαίων κατά του Χριστού και σχεδίαζαν να τον παγιδεύσουν. «ἔκρυψαν»: Διότι από υπερηφάνεια προσήλθαν στον Ιησού (τον Κύριο) λέγοντας: επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα ή όχι; θέλοντας οι άσοφοι <ως σοφοί> να παγιδεύσουν την Σοφία. «καὶ σχοινία»: Σχοινιά ονομάζονται οι λόγοι, με τους οποίους ήθελαν, όπως νόμιζαν, να παγιδεύσουν [τον Κύριο]· διότι όμοια με τα σχοινιά πλέκονται και οι λόγοι από τους ανθρώπους. «ἐχόμενα»: Διότι οι Ιουδαίοι έσπευδαν να διαστρέψουν την οδό του Χριστού. Επειδή έλεγαν: αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο.

57. Εάν σε πεδινό όρος του κόσμου τούτου και της Εκκλησίας του Χριστού, υψώσεις σημείο νέας άνωθεν γνώσης, και υψώσεις τη φωνή σου, σύμφωνα με εκείνον που έχει μιλήσει, από τη σοφία που σου δόθηκε από τον Θεό, προτρέποντας με τον λόγο και διδάσκοντας τους αδελφούς σου, διανοίγοντας τον νου τους στη θεία Γραφή για την κατανόηση των θαυμαστών δωρεών του Θεού, και προάγοντάς τους στην τήρηση των εντολών του, μην φοβηθείς εκείνους που φθονούν τη δύναμη των λόγων σου και διαστρεβλώνουν κάθε θεία Γραφή, όντες άδειοι και σαρωμένοι και έτοιμοι για κατοικία του διαβόλου. Διότι ο Θεός καταγράφει τα λόγια των χειλιών σου στο βιβλίο των ζώντων, και δεν θα πάθεις καμία βλάβη από τέτοιους ανθρώπους, όπως ούτε ο Πέτρος από τον Σίμωνα. Θα πεις μάλλον και εσύ μαζί με τον προφήτη, εκείνη την ημέρα κατά την οποία θα βλέπεις τέτοιους ανθρώπους να στήνουν παγίδες στον δρόμο σου: «Ιδού ο Θεός μου, ο Κύριος είναι Σωτήρας μου, και θα ελπίζω σε αυτόν, και θα σωθώ από αυτόν, και δεν θα φοβηθώ. Διότι η δόξα μου και ο ύμνος μου είναι ο Κύριος, και έγινε Σωτήρας μου· και δεν θα παύσω να αναγγέλλω τα ένδοξα έργα του σε όλη τη γη.» 58. Εάν διαπίστωσες ότι η ορμή της ενέργειας των παθών είναι μέσα σου ανενεργή, και η κατάνυξη από ταπεινοφροσύνη αναβλύζει από τα μάτια σου, μάθε ότι ήλθε η βασιλεία του Θεού σε εσένα, και κυοφόρησες το Άγιο Πνεύμα.

Και αν πολλοί είναι υπερβολικά μεγαλόψυχοι, ώστε όχι μόνο να τα υπομένουν αυτά χωρίς δάκρυα, αλλά και να τα θεωρούν άξια γέλιου· εγώ όμως τόσο πολύ μικροψυχώ γι' αυτά, ώστε εξαιτίας αυτού ακριβώς του γεγονότος να θεωρώ μάλλον τη συμφορά απαρηγόρητη, επειδή όσα απαιτούν πένθος και τραγωδία αντιμετωπίζονται ως άξια γέλιου και κωμωδίας. Και ποιος, λέει, είναι ο αίτιος αυτών των κακών, αν όχι ο λίθος που τέθηκε ως πρόσκομμα, και το σκάνδαλο που βρίσκεται στον δρόμο; Ο οποίος, αν βέβαια απομακρυνθεί από τη μέση, θα αφήσει την πορεία όλων απρόσκοπτη και ασκανδάλιστη. Εκείνος που τα κρίνει αυτά, εκείνος που τα νομοθετεί αυτά, πρώτον μεν φαίνεται να αγνοεί, ότι και για τον Χριστό, τον αρχηγό της σωτηρίας μας, έχει προφητευθεί ότι θα τεθεί για την πτώση πολλών από εκείνους που δεν Τον πιστεύουν, και ότι ήλθε στον κόσμο για κρίση, και ο Ίδιος είπε ότι δεν ήλθε να βάλει ειρήνη αλλά μάχαιρα, και με αυτές ακριβώς τις φράσεις έχει ονομαστεί λίθος προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου· Και όπως λέει ο Παύλος, εμείς κηρύσσουμε Χριστόν εσταυρωμένο, που για μεν τους Ιουδαίους είναι σκάνδαλο, για δε τους Έλληνες μωρία, και βέβαια δεν πρόκειται εξαιτίας αυτών να εγκαταλείψουμε τον Χριστό, αλλά η φωνή «άρε τούτον» ανήκει στους στρατιώτες.

Πολλούς λοιπόν —διότι δεν είναι εύκολο να αναφέρει κανείς πόσους ακριβώς— βελτίωνε ο μέγας όταν βρίσκονταν κοντά του, και όσους παρεκτρέπονταν σε κάτι, τους καθοδηγούσε προς επανόρθωση, ενώ ταυτόχρονα δίδασκε και προέλεγε το μέλλον, φέρνοντας στο φως εκείνα που φαίνονταν να μένουν κρυφά και καθιστώντας με αυτόν τον τρόπο τη διδασκαλία του πιο ευπρόσδεκτη, προβάλλοντας ο ίδιος τον εαυτό του στους μαθητές του ως αρχέτυπο κάθε αγαθού. Επρόκειτο βέβαια, ακόμη και όταν δεν ήταν ορατός, να επιβλέπει κάποιους, και όσους έσφαλλαν ως προς το πρέπον και σκόνταφταν στα σκάνδαλα που τοποθετούσε ο πονηρός στον δρόμο τους, να τους στηρίζει μέσω εκείνων που ήταν ήδη πνευματικά εδραιωμένοι και να τους ανορθώνει από την πτώση τους, καθώς αυτοί διηγούνταν τα περιστατικά του βίου του, όπως για παράδειγμα το εξής: κάποιος από τους αδελφούς, έχοντας μια πιο ράθυμη διάθεση απέναντι στη χάρη που είχε εκχυθεί στον άγιο, η οποία ήταν τόσο λαμπρή και πιο φωτεινή και από τις ακτίνες του ήλιου.

Τα δικά μας λοιπόν έχουν έτσι, σε ταπείνωση και αθλιότητα. Διότι τι τάχα έχουμε πάθει; Ούτε όσα οι πατέρες μου και οι ομότιμοί μου, αλλά βρισκόμαστε πολύ πίσω, όπως ακριβώς υπολειπόμαστε και στην αξία της αρετής τους. Όμως, χάρη στο έλεος του Θεού και στην πατρική, αλλά και αδελφική, ικεσία, η εξορία και η απομόνωση μάς είναι καρποφόρες, καθώς η αγαθότητα του Θεού κατηύθυνε διαφορετικά τη διάθεση της ταπεινώσεώς μας. Αυτήν δεν θα την είχα επιτύχει αν δεν είχα απομονωθεί, πράγμα που ασπάστηκα ως κάτι καλύτερο από το μέλι. Και ω, τι φιλανθρωπία Εκείνου που, για το συμφέρον μας, μας λυπεί για λίγο, και έπειτα μας δείχνει το κέρδος από τη θλίψη και τη γλυκύτητα από την πικρία. Δεν πρόκειται λοιπόν πλέον εγώ ο ταλαίπωρος να δυσανασχετώ για όσα με οδηγήσει ο Χριστός, η χαρά των πάντων, αλλά αναφωνώ: «έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, και εγώ θα είμαι διαπαντός μαζί σου». Γι' αυτό δεν θα μεριμνήσω για τίποτα, όπως ούτε για τη σκευωρία του βασιλιά, έστω κι αν άπλωσε με σχοινιά παγίδα στα πόδια μου, τοποθετώντας εμπόδια στον δρόμο μου. Διότι είναι γραμμένο: «πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο θα επιβείς και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα».

Διότι αληθινά μας καταδιώκουν οι εχθροί μας και διψούν για την απώλειά μας, «τοποθετώντας σκάνδαλα δίπλα στο μονοπάτι,» και προσπαθώντας με κάθε τέχνασμα να μας ωθήσουν στο βάραθρο της αμαρτίας. Αλλά κι εμείς ως στρατιώτες ας αγωνιστούμε, φορώντας τον θώρακα της πίστης και της αγάπης και ως περικεφαλαία την ελπίδα της σωτηρίας, διότι με αυτά τα όπλα αποκρούεται ο πόλεμος. Και το θαυμαστό είναι ότι μέσα στον ίδιο τον πόλεμο κερδίζονται τα στεφάνια. Διότι, στον μεν σωματικό πόλεμο, αν εκείνος που παλεύει δεν καταβάλει τον αντίπαλο, δεν στεφανώνεται· εδώ όμως, αν δεν καταβληθεί από τον αντίπαλο, έχει ήδη στεφανωθεί. Και αυτό είναι φανερό από όσα αποκαλύφθηκαν σε κάποιον από τους άγιους πατέρες μας σχετικά με τον δικό του μαθητή, ο οποίος πολεμήθηκε επτά φορές για να υποχωρήσει, και με την υπομονή του έλαβε επτά στεφάνια. Επομένως, αφού τα στεφάνια βρίσκονται στους πολέμους, ας υπομείνουμε τον πόλεμο με μακροθυμία, παρακαλώ, αδελφοί, χωρίς να αποθαρρυνόμαστε από την παράταση της μάχης. Η αγία Σάρρα δεν πολεμήθηκε σκληρά επί σαράντα έτη από τον δαίμονα της πορνείας; Και όμως δεν ολιγώρησε. Δεν συνέβη το ίδιο και με κάποιον υποτακτικό, που πολεμούνταν παρομοίως και ερωτήθηκε από τον δικό του γέροντα: «Θέλεις να παρακαλέσω τον Θεό, για να άρει από σένα τον πόλεμο;» και όμως ούτε εκείνος το δέχθηκε· διότι έβλεπε μέσα στους πολέμους τα έπαθλα της νίκης. Τίποτε δεν είναι τόσο ισχυρό για την κατάργηση του πολέμου, όσο η προσευχή, τα δάκρυα και η συντριβή της καρδιάς.