Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 14:4

Διότι, «απόστρεψε από το κακό και πράξε το αγαθό». Και ποιος είναι «αυτός που εργάζεται τη δικαιοσύνη»; Ποιος είναι «αυτός που λαλεί την αλήθεια» στον πλησίον του; Εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά. Αυτός που δεν δολιεύθηκε με τη γλώσσα του, όπως ο Ναθαναήλ: «Ιδού αληθινός Ισραηλίτης, στον οποίο δεν υπάρχει δόλος». Αυτός που δεν έκανε κακό στον πλησίον του, όπως ο Αχαάβ στον Ναβουθέ. Αυτός που δεν ονείδισε τον πλησίον του, όπως ο Φαρισαίος τον τελώνη, και δεν ονειδίστηκε εξαιτίας των οικείων του, όπως ο Ηλί εξαιτίας των γιων του. Αυτός που εξουθένωσε τους πονηρούς, όπως ο Ηλίας τους ιερείς του Βάαλ. Αυτός που δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, όπως ο Αβδιού τους εκατό προφήτες. Αυτός που ορκίστηκε στον πλησίον και δεν αθέτησε τον όρκο του, όπως ο Αβραάμ στον Αβιμέλεχ και ο Δαβίδ στον Ιωνάθαν. Αυτός που δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο, όπως ο Ζακχαίος και ο Κορνήλιος. Αυτός που δεν δέχτηκε δώρα εις βάρος αθώων, όπως ούτε ο Πέτρος δέχτηκε αυτά του Σίμωνα. Αυτός που δεν έπραξε αυτά και δεν κλονίστηκε, όπως ο Παύλος στους διωγμούς. Εάν δεις τέτοιον άνθρωπο, ω Δαβίδ, βρήκες αυτόν που ζητάς: «Αυτόν που λαλεί αλήθεια μέσα στην καρδιά του». Αλλά οπωσδήποτε θα πει κάποιος: Και βρίσκεται άραγε πουθενά τέτοιος άνθρωπος;

«Δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου αυτός που ενεργεί με υπερηφάνεια, αυτός που μιλούσε άδικα δεν ευδοκιμούσε ενώπιόν μου.» Μήπως λοιδορούσα τους κοντινούς μου, όλους όσοι δεν μπόρεσαν να πατάξουν τον Γολιάθ; «Έχει εξουθενωθεί ενώπιόν του αυτός που ενεργεί πονηρά.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν αυτός που εξουθενώνει τους πονηρούς, Κύριε, κατασκηνώνει στο όρος σου, «εκείνους που σε μισούν, Κύριε, τους μίσησα και έλιωνα από τη θλίψη μου εξαιτίας των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα, έγιναν εχθροί μου.» Διότι τους εξουθένωσα λέγοντας: «Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που χύνεται. Δοξάζει όμως αυτούς που φοβούνται τον Κύριο.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν, Κύριε, και αυτός που δοξάζει όσους σε φοβούνται κατοικεί μαζί σου, ας με πλησιάσουν όσοι σε φοβούνται, για να τους δοξάσω κατά πρόσωπο λέγοντας: «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.»

«Αυτή είναι η δόξα σε όλους τους οσίους του. Αυτός που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του». Έπειτα ο Δαβίδ λέει: Και αυτό το κατόρθωσα: «Ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά να φυλάξω τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Ορκίστηκα και στον πλησίον μου τον Ιωνάθαν να μην εξολοθρεύσω το σπέρμα του μετά από αυτόν, και δεν τον αθέτησα. Διότι μετά τον θάνατο τον δικό του και του πατέρα του, του Σαούλ, όταν οι Γαβαωνίτες, εξαιτίας της επιορκίας που έγινε εναντίον τους επί εποχής του Σαούλ, θέλησαν κατά θεία απόφαση να εξολοθρεύσουν το σπέρμα του Σαούλ, τότε ο Δαβίδ, αφού έκρυψε τους απογόνους του Ιωνάθαν, που ήταν εγγονοί του Σαούλ, παρέδωσε το υπόλοιπο σπέρμα του Σαούλ στους Γαβαωνίτες.

Μετά τον Σαούλ, επί τρία χρόνια υπήρξε λιμός, και ο λιμός και η μάχαιρα κατέστρεφαν αυτούς που αθέτησαν τον όρκο. Ο Δαβίδ ρωτά τον Θεό για την αιτία του λιμού. Ο Θεός του αποκρίνεται με αυτά τα λόγια: «Πάνω στον Σαούλ και στον οίκο του πέφτει η αδικία, επειδή αυτός θανάτωσε τους Γαβαωνίτες», στους οποίους οι γιοι του Ισραήλ είχαν ορκιστεί να μην τους θανατώσουν. Έπειτα, ο Δαβίδ καλεί τους Γαβαωνίτες σύμφωνα με την προσταγή του Θεού και τους παρέδωσε τους απογόνους του Σαούλ, αλλά έκρυψε τους γιους του Ιωνάθαν, επειδή του είχε ορκιστεί, όσο εκείνος ζούσε, να μην εξολοθρεύσει το σπέρμα του μετά τον θάνατό του. «Και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του», σκεπτόμενος το εξής: αν τα τέκνα που αθέτησαν τους όρκους των πατέρων τους παραδόθηκαν από τον Θεό στην απώλεια, τι θα υποστώ εγώ, αν τολμήσω να επιορκήσω; Αν λοιπόν μετά από εξακόσια χρόνια ο Θεός δικαίωσε και εκδικήθηκε για τον όρκο, και, ενώ άλλοι είχαν ορκιστεί, άλλοι που τον ανέτρεψαν τιμωρήθηκαν, τι θα υποστούμε εμείς που ορκιζόμαστε και επιορκούμε; «Αυτός που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του· το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Και αυτό το έπραξε ο Δαβίδ, μη τοκίζοντας το αργύριο, αλλά χτίζοντας από δικά του έξοδα τον ναό του Θεού. Διότι αυτός έδωσε τα χρήματα για την οικοδόμηση του ναού στον Σολομώντα. «Και δώρα εις βάρος αθώων δεν έλαβε». Και αυτό το έπραξε ο Δαβίδ.

Στον Ψαλμό 14, 4-5 Αστέριος. Επιπροσθέτως αυτών, ο Δαβίδ δεν νομοθέτησε την ορκωμοσία, αλλά παρουσίασε εκείνον που ορκίζεται αυτοβούλως, τον οποίο και επαινεί, όχι διότι ορκίστηκε, αλλά διότι δεν επιόρκησε. Οι προφήτες, εξάλλου, επέτρεπαν να ορκίζονται στο όνομα του Θεού, προκειμένου να μην ορκίζονται στα είδωλα.

«Εκείνος που πορεύεται άμωμος», και τα εξής. Διδάσκει μέσω ποιων πραγμάτων θα επιτύχουμε εκείνο το μακάριο τέλος· και πρώτον μεν, εάν βαδίσουμε την άμωμη οδό, η οποία είναι ο Χριστός· έπειτα, εάν εργαστούμε τη δικαιοσύνη· τρίτον, εάν κάνουμε την καρδιά μας οίκο της αλήθειας· τέταρτον, εάν δεν αποκτήσουμε δόλια γλώσσα· πέμπτον, το να μην κάνουμε κακό στον πλησίον· έκτον, το να μην ονειδίσουμε τον πλησίον φερόμενοι με υπερηφάνεια· έβδομον, το να μη δείχνουμε προσωποληψία· όγδοον, το να μην αθετούμε την πιστότητα του όρκου μας· ένατον, το να μη δανείζουμε με τόκο· δέκατον, το οποίο είναι και το αποκορύφωμα κάθε αγαθού, το να είναι κανείς αδωροδόκητος.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΟΑʹ. Εάν όμως δυσαρεστείται ο κατώτερος, επειδή προτιμάται ο ευλαβέστερος, πώς πρέπει να του συμπεριφερθούμε; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι φανερό ότι έχει καταδικαστεί για πονηρία, σύμφωνα με την παραβολή του Ευαγγελίου, στην οποία ο Κύριος λέει προς αυτούς που δυσαρεστήθηκαν επειδή κάποιοι άλλοι τιμήθηκαν ισότιμα με αυτούς: «Μήπως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, επειδή εγώ είμαι αγαθός;». Και είναι ολοφάνερη η κρίση του Θεού για αυτόν και για τους παρόμοιους με αυτόν, μέσω του Προφήτη που λέει: «Εξουθενώνεται ενώπιόν Του αυτός που ενεργεί πονηρά, ενώ Εκείνος δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο».

Διότι όσα δεν μας συμβαίνουν από δική μας προαίρεση, αυτά είναι ακούσια· και για τα ακούσια ελαττώματα αρμόζει περισσότερο να ελεούνται όσοι τα υφίστανται, παρά να καθυβρίζονται. Ενώπιόν του έχει εξουθενωθεί ο πονηρευόμενος· εκείνους όμως που φοβούνται τον Κύριο, τους δοξάζει.

Αποτελεί γνώρισμα μεγαλοφυούς διανοίας, η οποία δεν υποκύπτει από ανάγκη σε κανένα από τα ανθρώπινα, και ανδρός που έχει κατορθώσει σε ύψιστο βαθμό την έξη της δικαιοσύνης, το να απονέμει στον καθένα ό,τι του αξίζει: το να εξουθενώνει όσους πράττουν την πονηρία, ακόμη κι αν τύχει να περιβάλλονται από μεγάλες εξουσίες, ακόμη κι αν υπερηφανεύονται για τον πλούτο τους ή για την επιφανή καταγωγή τους, ακόμη κι αν διακηρύττουν οι ίδιοι τη λαμπρότητά τους, εφόσον αποκαλυφθεί ότι το μόνο που υπάρχει μέσα τους είναι η πονηρία· το να εξουθενώνει, δηλαδή, αυτούς τους ανθρώπους, τουτέστιν να τους θεωρεί ως ένα τίποτα. Αντιθέτως, αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, ακόμη κι αν είναι φτωχοί, ακόμη κι αν είναι ταπεινής καταγωγής, ακόμη κι αν είναι απλοϊκοί στον λόγο ή ασθενείς στο σώμα, να τους δοξάζει, να τους εξυψώνει και να τους θεωρεί μακάριους, έχοντας διδαχθεί από το Πνεύμα να μακαρίζει τους ανθρώπους αυτούς· διότι λέει: «Μακάριοι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο». Αποτελεί γνώρισμα της ίδιας διανοίας το να εξουθενώνει τον πονηρό, ακόμη κι αν αυτός υπερηφανεύεται για τη λαμπρότητά του, και να δοξάζει αυτόν που φοβάται τον Κύριο, ακόμη κι αν είναι ασήμαντος, ακόμη κι αν είναι φτωχός στον βίο του, ακόμη κι αν είναι ευκαταφρόνητος και δεν κατέχει κανένα από τα εξωτερικά γνωρίσματα που προκαλούν την αποδοχή. «Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του». Γιατί άραγε εδώ η ευορκία επιτρέπεται μεταξύ των κατορθωμάτων που αρμόζουν στον τέλειο άνθρωπο, ενώ στο Ευαγγέλιο έχει απαγορευθεί παντελώς;

Ποιος θα παροικήσει και ποιος θα κατασκηνώσει; Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του. Εκεί όμως (στο Ευαγγέλιο), λέει: «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου». Τι λέμε λοιπόν; Ότι παντού ο Κύριος παραμένει προσηλωμένος στον ίδιο σκοπό, προλαμβάνοντας τα αποτελέσματα των αμαρτημάτων και αποκόπτοντας την πονηρία από την πρώτη της αρχή. Διότι, όπως ακριβώς ο μεν παλαιός νόμος έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις», ο δε Κύριος: «Ούτε καν να επιθυμήσεις»· και εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα φονεύσεις», ενώ Εκείνος, νομοθετώντας τα τελειότερα, λέει: «Ούτε καν να οργιστείς»· έτσι λοιπόν και εδώ, ο μεν (νόμος) αρκείται στην ευορκία, ενώ Εκείνος κόβει την αφορμή της επιορκίας. Επειδή, αυτός που τηρεί μεν τον όρκο του, ίσως κάποτε και να σφάλει παρά τη θέλησή του· ενώ αυτός που δεν ορκίζεται καθόλου, έχει αποφύγει εντελώς τον κίνδυνο της επιορκίας. Ως όρκο, εξάλλου, σε πολλά σημεία ονομάζει την αμετάκλητη διαβεβαίωση για το κάθε πράγμα· όπως στο: «Ορκίστηκα, και πήρα σταθερή απόφαση να φυλάξω τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου»· και στο: «Ορκίστηκε ο Κύριος, και δεν θα μεταμεληθεί». Όχι πως έφερε τον Θεό ως μάρτυρα των όσων ειπώθηκαν για να πιστοποιήσει κάποια αμφιβολία του, αλλά επειδή με αμετάβλητες και ασάλευτες αποφάσεις επιβεβαίωσε στον Δαβίδ τη χάρη της επαγγελίας.

Έτσι λοιπόν και εδώ είναι δυνατόν να ειπωθεί: «Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του»· δηλαδή, εκείνος που διαβεβαιώνει τον πλησίον του και δεν αθετεί τον λόγο του· ώστε να είναι σύμφωνο με αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Ας είναι δε ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι». Για τέτοιου είδους πράγματα, όταν δίνεις διαβεβαίωση, να συγκατανεύεις· και για όσα δεν ισχύουν, ακόμη και αν σε παρακαλούν όλοι οι άνθρωποι, να μην πειστείς ποτέ να δώσεις διαβεβαίωση αντίθετα προς την αλήθεια των πραγμάτων. Δεν έγινε το πράγμα; Ας ακολουθήσει άρνηση. Έγινε το πράγμα; Ας το διαβεβαιώνει η συγκατάθεση. Χωρίς εμπλοκή με οτιδήποτε άλλο, προσπάθησε να παρουσιάζεις την ίδια την αλήθεια καθ' εαυτήν, χρησιμοποιώντας απλές διαβεβαιώσεις. Ο άπιστος ας υποστεί τη βλάβη της απιστίας του. Διότι είναι εντελώς αισχρό και ανόητο να κατηγορεί κανείς τον εαυτό του ως ανάξιο εμπιστοσύνης και να επικαλείται την ασφάλεια που παρέχουν οι όρκοι.

Εφόσον, λοιπόν, τόσα πολλά δοξάζονται, θέλεις το Πνεύμα μόνο από όλα να παραμένει αδόξαστο; Καίτοι «η διακονία του Πνεύματος», λέει, «είναι εν δόξη». Πώς, λοιπόν, αυτό το ίδιο είναι ανάξιο να δοξάζεται; Και η μεν δόξα του δικαίου είναι μεγάλη, σύμφωνα με τον ψαλμωδό· δόξα όμως του Πνεύματος, σύμφωνα με εσένα, δεν υπάρχει καμία. Πώς, λοιπόν, δεν είναι ολοφάνερος ο κίνδυνος, εξαιτίας τέτοιων λόγων, να επισύρουν επάνω τους την αναπόφευκτη αμαρτία; Εάν ο άνθρωπος που σώζεται από τα έργα της δικαιοσύνης δοξάζει ακόμη και εκείνους που φοβούνται τον Κύριο, θα απείχε πάρα πολύ από το να αποστερήσει το Πνεύμα από την οφειλόμενη δόξα.

Αγωνίσου, αγαπητέ, να αποκτήσεις τη διάκριση, στην οποία έχουν θησαυριστεί οι αρετές του μοναχικού βίου. Και ποια είναι η ερμηνεία της διακρίσεως; Το να διαφυλάξεις τον άλλον ασκανδάλιστο και να επιλέγεις τα ανώτερα και όσα συντελούν στη σωτηρία. Θέλεις να γίνεις μεγάλος; Γίνε ο έσχατος όλων. Θέλεις να αποκτήσεις καλό όνομα; Να εκτελείς τα έργα σου με πραότητα. Να φοβάσαι αληθινά τον Κύριο, ώστε να έχεις καλό τέλος, διότι Εκείνος δοξάζει όσους Τον φοβούνται.

«Ενώπιόν του θεωρείται εξουθενωμένος ο πονηρευόμενος, εκείνους όμως που φοβούνται τον Κύριο τους δοξάζει. Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του». Εδώ αναφέρει ότι για ένα πράγμα είναι εύλογο να πρέπει κάποτε κανείς να ορκίζεται, και, εφόσον ορκιστεί, να μην παραβαίνει τους όρκους του. Σε ποιο άραγε πράγμα αναφέρεται αυτό, παρά στο να συνάπτει γνήσια συντροφικότητα και φιλία; Όρκος δε ενός τέτοιου άνδρα είναι ο ακατάκριτος λόγος, επί του οποίου βεβαιώνεται το «Ναι, ναι» και το «Όχι, όχι».

Εις το τέλος: Την τελείωση του μυστηρίου του Χριστού σημαίνει η προφητεία αυτού του ψαλμού. Κύριε, ποιος θα παροικήσει; Δηλαδή, ποιος άραγε θα αξιωθεί να συνοικήσει με τις εντολές σου, έχοντας πιστέψει ειλικρινά στην επιφάνειά σου, στην ενσάρκωσή σου, με την οποία κατοίκησες ανάμεσά μας; Και ποιος θα κατασκηνώσει; Ποιος, λέει, θα εντρυφήσει στην πίστη σου; Διότι η Γραφή ονομάζει την πίστη όρος. Εννόησε όμως και τον Γολγοθά και τα μυστήρια που τελέστηκαν σε αυτόν. Εκείνος που πορεύεται: Ο Χριστός είναι στην αλήθεια άμωμος και δίκαιος, καθώς και καθένας που δεν αφήνει ψεγάδι στα έργα του, αλλά πράττει πάντοτε τα πάντα με δικαιοσύνη. Αυτός που λαλεί την αλήθεια: Εκείνος που απαρνήθηκε το ψέμα και κρατά πάντοτε την αλήθεια ακλόνητα. Και τα δύο είναι ο Χριστός. Εκείνος που δεν δολιεύτηκε: [Ο Χριστός, για τον οποίο λέει: και δεν βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Το ίδιο αγωνίζεται να κάνει και ο κατά Θεόν άνθρωπος.] Ούτε έπραξε: Ο αληθινά αγαθός Κύριος, ο οποίος δεν ανταπέδωσε κακό αντί κακού σε όσους τον αθέτησαν. Και ονειδισμό: Ο Χριστός, για τον οποίο η Γραφή λέει: αυτός που δίνει και δεν ονειδίζει. Αυτό πράττουν και όσοι ζουν κατά Θεόν. Έχει εξουδενωθεί: Ο Ιούδας, επειδή έγινε πονηρός, εξουδενώθηκε, δηλαδή απορρίφθηκε από το αξίωμά του. Το ίδιο παθαίνουν και οι πονηροί.

«Αυτούς που φοβούνται»: Εννοεί τους αποστόλους, οι οποίοι με τον φόβο του Θεού (του θανάτου) και με την αγάπη παρέμειναν ακλόνητοι. Αυτοί (μάλιστα) δοξάστηκαν ακούγοντας ότι «θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους». Το ίδιο ισχύει και για όλους όσοι εν αληθεία φοβούνται τον Θεό, όπως οι απόστολοι. «Αυτός που ορκίζεται»: Και αυτό αναφέρεται στον Χριστό, για τον οποίο «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί». Μακάριος είναι και εκείνος ο άνθρωπος που τα τηρεί αυτά. «Το αργύριο»: Επειδή ο Κύριος, έχοντας δώσει στον άνθρωπο το ένα και το άλλο και όλα τα υπόλοιπα αγαθά της γης, δεν επιζητεί τόκο, αλλά αγαθή προαίρεση. Μακάριοι είναι και όσοι από τους ανθρώπους τηρούν αυτόν τον λόγο του προφήτη. «Και δώρα»: Εδώ μακαρίζει όσους διατηρούν τα χέρια τους καθαρά από δωροδοκίες. Μόνο όμως του Χριστού η δεξιά είναι αληθινά καθαρή. «Αυτός που πράττει αυτά»: Είναι ο Χριστός, διότι μόνος αυτός ως Θεός είναι ασάλευτος και αμετακίνητος, καθώς και όσοι τηρούν <τις εντολές του> και δεν κλονίζονται από την απιστία.

ΨΑΛΜΟΣ ΙΔ΄. «Αυτός που λαλεί την αλήθεια μέσα στην καρδιά του.» Επιθυμεί πρώτα να λέμε την αλήθεια κατά την καρδιά, και μετά με τη γλώσσα. Διότι το στόμα μιλάει από το περίσσευμα της καρδιάς. Και με το να πει, «Δεν έκανε κακό στον πλησίον του», εδώ δεν απέτρεψε μόνο τον φόνο, αλλά και κάθε άλλη αμαρτία. «Και δεν δέχθηκε ονειδισμό για τους πλησίον του.» Τους πλησίον μας θα τους εννοήσουμε όπως και εμάς τους ίδιους, δηλαδή ως αμαρτωλούς και ασθενείς, ώστε, όντας αμαρτωλοί, να μην ονειδίζουμε τις αμαρτίες των άλλων, αλλά μάλλον να νουθετούμε και να διδάσκουμε ο ένας τον άλλον. «Δοξάζει δε όσους φοβούνται τον Κύριο.» Έστω και αν είναι ασθενείς, έστω κι αν είναι πτωχοί, βάρβαροι, ή ξένοι. Διότι αυτός που εξουδενώνει όσους πράττουν την πονηρία, ενώ δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, αποτρέπει πολλούς από την πονηρία και τους προτρέπει στην ευσέβεια.

Αν λένε πως είναι άθλιος και ταλαίπωρος, πες τους ότι αυτός είναι ο πιο μακάριος από όλους, διότι έχει τον Θεό φίλο, ζει σύμφωνα με την αρετή, έχει αποκτήσει πλούτο που ποτέ δεν εξαντλείται και έχει καθαρή συνείδηση. Ποια βλάβη άλλωστε του προκαλείται από την έλλειψη των χρημάτων, όταν πρόκειται να κληρονομήσει τον ουρανό και τα αγαθά του ουρανού; Αν με αυτόν τον τρόπο φιλοσοφείς και εσύ και διδάσκεις τους άλλους, θα λάβεις μεγάλη ανταμοιβή και για τις αποδοκιμασίες και για τους επαίνους σου, αφού και τα δύο τα έπραξες προς δόξαν Θεού. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν σου τα λέω αυτά μάταια για να σε παρηγορήσω, αλλά ότι περιμένει μεγάλη αμοιβή από τον Θεό των συμπάντων όσους έχουν αυτή τη διάθεση και ότι θεωρείται αρετή το να εκφέρει κανείς τέτοιες κρίσεις για όσους ζουν έτσι, άκουσε τι λέει ο προφήτης και πώς συγκαταλέγει ανάμεσα στα κατορθώματα το να περιφρονεί κανείς αυτούς που πράττουν την πονηρία και να δοξάζει όσους φοβούνται τον Θεό.

Διότι, αφού απαρίθμησε τις υπόλοιπες αρετές εκείνου που πρόκειται να τιμηθεί από τον Θεό, και αφού περιέγραψε πώς πρέπει να είναι αυτός που κατοικεί στο άγιο σκήνωμα, ότι δηλαδή πρέπει να είναι άμεμπτος, να εργάζεται τη δικαιοσύνη και να είναι απαλλαγμένος από πονηριά, πρόσθεσε και τούτο: διότι, αφού είπε, «Εκείνος που δεν μετήλθε δόλο με τη γλώσσα του και δεν έκανε κακό στον πλησίον του», συμπλήρωσε: «Ενώπιόν του έχει εξουθενωθεί ο πονηρός, ενώ δοξάζει εκείνους που φοβούνται τον Κύριο». Με αυτό έδειξε ότι και τούτο αποτελεί ένα από τα κατορθώματα της αρετής, δηλαδή το να περιφρονεί κανείς τους πονηρούς και να επαινεί και να μακαρίζει τους αγαθούς. Και πάλι σε άλλο σημείο, δηλώνοντας αυτό ακριβώς, έλεγε: «Σε εμένα όμως τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ, και κραταιώθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους».

Επειδή η ανάγνωση προκαλεί κόπο και είναι πολύ φορτική, δεν οδήγησε στις ιστορικές διηγήσεις, αλλά στους ψαλμούς, ώστε ταυτόχρονα να τέρπεις την ψυχή σου ψάλλοντας και να ξεγελάς τον κόπο. «Με ύμνους», λέει, «και με ωδές πνευματικές». Τώρα όμως, τα δικά σας παιδιά προτιμούν σατανικά τραγούδια και χορούς, όπως ακριβώς οι μάγειρες, οι προμηθευτές τροφίμων και οι χορευτές· αντίθετα, κανένας δεν γνωρίζει κανέναν απολύτως ψαλμό, αλλά το πράγμα θεωρείται μάλιστα ντροπή, χλευασμός και περίγελος. Από εκεί συντηρούνται όλα τα κακά. Διότι σε όποιο έδαφος και αν φυτευτεί το φυτό, τέτοιον καρπό αποδίδει· αν φυτευτεί σε αμμώδες και αλμυρό, αποδίδει τον αντίστοιχο καρπό· αν σε εύφορο και λιπαρό, πάλι τον ανάλογο. Έτσι και τα διδάγματα αποτελούν μια τέτοια πηγή. Δίδαξέ τον να ψάλλει εκείνους τους ψαλμούς που είναι γεμάτοι από αληθινή φιλοσοφία, όπως αμέσως περί σωφροσύνης, ή μάλλον προπαντός περί του να μη συναναστρέφεται τους πονηρούς, ευθύς από την ίδια την αρχή του βιβλίου (διότι γι' αυτόν τον λόγο και από εκεί άρχισε ο Προφήτης, λέγοντας: «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών»· και πάλι: «Δεν κάθισα μαζί με συνέδριο ματαιότητας»· και πάλι: «Ενώπιόν του έχει εξουθενωθεί εκείνος που πράττει πονηρά, ενώ δοξάζει εκείνους που φοβούνται τον Κύριο»)· περί του να συναναστρέφεται τους αγαθούς (και αυτά θα τα βρεις εκεί, καθώς και πολλά άλλα)· περί του να συγκρατεί την κοιλιά του, περί του να ελέγχει τα χέρια του, περί του να μην πλεονεκτεί· ότι τα χρήματα δεν είναι τίποτα, ούτε η δόξα, και όλα τα παρόμοια.

ΣΤ΄. Γι' αυτό ντρέπομαι, διότι μεταξύ των ανόητων Εθνικών υπάρχουν κάποιοι που φιλοσοφούν γι' αυτά τα θέματα, έστω κι αν όχι με έργα, αλλά τουλάχιστον με τη διάθεσή τους, γνωρίζοντας το εφήμερο των παρόντων· μεταξύ μας, όμως, μερικοί ούτε αυτά δεν γνωρίζουν, αλλά έχουν διεφθαρμένη ακόμη και την ίδια τους την κρίση, και μάλιστα τη στιγμή που η Γραφή συνεχώς μας τα επαναλαμβάνει και λέει: Εξουθενώνεται ενώπιόν του ο πονηρευόμενος, δοξάζει όμως εκείνους που φοβούνται τον Κύριο. Ο φόβος του Κυρίου υπερβαίνει τα πάντα. Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το χρέος κάθε ανθρώπου. Μη ζηλεύεις τους πονηρούς· μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χορταριού.

Διότι γι' αυτό λέει: 30,2a «Και η δύναμη των χεριών τους, σε τι μου χρειάζεται;» 2b «σε αυτούς χάθηκε η ολοκλήρωση» 30,3a «μέσα σε ανέχεια και σε δεινή πείνα,» 3b «αυτοί που χθες κατέφευγαν στην άνυδρη γη,» 3c «σε θλίψη και ταλαιπωρία,» 30,4a «αυτοί που περισυνέλεγαν αλμυρά φυτά μες στον θόρυβο,» 4b «των οποίων η τροφή ήταν αλμυρίκια,» 4c «άτιμοι και εξευτελισμένοι, στερημένοι από κάθε αγαθό,» 4d «οι οποίοι μασούσαν ακόμη και ρίζες δέντρων από τη μεγάλη πείνα.» 30,5 «Εξεγέρθηκαν εναντίον μου κλέφτες,» 30,6 «των οποίων τα σπίτια ήταν τρύπες στους βράχους.» 30,7a «Ανάμεσα σε θάμνους θα φωνάζουν» 7b «ή ζούσαν κάτω από άγρια φρύγανα.» 30,8a «Γιοι αφρόνων και άτιμο όνομα» 8b «και δόξα σβησμένη από τη γη.» Δες και μια άλλη αρετή· αυτό που έλεγε ο προφήτης: έχει εξουθενωθεί ενώπιόν του ο πονηρός, ενώ εκείνους που φοβούνται τον Κύριο τους δοξάζει. Άτιμοι, λέει, και εξευτελισμένοι, στερημένοι από κάθε αγαθό, αυτοί που μασούσαν ακόμη και ρίζες δέντρων. Αποτελεί άλλη μορφή κακίας το να είναι κανείς τέτοιος ακόμη και μέσα στη φτώχεια.

Κεφάλαιο Λ΄. «Τώρα με νουθετούν με τη σειρά τους αυτοί, των οποίων τους πατέρες περιφρονούσα· τους οποίους δεν θεώρησα άξιους ούτε για τα τσοπανόσκυλά μου». Γιατί όμως είπε «τους περιφρονούσα»; Όχι επειδή χρησιμοποιούσε την περιφρόνηση με αλαζονεία, αλλά επειδή γνώριζε ξεκάθαρα ότι ήταν πονηροί· σύμφωνα με το ψαλμικό: «Ενώπιόν του ο πονηρευόμενος έχει εξουθενωθεί»· διότι αυτούς τους ανθρώπους τους θεωρούσε ένα τίποτα. Και το χωρίο «Νουθετούν με εν μέρει», κατά τη δική μου άποψη, δεν σημαίνει ότι κατέθεταν ένα μερίδιο ευεργεσίας, αλλά επειδή ο ίδιος νουθετούσε προηγουμένως άλλους, ενώ τώρα τον νουθετούν αυτοί· γι' αυτό έχει διατυπωθεί έτσι. Και το ότι δεν είναι άξιοι των σκύλων, δεν λέγεται επειδή είναι χειρότεροι και από αυτό το ζώο που γαβγίζει, αλλά επειδή έκρινε ότι δεν ήταν άξιοι ούτε καν να φροντίζουν τους σκύλους (να είναι κυνοκόμοι). Διότι δεν τους θεωρούσα, λέει, άξιους να οδηγούν τους σκύλους του ποιμνίου μου. Απέρριψε λοιπόν τη νουθεσία τους, επειδή δεν ενέπνεαν σεβασμό ούτε λόγω της ηλικίας τους ούτε λόγω της αρετής τους. Διότι νουθετούσαν, λέει. Ποιοι; Και ποιον; Οι νεότεροι τον ανώτερό τους· οι φαύλοι αυτόν που δεν ήταν τέτοιος· οι ευτελείς και άδοξοι, τον άλλοτε λαμπρό και επιφανή. Στα αμέσως επόμενα χωρία και στη συνέχεια, υπαινίσσεται και την αδυναμία τους, λέγοντας: «Εγώ όμως έκλαψα για κάθε αδύναμο· αναστέναξα βλέποντας άνθρωπο να βρίσκεται σε ανάγκη. Και ενώ εγώ περίμενα τα αγαθά, ιδού ότι με συνάντησαν μάλλον ημέρες κακών».

Ψαλμός ΙΔ'. Στο τέλος, του Δαβίδ. «Κύριε, ποιος θα παροικήσει στο σκήνωμά σου; ή ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου;» Το χωρίο έχει τη μορφή ερωτήματος, και εκείνος που το έθεσε απαντά ο ίδιος λέγοντας: «Εκείνος που πορεύεται άμεμπτος και πράττει δικαιοσύνη, που λαλεί την αλήθεια μέσα από την καρδιά του, ο οποίος δεν δολιεύθηκε με τη γλώσσα του και δεν έπραξε κακό στον πλησίον του· και κανέναν ονειδισμό» δεν αποδέχθηκε εις βάρος κάποιου· «Εκείνος που δεν εξουθενώνει όποιον πορεύεται και διακωλύει το κακό· που δοξάζει εκείνους που φοβούνται τον Κύριο· ο οποίος δεν επιορκεί στους γείτονές του»· «ο οποίος δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο και δεν έλαβε δωροδοκίες εις βάρος αθώων. Εκείνος που τα πράττει αυτά», λέει, όχι μόνο «θα παροικήσει στο σκήνωμα» του Πνεύματός σου και «στο άγιο όρος σου», την Ιερουσαλήμ, αλλά ούτε και «πρόκειται να κλονιστεί ποτέ στον αιώνα».

Ερμηνεία. Διάφοροι Κανόνες απαγορεύουν τους τόκους των χρημάτων, αλλά και ο παρών ακριβώς αυτό ορίζει, λέγοντας: Επειδή πολλοί κανονικοί, δηλαδή κληρικοί, αγαπώντας την πλεονεξία και την αισχροκέρδεια, λησμόνησαν το ψαλμικό λόγιο του Δαβίδ, το οποίο λέει ότι δεν έδωσε το αργύριό του με τόκο, ο δίκαιος δηλαδή που πρόκειται να κατοικήσει στο άγιο όρος του Κυρίου, που είναι το ίδιο με το να πούμε, στην ουράνια βασιλεία, αλλά δανείζοντας ζητούν να παίρνουν από τους οφειλέτες τους εκατοστές, δηλαδή δώδεκα νομίσματα, ή ας πούμε γρόσια, στα εκατό (ο οποίος ήταν ο βαρύτερος τόκος από τους άλλους)· επειδή λοιπόν λέγω πως αυτό το πράττουν οι κληρικοί, έκρινε δίκαιο η αγία και μεγάλη Σύνοδος αυτή, ότι εάν τυχόν ύστερα από τον Κανόνα αυτόν βρεθεί κάποιος κληρικός να παίρνει τόκους, ή μεταχειριζόμενος το πράγμα σαν κάποια εμπορική συναλλαγή, ή και με άλλον τρόπο, (θέλοντας δηλαδή να μη φαίνεται πως αυτός παίρνει τόκο, δίνει τα χρήματά του σε εκείνους που έχουν ανάγκη, αλλά συμφωνεί με αυτούς να λαμβάνει και αυτός μερίδιο από τους τόκους και το κέρδος των χρημάτων, ονομάζοντας τον εαυτό του όχι δανειστή, αλλά συνέταιρο και κοινωνό)· όποιος λοιπόν βρεθεί να κάνει αυτά, ή και να ζητεί ημιολίες (δηλαδή το ήμισυ της εκατοστής, το οποίο είναι έξι νομίσματα, ή και έξι γρόσια από τα δώδεκα του συνολικού τόκου δηλαδή.