Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 14:5

Διότι, «απόστρεψε από το κακό και πράξε το αγαθό». Και ποιος είναι «αυτός που εργάζεται τη δικαιοσύνη»; Ποιος είναι «αυτός που λαλεί την αλήθεια» στον πλησίον του; Εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά. Αυτός που δεν δολιεύθηκε με τη γλώσσα του, όπως ο Ναθαναήλ: «Ιδού αληθινός Ισραηλίτης, στον οποίο δεν υπάρχει δόλος». Αυτός που δεν έκανε κακό στον πλησίον του, όπως ο Αχαάβ στον Ναβουθέ. Αυτός που δεν ονείδισε τον πλησίον του, όπως ο Φαρισαίος τον τελώνη, και δεν ονειδίστηκε εξαιτίας των οικείων του, όπως ο Ηλί εξαιτίας των γιων του. Αυτός που εξουθένωσε τους πονηρούς, όπως ο Ηλίας τους ιερείς του Βάαλ. Αυτός που δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, όπως ο Αβδιού τους εκατό προφήτες. Αυτός που ορκίστηκε στον πλησίον και δεν αθέτησε τον όρκο του, όπως ο Αβραάμ στον Αβιμέλεχ και ο Δαβίδ στον Ιωνάθαν. Αυτός που δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο, όπως ο Ζακχαίος και ο Κορνήλιος. Αυτός που δεν δέχτηκε δώρα εις βάρος αθώων, όπως ούτε ο Πέτρος δέχτηκε αυτά του Σίμωνα. Αυτός που δεν έπραξε αυτά και δεν κλονίστηκε, όπως ο Παύλος στους διωγμούς. Εάν δεις τέτοιον άνθρωπο, ω Δαβίδ, βρήκες αυτόν που ζητάς: «Αυτόν που λαλεί αλήθεια μέσα στην καρδιά του». Αλλά οπωσδήποτε θα πει κάποιος: Και βρίσκεται άραγε πουθενά τέτοιος άνθρωπος;

Μετά τον Σαούλ, επί τρία χρόνια υπήρξε λιμός, και ο λιμός και η μάχαιρα κατέστρεφαν αυτούς που αθέτησαν τον όρκο. Ο Δαβίδ ρωτά τον Θεό για την αιτία του λιμού. Ο Θεός του αποκρίνεται με αυτά τα λόγια: «Πάνω στον Σαούλ και στον οίκο του πέφτει η αδικία, επειδή αυτός θανάτωσε τους Γαβαωνίτες», στους οποίους οι γιοι του Ισραήλ είχαν ορκιστεί να μην τους θανατώσουν. Έπειτα, ο Δαβίδ καλεί τους Γαβαωνίτες σύμφωνα με την προσταγή του Θεού και τους παρέδωσε τους απογόνους του Σαούλ, αλλά έκρυψε τους γιους του Ιωνάθαν, επειδή του είχε ορκιστεί, όσο εκείνος ζούσε, να μην εξολοθρεύσει το σπέρμα του μετά τον θάνατό του. «Και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του», σκεπτόμενος το εξής: αν τα τέκνα που αθέτησαν τους όρκους των πατέρων τους παραδόθηκαν από τον Θεό στην απώλεια, τι θα υποστώ εγώ, αν τολμήσω να επιορκήσω; Αν λοιπόν μετά από εξακόσια χρόνια ο Θεός δικαίωσε και εκδικήθηκε για τον όρκο, και, ενώ άλλοι είχαν ορκιστεί, άλλοι που τον ανέτρεψαν τιμωρήθηκαν, τι θα υποστούμε εμείς που ορκιζόμαστε και επιορκούμε; «Αυτός που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του· το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Και αυτό το έπραξε ο Δαβίδ, μη τοκίζοντας το αργύριο, αλλά χτίζοντας από δικά του έξοδα τον ναό του Θεού. Διότι αυτός έδωσε τα χρήματα για την οικοδόμηση του ναού στον Σολομώντα. «Και δώρα εις βάρος αθώων δεν έλαβε». Και αυτό το έπραξε ο Δαβίδ.

Διότι, όταν ο Ορνά του πρόσφερε το αλώνι και τα βόδια, για να οικοδομήσει από τη μια στο αλώνι τον ναό, και από την άλλη να προσφέρει τα ζεύγη των βοδιών ως ολοκαύτωμα, ο Δαβίδ δεν δέχθηκε τα δώρα, αλλά έδωσε το αντίτιμό τους λέγοντας: «Δεν πρόκειται να πάρω από σένα δωρεάν τα δικά σου για να τα προσφέρω στον Κύριο». Δεν επιθύμησε όπως ο 〈...〉 Ναβουθαί, ώστε να μετατρέψει τον αμπελώνα σε λαχανόκηπο. 〈Εκείνος που πράττει αυτά δεν θα κλονιστεί στον αιώνα.〉 Γι' αυτό, αφού τα έπραξε αυτά ο Δαβίδ και ευδοκιμούσε στις αρετές, έλεγε: 〈Εγώ είπα μέσα στην ευημερία μου: Δεν πρόκειται να κλονιστώ στον αιώνα. Δεν θα φοβηθώ τις ημέρες, αλλά εγώ θα ελπίσω σε σένα.〉 Αυτόν ας μιμηθούμε και εμείς, ανατυπώνοντας και αναζωγραφώντας καθημερινά στη διάνοιά μας όλα όσα είναι καταγεγραμμένα σε αυτόν τον ψαλμό, και ας μην δώσουμε τα χρήματά μας με τόκο, αλλά ας τα σκορπίσουμε στα χέρια όσων έχουν ανάγκη, για να λάβουμε τα εκατονταπλάσια ... ... Είθε δε όλοι μας, ζώντας έναν βίο ακλόνητο, χωρίς ολισθήματα και χωρίς πτώσεις, να φθάσουμε στη βασιλεία των ουρανών με τη χάρη του Χριστού, διότι σε Αυτόν πρέπει η δόξα και το κράτος στους αιώνες. Αμήν.]

Στον Ψαλμό 14, 4-5 Αστέριος. Επιπροσθέτως αυτών, ο Δαβίδ δεν νομοθέτησε την ορκωμοσία, αλλά παρουσίασε εκείνον που ορκίζεται αυτοβούλως, τον οποίο και επαινεί, όχι διότι ορκίστηκε, αλλά διότι δεν επιόρκησε. Οι προφήτες, εξάλλου, επέτρεπαν να ορκίζονται στο όνομα του Θεού, προκειμένου να μην ορκίζονται στα είδωλα.

Αστέριος. Ο δε Παύλος 〈δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο〉, επειδή δεν κήρυξε το ευαγγέλιο με μισθό.

Λέγοντας αυτά, εάν μεν αμάρτησε, θα ντραπεί και θα σταματήσει· εάν όμως δεν αμάρτησε, θα δει τον εαυτό του να χαίρεται, διότι επεκτείνεται προς όσα βρίσκονται μπροστά, και αγωνιζόμενος θα ενδυναμωθεί ψάλλοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, και δεν θα σαλευθεί εις τον αιώνα από την αλήθεια, αλλά θα ελέγξει και εκείνους που απατούν και επιχειρούν να πλανήσουν. Και για αυτό δεν γίνεται εγγυητής κάποιος άνθρωπος, αλλά η ίδια η θεία Γραφή. Διότι ο Θεός ενετείλατο στον Μωυσή να γράψει τη μεγάλη Ωδή και να διδάξει τον λαό· και σε εκείνον που καθίσταται άρχοντας παραγγέλλει να γράψει το Δευτερονόμιο, να το έχει στα χέρια του και να μελετά πάντοτε τα λόγια που υπάρχουν σε αυτό, καθώς οι λόγοι που περιέχονται σε αυτά επαρκούν τόσο για την υπενθύμιση της αρετής, όσο και για να προσφέρουν βοήθεια σε όσους τα μελετούν με γνησιότητα.

«Εκείνος που πορεύεται άμωμος», και τα εξής. Διδάσκει μέσω ποιων πραγμάτων θα επιτύχουμε εκείνο το μακάριο τέλος· και πρώτον μεν, εάν βαδίσουμε την άμωμη οδό, η οποία είναι ο Χριστός· έπειτα, εάν εργαστούμε τη δικαιοσύνη· τρίτον, εάν κάνουμε την καρδιά μας οίκο της αλήθειας· τέταρτον, εάν δεν αποκτήσουμε δόλια γλώσσα· πέμπτον, το να μην κάνουμε κακό στον πλησίον· έκτον, το να μην ονειδίσουμε τον πλησίον φερόμενοι με υπερηφάνεια· έβδομον, το να μη δείχνουμε προσωποληψία· όγδοον, το να μην αθετούμε την πιστότητα του όρκου μας· ένατον, το να μη δανείζουμε με τόκο· δέκατον, το οποίο είναι και το αποκορύφωμα κάθε αγαθού, το να είναι κανείς αδωροδόκητος.

Διότι πολλοί που προσκυνούν τον Κύριο και ζουν αναξίως αυτού, αγνοούν ότι καθίστανται υπεύθυνοι για τον θάνατο του Σωτήρος. Διότι: «Όποιος τρώει τον άρτο και πίνει το ποτήριο του Κυρίου αναξίως, είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου», όπως μαρτυρεί ο Απόστολος. Έτσι: «Και εκείνος που μισεί τον αδελφό του δεν αγαπά τον Κύριο», αλλά, όπως οι Ιουδαίοι, έτσι και αυτός τον μίσησε. Εκείνος δε που εξουθενώνει τον φτωχό, ατιμάζει και αυτός τον Κύριο, όπως οι Ιουδαίοι· αυτό λέει ο Σολομών: «Εκείνος που εξουθενώνει τον φτωχό, ατιμάζει τον Δημιουργό του». Εκείνος που παραβλέπει τον φτωχό όταν πεινά, διψά και είναι γυμνός, είναι όμοιος με τους Ιουδαίους, οι οποίοι και έγδυσαν τον Κύριο και τον πότισαν με όξος και χολή. Και εκείνος που λαμβάνει δώρα εις βάρος αθώων δεν διαφέρει από εκείνον που πούλησε τον Κύριο, όπως ο Ιούδας· διότι και αυτός πουλά τη δικαιοσύνη, η οποία είναι ο Κύριος, όπως ακριβώς εκείνος πούλησε τον Χριστό. Και εκείνος που δεν αποδίδει δικαιοσύνη στο ορφανό και δεν δίνει το δίκαιο στη χήρα, είναι όμοιος με αυτούς που επιβουλεύτηκαν τον Κύριο και τον συκοφάντησαν. Και τέλος, ό,τι και αν πράξει κανείς στον πλησίον του, αυτά λογίζονται ότι γίνονται προς τον Κύριο, ο οποίος κατήλθε για χάρη μας και πέθανε για εμάς.

Απόκριση Ιωάννου: Έχει γραφτεί για τον δίκαιο ότι «το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο», και αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνουμε το κεφάλαιο. Εάν όμως κάποιοι από αυτούς βρεθούν σε αδυναμία, και για αυτούς έχει γραφτεί ότι «Εάν φτωχύνει ο αδελφός σου, μην τον θλίψεις με την απαίτηση». Ερώτηση: Εάν όμως αυτός είναι πένητας και εγώ επίσης είμαι πένητας, μήπως αμαρτάνω απαιτώντας τα από αυτόν εξαιτίας της δικής μου ανάγκης;

Αυτό που υπολείπεται είναι βέβαια σύντομο στο άκουσμα, έτσι τουλάχιστον φαίνεται, και ίσως μάλιστα να διέφυγε της προσοχής των περισσοτέρων από εσάς, με αποτέλεσμα να νομισθεί ότι δεν έχει παραλειφθεί τίποτε από τον ψαλμό. Διαπιστώνοντας όμως ότι η σύντομη αυτή φράση έχει μεγάλη δύναμη και σημασία για τα πρακτικά ζητήματα της ζωής, δεν θεωρήσαμε σωστό να παραβλέψουμε την ωφέλεια που προκύπτει από την εξέτασή της. Ο Προφήτης, σκιαγραφώντας με τον λόγο του τον τέλειο άνθρωπο, εκείνον που πρόκειται να εισέλθει στην ασάλευτη ζωή, συγκατέλεξε ανάμεσα στα ανδραγαθήματά του το να μη δώσει το αργύριό του με τόκο. Σε πολλά σημεία της Γραφής καταδικάζεται η αμαρτία αυτή. Διότι και ο Ιεζεκιήλ τοποθετεί τη λήψη τόκου και τον πλεονασμό στα μεγαλύτερα από τα κακά, και ο νόμος ρητά το απαγορεύει: «Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου και στον πλησίον σου». Και πάλι λέει: «Δόλος πάνω στον δόλο, και τόκος πάνω στον τόκο». Και για την πόλη που ευημερεί μέσα σε πλήθος κακών, τι λέει ο ψαλμός; «Δεν έλειψαν από τις πλατείες της τόκος και δόλος».

Και τώρα, ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης τελειότητας, ακριβώς αυτό το ίδιο παρέλαβε ο Προφήτης, λέγοντας: «Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Διότι, πράγματι, αποτελεί υπερβολή απανθρωπιάς, ο μεν στερούμενος τα αναγκαία να ζητά δάνειο για την ανακούφιση της ζωής του, ο δε να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να επινοεί από τις συμφορές του φτωχού έσοδα για τον εαυτό του και να συγκεντρώνει πλούτη. Ο μεν Κύριος, λοιπόν, μας διέταξε ξεκάθαρα, λέγοντας: «Και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς»· ο δε φιλάργυρος, βλέποντας έναν άνθρωπο να λυγίζει από την ανάγκη, να πέφτει στα γόνατα ικετεύοντας, τι το ταπεινωτικό να μην κάνει; τι να μη λέει; (παρόλα αυτά) δεν τον σπλαγχνίζεται που ενεργεί ενάντια στην αξιοπρέπειά του, δεν αναλογίζεται την κοινή ανθρώπινη φύση, δεν ενδίδει στις ικεσίες, αλλά στέκεται άκαμπτος και αμείλικτος, χωρίς να υποκύπτει στις παρακλήσεις, χωρίς να λυγίζει από τα δάκρυα, επιμένοντας στην άρνηση, ορκιζόμενος και καταρώμενος τον εαυτό του πως δήθεν στερείται παντελώς χρημάτων και ότι ψάχνει και ο ίδιος να βρει κάποιον για να δανειστεί, και επιβεβαιώνοντας το ψέμα του με όρκους, αποκτώντας έτσι την επιορκία ως ένα κακό παρεμπόρευμα της απανθρωπιάς του. Όταν όμως αυτός που ζητά το δάνειο αναφέρει τόκους και ονομάσει υποθήκες, τότε (ο φιλάργυρος), κατεβάζοντας το αυστηρό του ύφος, χαμογελά, και κάπου θυμάται τις πατρικές φιλίες, και τον αποκαλεί γνωστό και φίλο, λέγοντας: «Θα δούμε μήπως υπάρχει κάπου αποταμιευμένο για εμάς κανένα αργύριο».

Να αναστρέφεσαι με καλά έργα και λόγια, να μην ορκίζεσαι καθόλου, να μη δανείζεις χρήματα με τόκο, ούτε σιτάρι και κρασί και λάδι για επιπλέον κέρδος· να απέχεις από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες· να μη μιλάς με δόλο και να μη λες απολύτως τίποτα εναντίον κανενός· να μην καταλαλείς, ούτε καν να ακούς με ευχαρίστηση την καταλαλιά· να μην πιστεύεις βιαστικά λόγια εναντίον κάποιου· να μην τυραννιέσαι από τον θυμό, να μην κυριεύεσαι από αθυμία, να μην οργίζεσαι αναίτια εναντίον του πλησίον, να μην κρατάς οργή εναντίον κανενός, να μην ανταποδίδεις κακό αντί κακού· αντίθετα, να προτιμάς να λοιδορείσαι παρά να λοιδορείς, να χτυπιέσαι παρά να χτυπάς, να αδικείσαι παρά να αδικείς, να αποστερείσαι παρά να αποστερείς.

Διότι ο νους των αγίων δεν είναι χαμηλός ούτε καταρριμμένος· αντίθετα, υπερβαίνει το πιο γεώδες φρόνημα και τις σαρκικές επιθυμίες. Μάλλον ανέρχεται στα ύψη· και είναι αληθινό αυτό που ειπώθηκε δια φωνής του Δαβίδ: «Διότι οι κραταιοί θεοί της γης υψώθηκαν πάρα πολύ.» Το ότι δε, σε αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν με αυτόν τον τρόπο και έχουν πλέον αναβεί στην κορυφή της αρετής, θα ταίριαζε εύλογα να κατοικούν στις άνω μονές, το επιβεβαιώνει πάλι ο Ψαλμωδός λέγοντας τα εξής: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου, ή ποιος θα σταθεί στον άγιο τόπο του; Εκείνος που είναι αθώος στα χέρια και καθαρός στην καρδιά, ο οποίος δεν παρέδωσε την ψυχή του στη ματαιότητα, και δεν ορκίστηκε με δόλο στον πλησίον του. Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο, και δεν έλαβε δώρα εις βάρος αθώων. Αυτός θα λάβει ευλογία από τον Κύριο, και ελεημοσύνη από τον Θεό τον Σωτήρα του. Αυτή είναι η γενεά εκείνων που αναζητούν το πρόσωπο του Θεού του Ιακώβ.» βʹ. Όρος, λοιπόν, στο οποίο μπορούν να αναβούν οι άγιοι είναι ο ουρανός, δηλαδή η Εκκλησία των πρωτοτόκων· για τους βέβηλους όμως και τους ανόσιους είναι απάτητο. Πρόσταξε, λοιπόν, ο Θεός των όλων να αναβούν στο όρος ο Μωυσής και ο Ααρών, ο Ναδάβ και ο Αβιούδ, και εβδομήντα από τους πρεσβυτέρους του Ισραήλ. Και έλεγε ότι: «Και θα προσκυνήσουν τον Κύριο από μακριά. Και θα πλησιάσει προς τον Θεό μόνος του ο Μωυσής· αυτοί όμως δεν θα πλησιάσουν. Και ο λαός δεν θα αναβεί μαζί τους.»

«Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο, και δώρα εις βάρος αθώων δεν έλαβε». Επειδή συμβαίνει κάποτε, μετά από όλα τα απαριθμηθέντα κατορθώματα, να χωλαίνει κάποιος και να νοσεί ως προς το ζήτημα της δωροδοκίας και των τόκων, θεραπεύει επιπλέον και αυτή την ασθένεια. Διότι εκείνος που πράττει αυτό ένεκα της βασιλείας των ουρανών, και εξαιτίας αυτής της ίδιας της αγάπης και της φιλανθρωπίας προς τον πλησίον, δίνει μεν, αλλά όχι με σκοπό να λάβει την αμοιβή από τους ανθρώπους· απεναντίας, αποταμιεύει για τον εαυτό του σαν σε θησαυρό, και φυλάσσει την αμοιβή ενόψει της μελλοντικής ανταποδόσεως από τον Θεό: «Και δώρα εις βάρος αθώων δεν έλαβε».

Τι θα πεις, λοιπόν, ως κατηγορούμενος ενώπιον του αδέκαστου Κριτή, όταν σου ειπωθεί: «Είχες τον Νόμο, τους προφήτες, τα ευαγγελικά παραγγέλματα· τους άκουγες όλους μαζί να διακηρύσσουν με μία φωνή την αγάπη, τη φιλανθρωπία, και τους μεν να λένε: "Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου", τους δε: "Δεν έδωσε το χρήμα του με τόκο", και άλλους: "Εάν δανείσεις στον αδελφό σου, δεν θα τον καταπιέζεις"»;

Αλλά και όσοι δεν επιθυμούν να δανείσουν σε αυτούς που υπόσχονται να επιστρέψουν ακριβώς το ίδιο ποσό και στην ώρα τους, παρά απαιτούν τόκους και μάλιστα βαρείς, και χωρίς αυτούς δεν επιτρέπουν ούτε καν να φανεί η περιουσία και το χρήμα τους, αυτοί είναι άνομοι και σχεδόν χειρότεροι από τους αμαρτωλούς, εφόσον δεν υπακούουν ούτε στον Παλαιό Νόμο ούτε στην Καινή Διαθήκη. Από αυτές, η μεν προτρέπει να δανείζουμε και σε εκείνους από τους οποίους δεν υπάρχει καμία ελπίδα να πάρουμε πίσω τα δανεικά, ο δε Παλαιός Νόμος αναφέρει: «δεν θα δανείσεις το χρήμα σου με τόκο», και επαινεί «εκείνον που δεν έδωσε το χρήμα του με τόκο», και θεωρεί ότι πρέπει να αποφεύγεται η πόλη, στις πλατείες της οποίας, δηλαδή εντελώς απροκάλυπτα, εφαρμόζεται ο τόκος και η απάτη. Βλέπετε πώς ο τοκογλύφος δεν στερεί την καλή φήμη μόνο από τη δική του ψυχή, αλλά και από την πολιτεία, προσάπτοντάς της το έγκλημα της απανθρωπίας και αδικώντας εξαιρετικά το σύνολο;

«Αυτούς που φοβούνται»: Εννοεί τους αποστόλους, οι οποίοι με τον φόβο του Θεού (του θανάτου) και με την αγάπη παρέμειναν ακλόνητοι. Αυτοί (μάλιστα) δοξάστηκαν ακούγοντας ότι «θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους». Το ίδιο ισχύει και για όλους όσοι εν αληθεία φοβούνται τον Θεό, όπως οι απόστολοι. «Αυτός που ορκίζεται»: Και αυτό αναφέρεται στον Χριστό, για τον οποίο «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί». Μακάριος είναι και εκείνος ο άνθρωπος που τα τηρεί αυτά. «Το αργύριο»: Επειδή ο Κύριος, έχοντας δώσει στον άνθρωπο το ένα και το άλλο και όλα τα υπόλοιπα αγαθά της γης, δεν επιζητεί τόκο, αλλά αγαθή προαίρεση. Μακάριοι είναι και όσοι από τους ανθρώπους τηρούν αυτόν τον λόγο του προφήτη. «Και δώρα»: Εδώ μακαρίζει όσους διατηρούν τα χέρια τους καθαρά από δωροδοκίες. Μόνο όμως του Χριστού η δεξιά είναι αληθινά καθαρή. «Αυτός που πράττει αυτά»: Είναι ο Χριστός, διότι μόνος αυτός ως Θεός είναι ασάλευτος και αμετακίνητος, καθώς και όσοι τηρούν <τις εντολές του> και δεν κλονίζονται από την απιστία.

«Επικατάρατος είναι καθένας που θα διαστρέψει την κρίση του προσήλυτου, και του ορφανού, και της χήρας· και όλος ο λαός θα πει: Γένοιτο.» «Καθίστε, και ας μην υπάρξει αδικία, και με τον δίκαιο να συμπορεύεστε.» «Αυτός που έχει καθαρά χέρια ας αναλάβει θάρρος· θα περιγελάσει τους άδικους και τους άνομους.» «Δεν θα ντραπώ άνθρωπο, αλλά ούτε και ενώπιον θνητού θα διστάσω. Διότι δεν γνωρίζω να προσωποληπτώ. Ειδάλλως, και εμένα σκώληκες θα με καταφάγουν.» «Δώρα εναντίον αθώων δεν έλαβε. Εκείνος που τα πράττει αυτά, δεν θα κλονιστεί ποτέ.» «Μακάριοι εκείνοι που τηρούν την κρίση και πράττουν δικαιοσύνη σε κάθε καιρό.» «Άνοιγε το στόμα σου και να κρίνεις τα πάντα δίκαια.» «Εκείνος που μισεί τη λήψη δώρων, σώζεται.» «Πολύτιμο απόκτημα είναι ο καθαρός άνθρωπος.» «Το να κάνει κανείς διακρίσεις προσώπων στην κρίση, δεν είναι καλό.» «Σε τούτο ας καυχάται όποιος καυχάται, στο να κατανοεί και να γνωρίζει τον Κύριο, και να πράττει κρίση και δικαιοσύνη στο μέσο της γης.» «Είπε ο Σαμουήλ προς όλο τον Ισραήλ: Καταθέστε εναντίον μου ενώπιον του Κυρίου: ποιανού μοσχάρι πήρα, ή ποιανού γαϊδούρι, ή ποιον καταδυνάστευσα; Καταθέστε εναντίον μου. Και είπαν προς τον Σαμουήλ: Δεν μας αδίκησες, ούτε πήρες από τα χέρια μας τίποτα.» «Είπε ο Κύριος προς τον Σολομώντα: Επειδή ζήτησες από εμένα αυτό το πράγμα, και δεν ζήτησες για τον εαυτό σου πολλές ημέρες ζωής, ούτε πλούτο, ούτε τις ψυχές των εχθρών σου, αλλά ζήτησες για τον εαυτό σου σύνεση για να κρίνεις δίκαια· ιδού, σου έδωσα καρδιά φρόνιμη και σοφή. Όμοιος με εσένα δεν έχει υπάρξει πριν από σένα, και μετά από σένα δεν πρόκειται να υπάρξει.» «

Ψαλμός ΙΔ'. Στο τέλος, του Δαβίδ. «Κύριε, ποιος θα παροικήσει στο σκήνωμά σου; ή ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου;» Το χωρίο έχει τη μορφή ερωτήματος, και εκείνος που το έθεσε απαντά ο ίδιος λέγοντας: «Εκείνος που πορεύεται άμεμπτος και πράττει δικαιοσύνη, που λαλεί την αλήθεια μέσα από την καρδιά του, ο οποίος δεν δολιεύθηκε με τη γλώσσα του και δεν έπραξε κακό στον πλησίον του· και κανέναν ονειδισμό» δεν αποδέχθηκε εις βάρος κάποιου· «Εκείνος που δεν εξουθενώνει όποιον πορεύεται και διακωλύει το κακό· που δοξάζει εκείνους που φοβούνται τον Κύριο· ο οποίος δεν επιορκεί στους γείτονές του»· «ο οποίος δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο και δεν έλαβε δωροδοκίες εις βάρος αθώων. Εκείνος που τα πράττει αυτά», λέει, όχι μόνο «θα παροικήσει στο σκήνωμα» του Πνεύματός σου και «στο άγιο όρος σου», την Ιερουσαλήμ, αλλά ούτε και «πρόκειται να κλονιστεί ποτέ στον αιώνα».

Με διάφορους τρόπους συνέβησαν αυτά, και περισσότερα από αυτά, χωρίς να υπάρχει κανένας να μαρτυρεί ότι αδικήσαμε, ή ότι πλεονεκτήσαμε ποτέ. Αλλά «έχεις άλογο», λένε, «και ένδυμα, και όλοι οι δικοί σου φορούν άφθαρτα ρούχα· και από αυτό είναι φανερό ότι κατέχεις άφθονο χρήμα. Και γιατί να είσαι φιλάργυρος; Δώσε το σε εμάς τους αφιλάργυρους». Και όμως, πόση ανακολουθία έχει αυτός ο λόγος! Διότι το ίδιον του φιλάργυρου είναι να εξαργυρώνει τα πάντα και να επινοεί τρόπους για τη συγκέντρωση χρημάτων. Ενώ εκείνος που πράττει το εντελώς αντίθετο, ο οποίος ποτέ δεν έδωσε χρήματα με τόκο, ούτε έλαβε δώρα εις βάρος αθώων, και θεώρησε κάθε καπηλεία βδέλυγμα, και έχει νεκρωθεί κατά προαίρεση ως προς κάθε κοσμική κτήση —αυτά τα λέγω ως παραφρονών—, πώς ένας τέτοιος άνθρωπος είναι φιλάργυρος; Μήπως επειδή δεν θρηνεί για την πενία του; Μήπως επειδή δεν αρνείται τις θείες δωρεές; Μήπως επειδή δεν ανακατεύεται με τον πηλό και δεν τυλίγεται με κουρέλια και δεν φθείρει τις θύρες και δεν βωμολοχεί, ούτε συχνάζει και εγκλωβίζεται στον γυναικωνίτη; Γι' αυτόν τον λόγο είναι φιλάργυρος ή και υπερήφανος; Περιγελώ την «φιλαργυρία» και την «υπερηφάνεια» όσων διαθέτουν αυτά τα χαρακτηριστικά· διότι δεν διδαχθήκαμε να φαινόμαστε ή να αρέσουμε στους ανθρώπους, αλλά να είμαστε, και να είμαστε δούλοι του Χριστού.

Τότε έγινε γνωστό ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν δαιμονισμένος· διότι προηγουμένως θεωρούνταν ότι αστειευόταν. Ελευθερώνεται δε και εκείνος που φέρει το όνομα ή το προσωνύμιο της ζάλης, αυτός που φέρει πριν από την παρένθεση τη γενική της πρώτης αντωνυμίας, εγκαταλείποντας παράλογα αυτόν που κατεχόταν, διαφωνώντας με το θαύμα· εμείς όμως, ούτε από αυτόν, μολονότι ήθελε να ανταποδώσει τη χάρη, ούτε από άλλον διανοηθήκαμε να λάβουμε κάτι. Αυτό βέβαια θα αποτελούσε αποφυγή κάποιας κακίας, και όχι κατόρθωμα. Πλην όμως, αυτά είναι γνωστά και στους πιο ταπεινούς δούλους του Θεού· διότι καθένας που έχει Κύριο τον Θεό, δεν έλαβε δώρα εις βάρος αθώων, και αυτό κατανοείται έτσι ακριβώς όπως το έχουμε διασαφηνίσει στον ψαλμό που περιέχει το σχετικό ρητό: Δεν έλαβε δώρα για πράγματα ανυπαίτια, για τα οποία δεν υπάρχει καμία δίκαιη αιτία δωροληψίας, ούτε όταν δικάζει, ούτε όταν διανέμει, ούτε όταν διαχειρίζεται την προσπόριση χρημάτων ή τροφών, ούτε όταν μεσολαβεί για αξιώματα, ούτε όταν εκλέγει άρχοντες, ούτε όταν βοηθά κάποιον που κινδυνεύει, ούτε όταν ελευθερώνει τον καταδυναστευόμενο από τα χέρια του άρπαγα, ούτε όταν πράττει οποιοδήποτε άλλο αγαθό σε κάποιον· διότι όλα αυτά είναι πράγματα αθώα και δεν αποτελούν αιτία δώρων, επειδή οφείλουμε να είμαστε δίκαιοι, συμπονετικοί και χρηστοί εντελώς δωρεάν.

Αλλά και οι λαϊκοί ακόμη δεν πρέπει να παίρνουν τόκους· διότι εάν, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος, οι Εβραίοι δεν έπαιρναν τόκους από τους άλλους Εβραίους, σύμφωνα με το «Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου αργύριο, ούτε τρόφιμα, ούτε κανένα άλλο πράγμα που τυχόν θα δανείσεις»· ποια απολογία έχουμε να δώσουμε εμείς οι Χριστιανοί, που γινόμαστε και από τους ίδιους τους Εβραίους πιο σκληροί, ύστερα από τη χάρη του Ευαγγελίου και την ένσαρκη οικονομία του Χριστού; Και ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας το ρητό του ιδ΄ Ψαλμού που λέει: «Δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο», λέει ότι είναι αληθινά απάνθρωπο, από τη μια ο φτωχός να δανείζεται από τον πλούσιο για να ανακουφίσει τη δυστυχία του, και από την άλλη ο πλούσιος να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να ζητά να συγκεντρώνει κέρδη και τόκους από τη δυστυχία του φτωχού.

Ερμηνεία. «Το να δανείζει κάποιος τα χρήματά του με τόκο, είναι απαγορευμένο και από τον Παλαιό Νόμο. Διότι λέγει ο Θεός στο Δευτερονόμιο: δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου, ούτε τόκο χρημάτων, ούτε τόκο τροφίμων, ούτε τόκο για οποιοδήποτε πράγμα. Και ο Δαβίδ επαινώντας τον δίκαιο, μαζί με τις άλλες του αρετές συγκαταλέγει και αυτήν, λέγοντας: τα χρήματά του δεν τα έδωσε με τόκο.» Εάν δε αυτό ήταν απαγορευμένο στους Ιουδαίους, πόσο μάλλον είναι απαγορευμένο τώρα σε εμάς τους Χριστιανούς; Διότι εδώ υπάρχει κάτι μεγαλύτερο από το ιερό. Εάν δε σε όλους τους Χριστιανούς αυτό απαγορεύεται, πόσο μάλλον στους ιερωμένους και τους Κληρικούς, οι οποίοι πρέπει να είναι τύπος και παράδειγμα κάθε καλού; Και μάλιστα στους ασκητές και τους ερημίτες, οι οποίοι είναι εσταυρωμένοι ως προς τον κόσμο; Ασκητής και τοκογλύφος είναι, αληθινά, κάτι το εντελώς απαράδεκτο για την ανθρώπινη ακοή. Γι' αυτό λοιπόν και ο παρών Αποστολικός Κανόνας ορίζει: ότι όποιος Επίσκοπος, ή Πρεσβύτερος, ή Διάκονος, δανείζοντας τα χρήματά του, ζητεί από τους οφειλέτες τόκο, είτε να παύσει από μια τέτοια αισχροκέρδεια, είτε να καθαιρείται. Παρομοίως, κατά συνέπεια, πρέπει και οι Μοναχοί να δέχονται τα αρμόζοντα σε αυτούς επιτίμια, δηλαδή αφορισμό και ακοινωνησία, με σταθερή υπόσχεση ότι θα απέχουν στο εξής από αυτή τη φανερή και αξιοκατάκριτη παρανομία.

Πρόσεξε δε και τι λέει ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας εκείνο το ρητό του δεκάτου τετάρτου ψαλμού που αναφέρει: «Το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Όπου, εκτός από τα άλλα, λέει και τα εξής: Είναι υπερβολικά απάνθρωπο στην πραγματικότητα αυτό το πράγμα, ο μεν πένης και φτωχός να δανείζεται από τον πλούσιο, για να ανακουφίσει τη δυστυχία του, ο δε πλούσιος να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να ζητά να αποκομίσει κέρδη και τόκους από τη δυστυχία του φτωχού. Τόκος δε, δηλαδή γέννα, ονομάστηκε το κέρδος των χρημάτων, εξαιτίας της μεγάλης γονιμότητας του κακού, επειδή τα χρήματα των τοκογλύφων και των τοκιστών, τον ίδιο καιρό που δανείζονται, τον ίδιο και γεννώνται, και άλλα είναι ήδη έτοιμα να γεννηθούν.

Κανόνας ΙΖ'. Επειδή πολλοί που ανήκουν στον Κανόνα, επιδιώκοντας την πλεονεξία και την αισχροκέρδεια, λησμόνησαν το θείο ρητό της Γραφής που λέει «το αργύριό του δεν το έδωσε με τόκο». Και ενώ δανείζουν απαιτούν εκατοστιαίους τόκους· γι' αυτό η αγία και μεγάλη Σύνοδος έκρινε δίκαιο πως, εάν κάποιος βρεθεί μετά τη θέσπιση αυτού του όρου να λαμβάνει τόκους από δανεισμό, ή να μετέρχεται την υπόθεση με άλλον τρόπο, ή να απαιτεί ημιολίες, ή να επινοεί γενικώς κάτι άλλο προς χάριν αισχρού κέρδους, θα καθαιρείται από τον κλήρο και θα αποβάλλεται από τον Κανόνα.

Ερμηνεία. Διάφοροι Κανόνες απαγορεύουν τους τόκους των χρημάτων, αλλά και ο παρών ακριβώς αυτό ορίζει, λέγοντας: Επειδή πολλοί κανονικοί, δηλαδή κληρικοί, αγαπώντας την πλεονεξία και την αισχροκέρδεια, λησμόνησαν το ψαλμικό λόγιο του Δαβίδ, το οποίο λέει ότι δεν έδωσε το αργύριό του με τόκο, ο δίκαιος δηλαδή που πρόκειται να κατοικήσει στο άγιο όρος του Κυρίου, που είναι το ίδιο με το να πούμε, στην ουράνια βασιλεία, αλλά δανείζοντας ζητούν να παίρνουν από τους οφειλέτες τους εκατοστές, δηλαδή δώδεκα νομίσματα, ή ας πούμε γρόσια, στα εκατό (ο οποίος ήταν ο βαρύτερος τόκος από τους άλλους)· επειδή λοιπόν λέγω πως αυτό το πράττουν οι κληρικοί, έκρινε δίκαιο η αγία και μεγάλη Σύνοδος αυτή, ότι εάν τυχόν ύστερα από τον Κανόνα αυτόν βρεθεί κάποιος κληρικός να παίρνει τόκους, ή μεταχειριζόμενος το πράγμα σαν κάποια εμπορική συναλλαγή, ή και με άλλον τρόπο, (θέλοντας δηλαδή να μη φαίνεται πως αυτός παίρνει τόκο, δίνει τα χρήματά του σε εκείνους που έχουν ανάγκη, αλλά συμφωνεί με αυτούς να λαμβάνει και αυτός μερίδιο από τους τόκους και το κέρδος των χρημάτων, ονομάζοντας τον εαυτό του όχι δανειστή, αλλά συνέταιρο και κοινωνό)· όποιος λοιπόν βρεθεί να κάνει αυτά, ή και να ζητεί ημιολίες (δηλαδή το ήμισυ της εκατοστής, το οποίο είναι έξι νομίσματα, ή και έξι γρόσια από τα δώδεκα του συνολικού τόκου δηλαδή.

Κοίταξε ψηλά, πάτερ, δες τον Κύριο, παρατήρησε τις θείες τάξεις των αγγέλων, ατένισε τις χορείες των αγίων. Δες πάνω σε θρόνο υψηλό και επηρμένο τον κριτή του κόσμου, ο οποίος θα σε ανακηρύξει πιστό δούλο και τηρητή των εντολών του και, το σπουδαιότερο, ομολογητή. Έπειτα, πού θα σε στείλει; Όχι στο αιώνιο πυρ, το οποίο παραλαμβάνει τους απειθείς του νόμου του, αλλά σε ζωοδόχο τόπο και αθάνατη κατάπαυση και σε απείρως αγαλλιαστική θεία ευφροσύνη. Διότι, λέγει, είσελθε στη χαρά του κυρίου σου. Τα μάτια όλων μας είναι στραμμένα σε εσένα, όλοι παίρνουμε θάρρος, καθώς εσύ παραμένεις εδραιωμένος. Είθε η βοήθεια του Θεού να είναι μαζί σου ακόμη περισσότερο, οχυρώνοντάς σε, δυναμώνοντάς σε, ενισχύοντάς σε και δίνοντάς σου ανδρεία. Εσύ που φοβάσαι τον Θεό, μην φοβηθείς ό,τι σου έκανε ο άνθρωπος ή ίσως σου κάνει στο μέλλον. Έχεις πεποίθηση στον Κύριο, είσαι όρος Σιών, δεν θα σαλευθείς εις τον αιώνα. Διότι έχεις μέσα σου ως ένοικο τον τεχνίτη και δημιουργό της άνω Ιερουσαλήμ. Απόφευγε τις ιοβόλες και απατηλές φωνές εκείνων που σέρνονται προς εσένα σαν φίδια και θέλουν να σε απομακρύνουν από το ζωτικό δέντρο της αλήθειας, και δίνε προσοχή έχοντας ενδυναμωθεί μια για πάντα στην αλήθεια και έχοντας στερεωθεί μέσω πολλών μαρτυριών της Αγίας Γραφής, και ενίοτε ευσεβών ανθρώπων, φτάνοντας σε απόλυτη σταθερότητα, ώστε να επιτύχεις και το εγκώμιο εκείνης της φωνής: εκείνος που πράττει αυτά δεν θα σαλευθεί εις τον αιώνα.