Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 140:1

Ψαλμός του Δαβίδ. 140ός. Υπόθεση. Παρόμοιος είναι και αυτός με τον προηγούμενο, αλλά περισσότερο δογματικός. Κύριε, έκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με· πρόσεξε τη φωνή της δέησής μου, όταν κράζω προς εσένα. Η κραυγή δηλώνει οπωσδήποτε την ένταση της διανοίας. Με ευμένεια, λέει, Δέσποτα, δέξου την ικεσία μου.

Όταν ολοκλήρωσαν το έργο τους, ο βασιλιάς κάθισε σε υψηλό θρόνο και τριάντα έξι αναγνώστες κάθισαν και αυτοί χαμηλότερα, έχοντας τα τριάντα έξι πανομοιότυπα αντίγραφα του κάθε βιβλίου, ενώ ένας κρατούσε το αντίγραφο του εβραϊκού βιβλίου. Καθώς διάβαζε ο ένας αναγνώστης και οι υπόλοιποι παρακολουθούσαν το κείμενο, δεν βρέθηκε καμία διαφωνία, αλλά συντελέστηκε θαυμαστό έργο του Θεού, προκειμένου να γίνει γνωστό ότι οι άνδρες εκείνοι είχαν τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, εφόσον ομοφώνησαν στη μετάφραση· και όπου πρόσθεσαν κάποια λέξη, όλοι μαζί την πρόσθεσαν, ενώ όπου αφαίρεσαν, όλοι ομοίως αφαίρεσαν. Και όσα μεν αφαίρεσαν δεν είναι αναγκαία, ενώ όσα πρόσθεσαν είναι αναγκαία. Προκειμένου, δε, να σου γίνει σαφές το λεγόμενο, ότι δηλαδή θαυμαστώς κατά τη θεία οικονομία και με τη σύμπνοια του Αγίου Πνεύματος μετέφρασαν ομόφωνα και δεν διαφώνησαν μεταξύ τους, ώστε, αφού το γνωρίσεις αυτό και πεισθείς, να συμφωνήσεις με τα λόγια μας, θα σου παραθέσω εδώ με συντομία την απόδειξη αυτών. Στον εκατοστό τεσσαρακοστό ψαλμό αναγραφόταν στο εβραϊκό κείμενο το εξής: «Αδωναΐ ελάχ καριθί ισμαήλ ιεββητά ακώλ», το οποίο μεταφράζεται: «Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου· πρόσχες τῇ φωνῇ». Το εβραϊκό όμως δεν περιέχει το «τῆς δεήσεώς μου». Δες, λοιπόν, πώς αποδεικνύεται ελλιπές.

Οι δε εβδομήκοντα δύο μεταφραστές, προσθέτοντας το «της δεήσεώς μου», κατέστησαν τον στίχο άρτιο και μετέφρασαν: «Κύριε ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου· πρόσχες τῇ φωνῇ τῆς δεήσεώς μου». Και πρόσεξε πώς ο ψαλμός ψάλλεται πλέον άρτια διορθωμένος. Στρέψε την προσοχή σου, λοιπόν, με αφορμή αυτή την πολύ σύντομη φράση, στα παρόμοια σημεία που απαντώνται παντού με προσθήκες από τους ίδιους μεταφραστές, διαπιστώνοντας ότι τα λόγια αυτά προστέθηκαν ορθά για την αρτιότερη έκφραση και την ωφέλεια των εθνών, τα οποία επρόκειτο να οδηγηθούν στην πίστη του Θεού και να αποκτήσουν, μέσα από τα θεία λόγια της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, την κληρονομία της ζωής.

Ενώ δε ψάλλεται το Κύριε εκέκραξα, θυμιάζει σύμφωνα με το τυπικό.

Εκφώνως: Διότι σε εσένα πρέπει κάθε δόξα, τιμή (και προσκύνηση, στον Πατέρα και στον Υιό). [Λ, Μ. Έπειτα: Κύριε εκέκραξα. Τα στιχηρά]. Λ Ο δε ιερέας εισοδεύοντας λέγει: Κ, Λ, Μ Σοφία· ορθοί. Λ, Μ Φως ιλαρόν [Ι Μετά την είσοδο το Φως ιλαρόν].

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜ΄. Σε ακολουθία με τον προηγούμενο ψαλμό έχει επιγραφεί και αυτός· ανήκει δε στον Δαβίδ, και έχει την ίδια δύναμη προσευχής. Έχει όμως αυτός κάτι περισσότερο, όντας πιο δογματικός, και διδάσκοντας περισσότερα και ωφελιμότερα πράγματα ήδη από την αρχή του· και λέγει: «Εκέκραξα» (έκραξα)· δεν πρέπει βεβαίως να υποθέσουμε ότι έχει χρησιμοποιήσει μεγάλη φωνή και κραυγή· διότι ο Θεός ακούει και εκείνους που σιωπούν· έτσι αναφέρεται ότι είπε και στον Μωυσή: «Τι βοάς προς εμέ;». Αλλά εκείνος που κατέχει υψηλά δόγματα περί του Θεού, και ζητεί κάτι από τον Θεό με υπερβάλλουσα διάθεση και πίστη, με αυτόν τον τρόπο έκκραξε προς Αυτόν· γι' αυτό και παίρνοντας θάρρος λέγει: Επειδή είμαι τέτοιος, και τέτοια κραυγάζω, πρόσεξε τη φωνή μου όταν κράζω προς εσένα· καθώς έχει καθαρή όχι μόνο τη διάνοια, αλλά και τη φωνή των χειλέων του από το ψεύδος, την επιορκία και τη λοιδορία.

Στον ΡΜ΄ Ψαλμό. Κύριε, έκκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με· πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου. α΄. Τα λόγια αυτού του ψαλμού σχεδόν όλοι τα γνωρίζουν, και άνθρωποι κάθε ηλικίας τα ψάλλουν διαρκώς· το νόημα όμως των λεγομένων το αγνοούν.

Τι λέει όμως αυτός; Κύριε, έκκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με. Τι λέγεις; Πες μου· επειδή έκκραξας, θεωρείς ότι αξίζεις να εισακουστείς, και προβάλλεις αυτό ως αιτία, ως τον εύλογο λόγο για να εισακουστείς; Άρα λοιπόν, υπάρχει τώρα ανάγκη από μεγαλόφωνους, και από ανθρώπους που η φωνή τους έχει ένταση; Αλλά αυτό δεν θα είχε καμία λογική. Διότι τι έφταιξε ο μικρόφωνος, ο ισχνόφωνος και ο βραδύγλωσσος;

Τι λέει, λοιπόν, αυτός; «Έκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με». Εδώ εννοεί την εσωτερική κραυγή, την οποία γεννούσε η φλεγόμενη καρδιά και η συντετριμμένη διάνοια, με την οποία βοούσε και ο Μωυσής και εισακουγόταν. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που φωνάζει εξαντλεί όλη του τη δύναμη, έτσι και εκείνος που βοά με την καρδιά του συγκεντρώνει όλο του τον νου.

βʹ. Τέτοια κραυγή, λοιπόν, ζητεί ο Θεός, αυτήν που συγκεντρώνει και κατανύσσει την καρδιά, που δεν αφήνει αυτόν που ψάλλει να χασμουριέται και να ραθυμεί. Και δεν ζητεί μόνο τέτοια κραυγή, αλλά και το να προσεύχεται κανείς ουσιαστικά σε Αυτόν. Διότι υπάρχουν πολλοί οι οποίοι στέκονται μεν, αλλά δεν βοούν προς τον Θεό, παρά τα μεν χείλη τους φωνάζουν προς τον Θεό και προφέρουν το όνομα του Θεού, η δε διάνοιά τους δεν αντιλαμβάνεται τίποτε από όσα λέγονται. Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν κράζει, έστω κι αν φωνάζει δυνατά· ένας τέτοιος άνθρωπος ούτε προς τον Θεό προσεύχεται, έστω κι αν φαίνεται ότι προσεύχεται σε Αυτόν. Ο Μωυσής, όμως, δεν ήταν έτσι, αλλά βοούσε και εισακουόταν· γι' αυτό και ακούει από τον Θεό: «Τι βοάς προς εμένα;». Και όχι μόνο όταν βοούσε, αλλά και όταν σιωπούσε κατόρθωνε αυτά που ήθελε, καθιστώντας τον εαυτό του άξιο να εισακουστεί. Εάν, πάλι, θέλεις να δεις και αμαρτωλούς να προσεύχονται εκτενώς, και να επιτυγχάνουν και να βγάζουν μεγάλες κραυγές, δες την πόρνη που βοούσε εν σιωπή· δες τον τελώνη που δικαιώθηκε μόνο από την προσευχή του. Τέτοια κραυγή βγάζει και αυτός [ο ψαλμωδός], γι' αυτό και λέγει: «Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου»· και για τον λόγο αυτό ζητεί να εισακουστεί.

«Όταν κράζω προς εσένα». Πρόσεξε και μία άλλη αρετή της προσευχής. Διότι δεν αξιώνει να εισακουστεί μόνο επειδή προσεύχεται με ζήλο, αλλά και επειδή παρουσιάζει τέτοια προσευχή, ώστε να είναι άξια εκείνων των ακοίμητων οφθαλμών. Ποια είναι όμως αυτή;

Όταν δεν προσεύχεται κανείς εναντίον των εχθρών του, όταν δεν ζητά πλούτο και πλεονεξία, όταν δεν ζητά εξουσία και δόξα, ούτε κάποιο από αυτά τα φθαρτά πράγματα, αλλά εκείνα τα άφθαρτα και αθάνατα. Διότι, «να ζητείτε τη βασιλεία του Θεού», λέει, «και όλα αυτά θα σας προστεθούν». Στη φράση «όταν κράζω προς εσένα», βλέπεις πώς θέλει να τον επικαλούμαστε και εμείς με σπουδή, με προθυμία; Διότι και ο διάβολος τότε ακριβώς παραμονεύει περισσότερο. Επειδή γνωρίζει ότι η προσευχή είναι το μέγιστο όπλο, και ότι, έστω και αν είμαστε αμαρτωλοί και καταντροπιασμένοι, αν όμως προσευχηθούμε με ακρίβεια και σύμφωνα με τους νόμους του Θεού, κατορθώνουμε μεγάλα πράγματα· τότε σπεύδει να μας ρίξει στη ραθυμία και να μας ξεσηκώσει λογισμούς, ώστε να μας κάνει να αναχωρήσουμε από την προσευχή άκαρποι.

Διότι βεβαίως όχι μόνο δεν πρέπει να προσευχόμαστε εναντίον των εχθρών μας, αλλά πρέπει και να εξαλείφουμε την οργή εναντίον τους· γι' αυτό λέει: Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Δηλαδή, ακόμη και αν έχεις εχθρό, σβήσε την οργή, και έτσι πλησίασε τον Δεσπότη, και όχι μόνο να μην πεις τίποτα εναντίον του με το στόμα, αλλά και τη διάνοιά σου απάλλαξε από το δηλητήριο. Εάν τέτοια είναι η προσευχή σου, και με ζήλο επικαλείσαι τον Θεό, θα εισακουστείς πριν καν τελειώσεις την προσευχή. Αυτό ζητά και ο ίδιος λέγοντας: Πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου, όταν κράζω προς εσένα. Διότι υπάρχει και η υπόσχεση του ίδιου του Θεού που λέει: Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών. Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου. Άλλος λέει: Ας ταχθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα εμπρός σου. Άλλος: Ας ετοιμαστεί.

Ψαλμός ρμ΄. Ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, έκραξα προς εσένα, εισάκουσέ με· πρόσεξε τη φωνή της δέησής μου, όταν κράζω προς εσένα». Με τις λέξεις κραυγή και φωνή δηλώνει την ολόκαρδη ικεσία. «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου». Ευχή μεν είναι η υπόσχεση προς τον Θεό, σύμφωνα με το «τάξτε και αποδώστε», δηλαδή μην αθετήσετε τις υποσχέσεις σας· προσευχή δε, η δέηση προς τον Θεό, «σαν θυμίαμα ενώπιόν σου». Ο Θεός πρόσταξε τον Μωυσή, μετά την ολοκλήρωση της σκηνής του μαρτυρίου, να παρασκευάσει και σύνθετα θυμιάματα από μυροποιό, εξαίρετα και θαυμαστά, τα οποία όταν θυμιάτιζαν τη σκηνή και τα άγια σκεύη, ήταν ευπρόσδεκτα στον Θεό. Έτσι, λέει, όπως εκείνο το θυμίαμα, «ας κατευθυνθεί η προσευχή μου» καθαρή «ενώπιόν σου». «Η έπαρση των χεριών μου, θυσία εσπερινή».

Διότι, εάν ο Θεός δει και εμάς να μεριμνούμε με αυτόν τον τρόπο για τη σωτηρία μας, εξάπαντος και σε εμάς «θα ευλογήσει το στεφάνι του έτους της αγαθότητάς του, και τα πεδία» των διανοημάτων της καρδιάς μας «θα γεμίσουν από το πάχος» του Αγίου Πνεύματος, και «θα παχυνθούν» θεϊκά «τα ωραία της ερήμου» της καρδιάς μας, «και με αγαλλίαση» πνευματική «οι βουνοί» των λογισμών μας «θα περιζωστούν, και θα ενδυθούν τα κριάρια των προβάτων» των πράξεών μας με τη στολή της αφθαρσίας, «και οι κοιλάδες» της ταπεινοφροσύνης «θα πληθύνουν το σιτάρι», τον άρτο της αθανασίας· «θα κράξουν» προς τον Κύριο με πεποίθηση τα γεώργια της ταπεινής καρδιάς το «Κύριε, έκραξα προς εσένα· εισάκουσέ με», και· «Εκ βαθέων έκραξά σε, Κύριε», και· «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». «Θα κράξουν» τέτοιου είδους γεώργια, «και θα υμνήσουν» τον Θεό Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, σε μία θεότητα, σε τρισόλβια μονάδα και ομοούσια φύση· μέσω της οποίας είθε να βρούμε έλεος με τη χάρη της, ως αδίστακτοι λάτρεις της· διότι σε αυτήν πρέπει, από όλους εμάς τα κτίσματά της, κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση πάντοτε, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

«Κύριε, εκέκραξα προς σε, εισάκουσόν μου» Τα λόγια αυτού του ψαλμού, θα μπορούσε να πει κανείς, όλοι τα γνωρίζουν και συνεχίζουν να τα ψάλλουν σε κάθε ηλικία, αγνοούν όμως το νόημα ορισμένων από όσα λέγονται. Αυτό δεν αποτελεί μικρή αφορμή για κατάκριση, το να ψάλλει δηλαδή κανείς καθημερινά και να μην επιζητήσει ούτε μία φορά να μάθει το νόημα των ψαλλομένων. Διότι είναι δείγμα εσχάτης νωθρότητας και χαυνότητας το να μελετά κανείς διαρκώς τον ψαλμό, από την παιδική ηλικία έως τα βαθιά γεράματα, γνωρίζοντας μόνο τα λόγια του στερημένα από το νόημά τους, και να παρακάθεται σε έναν κρυμμένο θησαυρό και να περιφέρει ένα σφραγισμένο πουγκί. Και κανείς δεν παρακινήθηκε έστω από περιέργεια να μάθει τι τέλος πάντων σημαίνουν τα λεγόμενα. Και βέβαια δεν μπορεί να ειπωθεί ούτε τούτο, ότι δηλαδή, επειδή είναι τόσο σαφής, τους οδήγησε όλους σε ύπνο και δεν τους άφησε να αναζητήσουν αυτό που βρίσκεται πρόχειρα μπροστά τους. Διότι είναι ασαφής, και ικανός να αφυπνίσει αυτόν που δεν κοιμάται βαθιά, ή μάλλον ακόμη και αυτόν που κοιμάται.

Αφού αυτό ψαλεί τρεις φορές από εκείνον και τους αδελφούς, ο πρεσβύτερος λέγει τον στίχο: Αύτη η ημέρα ην εποίησεν ο Κύριος. Οι αδελφοί δε ψάλλουν το τροπάριο, στίχος β΄: Συστήσασθε εορτήν, έως το τέλος. Και πάλι ο λαός ψάλλει το τροπάριο. Και μετά την ολοκλήρωση αυτού, αρχίζει αμέσως ο κανόνας, επειδή ολόκληρη αυτή την εβδομάδα δεν ψάλλουμε τον εξάψαλμο. Γίνονται δε δύο αναγνώσεις, και ο πεντηκοστός ψαλμός λέγεται μετά από τη δεύτερη ανάγνωση. Και μετά την ολοκλήρωση του όρθρου, γίνεται ο ασπασμός και η απόλυση. Στα λυχνικά αυτής της εβδομάδας λέμε το: Χριστός ανέστη. Και αμέσως το: Κύριε, εκέκραξα, και ως απολυτίκιο το: Χριστός ανέστη. Ομοίως και στα απόδειπνα τον τρισάγιο ύμνο, και το: Κύριε, ελέησον, δώδεκα φορές. Το δε Σάββατο της Διακαινησίμου, και την Κυριακή το βράδυ της Λαμπροφόρου, στα απόδειπνα διαβάζουμε από το: Μεθ' ημών ο Θεός, και καθεξής.

Δ'. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι σε όλους τους εσπερινούς των Δεσποτικών εορτών το "Μακάριος ανήρ" αρχίζει σε ήχο πλάγιο του τετάρτου· έπειτα η δεύτερη έναρξη και η τρίτη στον ήχο της ημέρας· έπειτα το "Κύριε, εκέκραξα" στον ήχο των στίχων της εορτής.

Θ΄. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι το εσπέρας της Κυριακής της αγίας Πεντηκοστής στον Εσπερινό, κατά τον οποίο κάνουμε και τις τρεις γονυκλισίες, μετά τον Προοιμιακό ακολουθεί αμέσως το «Κύριε, εκέκραξα»· και το πρωί στον Όρθρο μετά τον Εξάψαλμο λέμε το «Θεός Κύριος»· και αμέσως τον κανόνα και δύο αναγνώσματα· διανύουμε δε και αυτή την εβδομάδα χωρίς να ψάλλουμε τις Ώρες.

ΙΓ'. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι κατά την Κοίμηση της Παναγίας Θεοτόκου, δηλαδή στον μεθέορτο Εσπερινό, μετά το προοίμιο ακολουθεί αμέσως το «Κύριε, εκέκραξα». Και το πρωί στον Όρθρο, μετά τον Εξάψαλμο, πάλι το «Θεός Κύριος», και αμέσως ο κανόνας, με δύο αναγνώσεις.

ιζ'. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι το Σάββατο στο «Κύριε, εκέκραξα», τα αναστάσιμα στιχηρά ψάλλονται τρεις φορές· στους δε αίνους ψάλλονται δύο φορές. Ομοίως και στις Δεσποτικές εορτές. ιη'. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν και επιστημονάρχες, στους οποίους αναφέρονται τα σφάλματα των μικρότερων αδελφών και δέχονται διόρθωση. Επίσης υπάρχουν δύο ταξιάρχες για τους χορούς, από τους οποίους υπενθυμίζεται στους αδελφούς να στέκονται κόσμια στους χορούς. Υπάρχει και ένας άλλος ως αφυπνιστής, ο οποίος κατά τις αναγνώσεις του όρθρου περιέρχεται ήρεμα τους αδελφούς και ξυπνά όσους κοιμούνται.

λδ΄. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι κατά την παραμονή της εορτής των Βαΐων, στο «Κύριε ἐκέκραξα», αλλάζουν θέση οι χοροί· και οι μεν δεξιοί πηγαίνουν στα αριστερά, οι δε αριστεροί στα δεξιά. λε΄. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι, όταν κάποιος αδελφός σπάσει ένα σκεύος, είτε πήλινο είτε σιδερένιο, την ώρα του γεύματος ενώ τρώνε οι αδελφοί, στέκεται κοντά στην τράπεζα του ηγουμένου, έχοντας καλυμμένο το κεφάλι του με το κουκούλι του, και κρατώντας στα χέρια του αυτό που έσπασε, για να επιδείξει το σφάλμα του.